тарих 113-170

Front

Мемлекеттік Дума-Ресей империясының алғашқы өкілді органы, қазақ депутаттарының оның жұмысына қатысуы.

Back

Мемлекеттік Дума – Ресей империясындағы алғашқы заң шығарушы өкілді орган. Ол 1905 жылғы Қазан манифесінен кейін құрылып, 1906 жылы жұмысын бастады. Дума патша өкіметінің билігін шектеп, заң жобаларын талқылау, бюджет бекіту сияқты өкілеттіктерге ие болды. 1906–1917 жылдары І, ІІ, ІІІ және IV Мемлекеттік думалар қызмет етті.
Қазақстан халқы да Дума жұмысына қатысу құқығына ие болды. І және ІІ Мемлекеттік думаларға қазақ депутаттары сайланды. Олардың қатарында Әлихан Бөкейхан (Семей облысы), Ахмет Бірімжанов (Торғай), Мұхамеджан Тынышпаев (Жетісу) сияқты көрнекті қайраткерлер болды. Қазақ депутаттары Мұсылман фракциясы құрамында жұмыс істеді.
Олар Дума мінберінде жер мәселесін, қоныс аудару саясатын тоқтатуды, қазақтардың жерін сақтауды, ұлттық теңдік пен діни бостандықты талап етті.
Қазақ депутаттарының Мемлекеттік Думаға қатысуы қазақ қоғамының саяси санасының өскенін, ұлттық мүддені заңды жолмен қорғауға ұмтылғанын көрсетті. Бұл тәжірибе кейінгі Алаш қозғалысының қалыптасуына маңызды ықпал етті.

Front

Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) (1921-1927 жж.). Өткізудің мазмұны мен ерекшеліктері

Back

Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) Кеңес өкіметі тарапынан 1921–1927 жылдары «әскери коммунизм» саясатының орнына енгізілді. Оның басты мақсаты – азамат соғысынан күйреген экономиканы қалпына келтіру және халық наразылығын бәсеңдету болды.
Қазақстанда ЖЭС-тің негізгі мазмұны азық-түлік салғыртын (продразвёрстка) азық-түлік салығымен алмастыру, жеке саудаға рұқсат беру, ұсақ кәсіпорындарды жеке адамдарға жалға беру және ақша айналымын қалпына келтірумен көрінді. Бұл шаралар шаруалардың еңбекке ынтасын арттырды.
ЖЭС жылдары ауыл шаруашылығы біртіндеп қалпына келіп, мал саны өсе бастады, жәрмеңкелер мен базарлар қайта жанданды. Қала мен ауыл арасындағы тауар-ақша қатынастары нығайды.
Қазақстандағы ЖЭС-тің ерекшелігі – оның негізінен ауыл шаруашылығын қалпына келтіруге бағытталуы болды, себебі халықтың басым бөлігі ауылда өмір сүрді.
Алайда ЖЭС уақытша саясат еді. 1927 жылдан бастап ол біртіндеп тоқтатылып, күштеп ұжымдастыру мен әкімшіл-әміршіл жүйеге жол ашты. Соған қарамастан, ЖЭС Қазақстан экономикасын қысқа мерзімде қалпына келтіруде маңызды рөл атқарды

Front

1918-1920 жж. Азамат соғысы: себептері мен салдары. Қазақстан Азамат соғысы жылдарында

Back

1918–1920 жылдардағы Азамат соғысы Ресейде Қазан төңкерісінен кейін билік үшін күрестің нәтижесінде басталды. Оның негізгі себептері – большевиктерге қарсы күштердің кеңес билігін мойындамауы, әлеуметтік жіктелу, ұлттық мәселелер және шетелдік интервенция болды.
Қазақстанда Азамат соғысы стратегиялық маңызды аймақ ретінде өтті. Мұнда ақ гвардияшылар (Колчак, Дутов, Анненков), казак әскерлері мен большевиктер арасында қиян-кескі шайқастар жүрді. Орынбор, Орал, Семей, Верный өңірлері негізгі ұрыс алаңдарына айналды.
Кеңес өкіметін орнату үшін Қызыл Армия құрылып, жергілікті халықтан жасақтар ұйымдастырылды. Ал Алаш Орда басшылары бастапқыда ақ күштермен уақытша одақтасты, кейін кеңес өкіметімен келісімге келуге мәжбүр болды.
Азамат соғысының салдары ауыр болды: экономика күйреді, ауыл шаруашылығы құлдырады, аштық пен індеттер тарады, халық саны азайды.
1920 жылға қарай Қазақстан аумағында Кеңес билігі толық орнады. Азамат соғысы елді жаңа социалистік өзгерістер кезеңіне алып келді.

Front

Ресейдің I-II Мемлекеттік Думасының қызметіне қазақтардың қатысуы

Back

Ресейдің I және II Мемлекеттік думалары 1905 жылғы Қазан манифесінен кейін құрылған Ресей империясындағы алғашқы өкілді заң шығару органдары болды. I Мемлекеттік Дума (1906 ж.) және II Мемлекеттік Дума (1907 ж.) жұмысына Қазақстаннан сайланған қазақ депутаттары қатысты.
I Думаға Әлихан Бөкейхан, Ахмет Бірімжанов, Алпысбай Қалменов сияқты қазақ зиялылары сайланды. II Думада Мұхамеджан Тынышпаев, Бақытжан Қаратаев секілді қайраткерлер қызмет етті. Қазақ депутаттары негізінен Мұсылман фракциясының құрамында жұмыс істеді.
Олар Дума мінберінде қазақ халқы үшін ең өзекті мәселелерді көтерді: жердің тартып алынуы, қоныс аудару саясатын тоқтату, ұлттық теңдік, дін және тіл бостандығы, жергілікті басқаруға қазақтарды тарту.
Патша үкіметі Думалардың оппозициялық сипатына байланысты I және II Думаларды таратып жіберді. Соған қарамастан, қазақтардың Мемлекеттік Думаға қатысуы қазақ қоғамының саяси санасының өскенін, ұлттық мүддені заңды жолмен қорғауға ұмтылысын көрсетті. Бұл тәжірибе кейінгі Алаш қозғалысының қалыптасуына маңызды ықпал етті

Front

1921-1922 жж. Қазақстандағы ашаршылық

Back

1921–1922 жылдардағы ашаршылық Қазақстан тарихындағы ең ауыр әлеуметтік апаттардың бірі болды. Ашаршылықтың негізгі себептері – Азамат соғысының салдары, «әскери коммунизм» саясаты, азық-түлік салғыртының күштеп жүргізілуі және 1921 жылғы қуаңшылық еді. Мал мен астықтың зорлықпен алынуы қазақтардың дәстүрлі шаруашылығын күйретті.
Ашаршылық әсіресе Батыс және Орталық Қазақстанда (Орал, Торғай, Ақтөбе, Қостанай өңірлері) ауыр өтті. Аштықтан және жұқпалы аурулардан 1 миллионға жуық адам зардап шекті, жүз мыңдаған адам қаза тапты. Көптеген қазақтар көрші аймақтарға босып кетті.
Кеңес үкіметі ашаршылықты жеңілдету үшін аштарға көмек комиссияларын құрды, шетелдік ұйымдардан (АРА) жәрдем алынды. 1921 жылы Жаңа экономикалық саясаттың (ЖЭС) енгізілуі жағдайды біртіндеп тұрақтандыруға мүмкіндік берді.
1921–1922 жж. ашаршылықтың тарихи маңызы – кеңестік экономикалық саясаттың қаталдығын ашып көрсетуінде және халық демографиясына, әлеуметтік құрылымына ауыр соққы беруінде. Бұл трагедия қазақ халқының тарихи жадында терең із қалдырды.

Front

Қазақ (қырғыз) Кеңестік социалистік Автономиялы республикасының құрылуы (1920 ж

Back

Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Кеңес өкіметі ұлттық-мемлекеттік межелеу саясатын жүргізе бастады. Соның нәтижесінде 1920 жылы 26 тамызда РКФСР құрамында Қазақ (қырғыз) Кеңестік Социалистік Автономиялы Республикасы құрылды. Ол кезде «қырғыз» атауы ресми түрде қазақ халқына қатысты қолданылды.
ҚазАКСР-дің құрылуы туралы декретке В. И. Ленин, М. Калинин қол қойды. Республика құрамына Ақмола, Семей, Торғай, Орал облыстары, сондай-ақ Каспий маңының бір бөлігі кірді. Астанасы Орынбор қаласы болып белгіленді (1920–1925 жж.).
1920 жылдың қазан айында Орынборда өткен Қазақ АКСР Кеңестерінің құрылтай съезі республиканың мемлекеттік билік органдарын бекітті.
Қазақ АКСР-дің құрылуы қазақ халқының аумақтық тұтастығын қалпына келтіруге, ұлттық мемлекеттілікті кеңестік формада жаңғыртуға мүмкіндік берді. Бұл оқиға кейін 1936 жылы Қазақ КСР-інің құрылуына тарихи негіз қалады.

Front

Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» идеясы: мәні мен салдары

Back

Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» идеясы 1925–1933 жылдары Қазақстанда жүзеге асырылды. Оның мәні – қазақ ауылында Қазан төңкерісі толық болмады деген тұжырымға сүйеніп, қоғамды күштеп социалистік жолмен қайта құру еді. Голощекин көшпелі қазақ қоғамын артта қалған деп бағалап, таптық күресті қолдан енгізуді көздеді.
«Кіші Қазан» саясатының негізгі шаралары: байларды тәркілеу (1928 ж.), күштеп ұжымдастыру, көшпелі және жартылай көшпелі халықты отырықшыландыру, саяси қуғын-сүргін жүргізу болды. Бұл саясат қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығын күйретті.
Саясаттың ауыр салдары болды: 1931–1933 жылдары жаппай ашаршылық туып, 1,5–2 млн-ға жуық қазақ қырылды, жүз мыңдаған адам шетелге көшті. Қазақ халқы демографиялық апатқа ұшырады.
«Кіші Қазан» идеясы Қазақстанда әкімшіл-әміршіл жүйенің орнығуына, ұлттық элитаның жойылуына және қоғамның терең әлеуметтік дағдарысына әкелді. Бұл саясат қазақ тарихындағы ең қасіретті кезеңдердің бірі ретінде бағаланады

Front

Қазақстандағы индустрияландыру ерекшеліктері (1925 ж

Back

Қазақстандағы индустрияландыру 1925 жылдан бастап БК(б)П-ның XIV съезінің шешімдеріне сәйкес жүзеге асырылды. Оның басты мақсаты – Кеңес Одағын индустриялық державаға айналдыру және ұлттық аймақтардың экономикалық артта қалуын жою болды.
Қазақстандағы индустрияландырудың негізгі ерекшелігі – оның шикізаттық бағытта жүргізілуі. Ел аумағында ауыр өнеркәсіптің негізі қаланып, көмір, түсті және қара металлургия, мұнай өндіру салалары дамытылды. Қарағанды көмір бассейні, Ембі мұнай кәсіпшілігі, Риддер, Балқаш, Қарсақпай кен орындары игерілді.
Маңызды стратегиялық жоба – Түркістан–Сібір теміржолы (Түрксіб) салынды (1927–1930 жж.), ол Қазақстанды Одақтың экономикалық кеңістігіне қосты.
Алайда индустрияландыру әкімшіл-әміршіл әдістермен жүргізілді, жергілікті кадрлар аз тартылды, жұмыс күші көбіне сырттан әкелінді.
Нәтижесінде Қазақстан индустриялық аймаққа айналды, бірақ шикізаттық тәуелділік пен әлеуметтік қиындықтар сақталды.

Front

Қазақстан ұжымдастыру кезеңінде

Back

Қазақстанда ұжымдастыру саясаты 1929–1933 жылдары жүзеге асырылды және ол ауыл шаруашылығын социалистік негізде қайта құруды көздеді. Ұжымдастырудың басты мақсаты – жеке шаруашылықтарды жойып, колхоздар мен совхоздар құру, ауылды мемлекет бақылауына алу болды. Бұл саясат Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» идеясымен тығыз байланысты жүргізілді.
Қазақстандағы ұжымдастырудың ерекшелігі – оның көшпелі және жартылай көшпелі қазақ қоғамына күшпен енгізілуі еді. Бай-кулактарды тәркілеу (1928 ж.), малды зорлықпен ортақтастыру дәстүрлі мал шаруашылығын күйретті. Нәтижесінде мал саны бірнеше есе азайды.
Ұжымдастыру 1931–1933 жылдардағы жаппай ашаршылыққа әкелді. Аштықтан 1,5–2 млн-ға жуық қазақ қырылып, жүз мыңдаған адам Қытай, Иран, Ауғанстан және көрші аймақтарға көшіп кетті.
Бұл кезеңде жаппай халық көтерілістері (Созақ, Батпаққара, Балқаш маңы) болды, бірақ олар күшпен басып-жаншылды.
Ұжымдастыру Қазақстан тарихындағы ең ауыр демографиялық және әлеуметтік апаттардың бірі болып саналады.

Front

«Бесеудің хаты», Т.Рысқұловтың И. Сталинге хаты

Back

«Бесеудің хаты» – 1932 жылы қазақтың көрнекті қайраткерлері Ғабит Мүсірепов, Мансұр Ғатаулин, Мұташ Дәулетқалиев, Емберген Алтынбеков, Қадыр Қуанышев тарапынан жазылған саяси құжат. Хатта Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» саясатының зардаптары ашық сыналып, Қазақстандағы ұжымдастыру, тәркілеу және ашаршылықтың ауыр салдары көрсетілді. Авторлар мал шаруашылығының күйреуін, халықтың жаппай қырылуын баяндап, саясатты өзгерту қажеттігін талап етті.
Тұрар Рысқұловтың И.В. Сталинге жазған хаттары (1932–1933 жж.) да аса маңызды тарихи дерек болып табылады. Рысқұлов Қазақстандағы ашаршылықтың нақты себептерін, демографиялық апатты, қазақ халқының босып кетуін дәлелдермен көрсетті. Ол орталық биліктен көмек көрсету мен саясатты жұмсартуды сұрады.
Бұл хаттардың тарихи маңызы – кеңестік жүйе жағдайында қазақ зиялыларының халық мүддесін қорғауға батыл әрекет жасауы. Олар ашаршылық трагедиясын әшкерелеген алғашқы ресми саяси қарсылықтың үлгісі болып табылады.