Тарих 111-161

Front

111. Алаш партиясының демократиялық бағдарламаны жасауы

Back

Алаш партиясының бағдарламасы қазақ қоғамын құқықтық және демократиялық қағидаларға жақындатуды көздеді. Бағдарламалық ұстанымдардың өзегі — заң үстемдігі, азаматтардың теңдігі, сөз және баспасөз еркіндігі, соттың әділдігі, жер мәселесін ұлттық мүддемен шешу, білім беруді дамыту сияқты талаптар болды. 1917 жылғы шілдедегі жалпықазақ съезі «Алаш» партиясын құру туралы шешім қабылдағаны дәрісте көрсетілген, бұл бағдарламаны саяси құжат ретінде дайындауға жол ашты. Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2) Бағдарламаның демократиялық сипаты — билікті заңдастыруға, өкілдік институттарға сүйенуге және қоғамды жаңғыртуға ұмтылысынан көрінеді. Нақты іске асыру тарихи жағдайға (азамат соғысы, қос билік, экономикалық күйзеліс) байланысты қиын болды, бірақ бағдарлама ұлттық саяси ойдың деңгейін көтеріп, кейінгі реформалық идеяларға ықпал етті.

Front

112. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы.

Back

Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы бір мезетте емес, өңірлік ерекшеліктермен жүрді. Е-history дерегінде 1917 жылдың қазан айының соңы–1918 жылдың наурыз айы аралығында Кеңес билігі негізінен қалалар мен ірі елді мекендерде орнағаны, ал ауылдарда бұл процесс азамат соғысы басталғанға дейін созылғаны көрсетіледі. История Казахстана Дәрісте кеңестерге сайлау ережесінің 1921 жылы бекітіліп, ауылдық кеңестер құру нормаларының өзгергені айтылады: бұрын 300 тұрғыны бар ауылда құрылса, кейін 150 тұрғыны бар ауылда кеңес құрылатын болған. Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2) Бұл кеңестендіруді жеделдеткенімен, әлеуметтік қарсылық пен саяси күрес тоқтамады. Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауымен жер-су реформалары, жаңа экономикалық саясатқа көшу, ұлттық автономияны қалыптастыру сияқты ірі өзгерістердің алғышарттары жасалды.

Front

113. Мемлекеттік Дума-Ресей империясының алғашқы өкілді органы, қазақ депутаттарының оның жұмысына қатысуы.

Back

Мемлекеттік Дума 1905 жылғы саяси дағдарыстан кейін құрылған Ресей империясының алғашқы өкілді органы болды. Дәрісте 1905 жылғы 6 тамыздағы манифест қазақтарға да депутат сайлау құқығын бергені, бірақ оның «жартыкеш» болғаны айтылады. Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2) Соған қарамастан, Бірінші Думаға Қазақстаннан 9 депутат барғаны, оның ішінде 4 миллион қазақтан 4 депутат — Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, А.Қалменов, Б.Құлманов сайланғаны көрсетілген; олар мұсылман депутаттары фракциясы құрамында жұмыс істеген. Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2) Мұсылман фракциясы әсіресе аграрлық (жер) мәселені алға шығарған. Бұл қатысу қазақ элитасының парламенттік тәжірибесін күшейтіп, ұлттық мүддені империялық деңгейде қорғауға талпынысын көрсетті.

Front

114. Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) (1921-1927 жж.). Өткізудің мазмұны мен ерекшеліктері.

Back

ЖЭС (1921–1927/1928) — әскери коммунизмнен кейін енгізілген, нарықтық элементтерге уақытша жол ашқан саясат. Britannica ЖЭС-тің 1921–1928 жж. кеңестік экономикалық саясат болғанын және шамадан тыс орталықтандырудан «уақытша шегініс» екенін көрсетеді. Encyclopedia Britannica Дәрісте ЖЭС енгізілгенімен, мемлекет бақылауды толық босатпағаны айтылады: 1921 жылғы 7 сәуірдегі декрет кооперация арқылы фабрика-зауыт өнімдерін ауыл шаруашылық өнімдеріне айырбастауды міндеттеген, бірақ ол жеке саудамен бәсекеге түсе алмай, халықтың сенімсіздігін күшейткен.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Қазақстанда ЖЭС-тің ерекшелігі — ауыл шаруашылығының қалпына келуімен қатар, айырбас пен кооперацияны мемлекеттік реттеу арқылы жүргізуге ұмтылыс болды. Бұл саясат азамат соғысы күйзелісінен шығуға мүмкіндік бергенімен, кейін сталиндік индустрияландыру бағытымен тоқтатылды.

Front

115. 1918-1920 жж. Азамат соғысы: себептері мен салдары. Қазақстан Азамат соғысы жылдарында.

Back

1918–1920 жж. азамат соғысының басты себептері — Қазан төңкерісінен кейінгі билік дағдарысы, әлеуметтік қақтығыстар, бұрынғы саяси күштердің қарсылығы және аймақтық автономия мәселелері болды. Қазақстанда соғыс кеңестік биліктің орнығуын күрделендіріп, қала мен ауыл арасындағы байланыстарды әлсіретті. Е-history дерегінде Кеңес өкіметі қалаларда орнағанымен, ауылдық аймақтарда бұл үдеріс азамат соғысы басталғанға дейін жалғасқаны айтылады. История Казахстана Соғыс салдары: шаруашылықтың күйреуі, көлік қатынасының бұзылуы, азық-түлік тапшылығы, зорлық-зомбылықтың күшеюі және демографиялық шығындар. Қазақстанда соғыс жағдайы «соғыс коммунизмі» саясатына ұласып, кейін ашаршылық тәуекелдерін күшейтті. Сонымен қатар, соғыс жылдары ұлттық саяси жобалардың (Алаш автономиясы) тағдырын да анықтап, кеңестік әкімшілік құрылымдардың қалыптасуына алып келді.

Front

116. Ресейдің I-II Мемлекеттік Думасының қызметіне қазақтардың қатысуы

Back

I–II Мемлекеттік Дума жұмысына қазақтардың қатысуы ұлттық мүддені заңды-парламенттік жолмен қорғаудың алғашқы тәжірибесі болды. Дәрісте Қазақстаннан Бірінші Думаға 9 депутат барғаны, қазақ халқынан сайланған 4 депутаттың (Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, А.Қалменов, Б.Құлманов) мұсылман депутаттары фракциясы құрамында қызмет еткені нақты көрсетілген.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Олар үшін ең өткір мәселе — жер: фракцияның басты құжаты аграрлық мәселеге арналды делінеді.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

II Дума кезеңінде де жер, қоныс аудару, ұлттық-мәдени құқықтар тақырыбы күн тәртібінде қалды. Қазақ депутаттарының Думадағы әрекеті қоғамдағы саяси сауатты арттырып, баспасөз бен съездер арқылы ұлттық пікірдің топтасуына әсер етті. Бұл тәжірибе кейін Алаш қозғалысының саяси мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Front

117. 1921-1922 жж. Қазақстандағы ашаршылық.

Back

1921–1922 жж. ашаршылық Қазақстанда табиғи және саяси-экономикалық факторлардың қосындысынан күшейді. Дәрісте 1921 жылы ҚазАКСР-дің жеті губерниясының бесеуі құрғақшылыққа ұшырағаны, астық түсімі небәрі 5 млн пұт болғаны, ал бір жылғы қажеттілік 22 млн пұтты құрағаны (залал 17 млн пұт) нақты берілген.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Сонымен қатар, 1920–1921 жж. жұттан кейін мал басы 1917 жылмен салыстырғанда 75% кемігені айтылған.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Азық-түлік күштеу саясаты да дағдарысты тереңдетті. Жалпы кеңестік кеңістікте 1921–1922 аштығының себептері қатарында құрғақшылық, соғыс салдары және әскери коммунизмнің продразвёрстка саясаты аталады. Википедия Қазақстанда аштыққа қарсы күреске қазақ зиялыларының араласқаны дәрісте көрсетілген.

Front

118. Қазақ (қырғыз) Кеңестік социалистік Автономиялы республикасының құрылуы (1920 ж.).

Back

1920 жылы Қазақ (сол кездегі ресми атауда «қырғыз-қазақ») автономиясын құру кеңестік ұлттық-мемлекеттік межелеудің маңызды қадамы болды. Уикипедия дерегінде автономия 1920 жылғы 26 тамызда Қырғыз (Қазақ) АКСР ретінде құрылғаны, кейін 1925 жылғы 15–19 маусымда атауы Қазақ АКСР болып өзгертілгені айтылады. Википедия E-history материалында да 1920 жылғы 26 тамызда БОАК пен ХКК «Қырғыз (Қазақ) АКСР-ын құру туралы» декрет қабылдағаны және оған Ленин мен Калинин қол қойғаны көрсетілген. История Казахстана Бұл құрылым қазақ жерлерін бір әкімшілік кеңістікке жинақтауға мүмкіндік берді, бірақ шекара мәселелері әкімшілік-әміршіл тәсілмен шешілгені дәрісте атап өтіледі.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Астана (орталық) бастапқыда Орынбор болғаны да Уикипедияда көрсетіледі

Front

119. Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» идеясы: мәні мен салдары.

Back

Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» идеясы қазақ ауылында «социалистік қайта құруды» жеделдетуді көздеді. Дәрісте Голощекин қазақ ауылында әлеуметтік теңсіздікті жою ұранымен шабындық және жайылымдық жерлерді бөліске салуды күшейткенін, «Бұл кіші Қазан» деп атағанын нақты келтіреді.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Сонымен бірге 1926 жылғы 20 мамырда көшпелі және жартылай көшпелі аудандардың шабындық және егістік жерлерін уақытша қайта бөлу туралы заң қабылданғаны, оған Н.Нұрмақов қол қойғаны көрсетілген.

Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2)

Бұл саясат кейін байларды тәркілеу, отырықшыландыру және ұжымдастыру науқандарымен ұласып, дәстүрлі шаруашылық құрылымын бұзды. Дәрістік мәтінде ұжымдастырудың әдістері мен қарқыны, ашаршылық салдарлары және 1930-жылдардағы ауыл шаруашылығының ауыр жағдайы «Кіші Қазанның» тарихи салдарлары ретінде байланыстырылып беріледі

Front

120. Қазақстандағы индустрияландыру ерекшеліктері (1925 ж.).

Back

Қазақстандағы индустрияландыру 1920-жылдардың екінші жартысынан бастап жалпыодақтық индустриялық бағыттың құрамында жүрді, бірақ аймақтық ерекшеліктер айқын болды. Дәрісте «Қазақстанды индустрияландырудың жолдары мен әдістері туралы пікірталастар» болғаны және қазақ қоғам қайраткерлерінің индустрияландыруға қатысты ұстанымдары әртүрлі болғаны көрсетіледі. Қаз.тарихы УМКД 24-25 (2) Ерекшелігі — шикізаттық базаға (тау-кен, түсті металлургия) сүйену және көлік-логистика инфрақұрылымын күшейту қажеттігі; бұл Қазақстанды одақтық еңбек бөлінісінде ресурстық аймаққа айналдыру қаупін де тудырды. Индустрияландыру ауыл шаруашылығындағы өзгерістермен қатар жүріп, қоғамның әлеуметтік құрылымын өзгертті: жұмысшы табы қалыптаса бастады, қалалар мен өндіріс ошақтары өсті. Алайда кадр тапшылығы, басқарудың қатаң орталықтануы және ауылдағы күйзелістер (ұжымдастыруға ұласуы) индустрияландырудың әлеуметтік құнын арттырды.