POCZĄTEK WOJEN ZE SZWECJĄ

POCZĄTEK WOJEN ZE SZWECJĄ

1600 - 1635

SZWEDZKI TRON

• Zygmunt III Waza, wybrany na króla Polski w 1587 roku pochodził z luterańskiej Szwecji, ale był gorliwym katolikiem

• Jako spadkobierca swego ojca, Jana III Wazy, w 1592 roku został również królem Szwecji

• Szwedzi niezadowoleni z tego wywołali bunt, pozbawili go władzy i wybrali królem jego stryja, Karola IX Wazę (1599)

SZWECJA

• Pod koniec XVI w. była zacofanym krajem, największe miasto - Sztokholm - miało ok. 6 tys. mieszkańców

• Chcąc poprawić sytuację państwa, kolejni władcy szwedzcy dążyli do opanowania wybrzeży Morza Bałtyckiego, które miało stać się "wewnętrznym jeziorem Szwecji"

POCZĄTEK WALK

• w 1600 r. Zygmunt III Waza przyłączył Estonię do Rzeczypospolitej

• Chciał sprowokować wojnę, by odzyskać szwedzki tron

• Szwedzi chcieli dochodów z bałtyckich portów, więc w odpowiedzi wkroczyły do Inflant

• Zaczęła się I wojna polsko szwedzka (1600 - 1611)

• Szwedzi początkowo odnosili sukcesy, ponieważ mieli przewagę liczebną

• Zajęli większość Inflant i rozpoczęli oblężenie ich stolicy - Rygi

• Sytuacja zmieniła się w 1605 r. Doszło wówczas do bitwy pod Kircholmem, gdzie wojska polsko - litewskie pod wodzą hetmana Jana Karola Chodkiewicza zwyciężyły armię szwedzką

PIERWSZY ROZEJM

• Sukces Rzeczpospolitej Obojga Narodów nie został wykorzystany, ponieważ szybko zabrakło pieniędzy na dalsze opłacanie wojska

• Szlachta obradująca na sejmie bardzo niechętnie uchwalała nowe podatki na rzecz armii

• W 1611 roku zawarto więc ze Szwecją rozejm, na mocy którego Szwecja zachowała jedynie północną część Inflant, większość zaś przypadła Rzeczpospolitej Obojga Narodów

IMPERIUM OSMAŃSKIE

• W XVI w. Polska utrzymywała pokój z Imperium Osmańskim

• Było wiele powodów do konfliktów polsko - tureckich

• Ukrainę łupili Tatarzy Krymscy, których chan (władca) był lennikiem sułtana osmańskiego

• W głąb Turcji wdzierali się Kozacy - ludzie wolni, żyjący z wojny

KOZACY

• Kozacy najczęściej byli Ukraińcami (Rusinami)

• Byli to znakomici żołnierze żyjący na Zaporożu (Kozacy Zaporoscy), czyli krainie "za porohami" Dniepru

• To rozległe stepy w południowej Ukrainie

• Kozacy Zaporoscy często wpływali na Morze Czarne i łupili jego tureckie wybrzeża (spalili nawet przedmieścia Stambułu)

POLSKA I KOZACY

• W 1619 r. Zygmunt III Waza zezwolił na udział polskich żołnierzy w walce przeciwko jednemu z lenników Turcji

• Wówczas oburzony sułtan zapowiedział, że zniszczy Kozaków i wykorzeni z Polski chrześcijaństwo

• Kozacy byli z Polską w sojuszu, utworzono tzw. rejestr kozacki (Kozacy rejestrowi)

POLSKA, TURCY I TATARZY

• Hetman Stanisław Żółkiewski uznał, że należy uprzedzić atak turecko - tatarski

• W 1620 r. Polacy wkroczyli do Mołdawii i wygrali z Turkami i Tatarami pod Cecorą

• Niestety polska armia poniosła klęskę podczas odwrotu (skończyła się karność żołnierzy)

I BITWA POD CHOCIMIEM

• Po bitwie pod Cecorą, Polska i Litwa zaczęły się bardzo obawiać Tatarów i Turków

• Sułtan turecki kazał wyciosać kamienne słupy graniczne, które miał zamiar wbijać w dno Bałtyku (świrus!)

• W 1621 r. odbyła się pierwsza bitwa pod Chocimiem, w której połączona, polsko - litewska armia Rzeczpospolitej Obojga Narodów zatrzymała najazd turecko - tatarski

• Po zaciętych walkach obie strony zawarły pokój

• Na jego mocy Rzeczpospolita utrzymała granicę na Dniestrze, Polacy obiecali powstrzymać Kozaków przed najazdami, a Turcy obiecali powstrzymać Tatarów

WZNOWIENIE WALK POLSKI I SZWECJI

• W 1621 r. Gustaw II Adolf (syn Karola IX) zaatakował i zajął niemal całe Inflanty

• W 1627 roku Szwedzi - nagłym uderzeniem - zajęli Pomorze Gdańskie (nie udało im się zdobyć Gdańska, doszło bowiem do morskiej bitwy pod Oliwą, którą wygrali Polacy)

• Mimo zwycięstwa w bitwie pod Oliwą, Polakom nie udało się wyprzeć Szwedów z Pomorza

• Szwedzi w tej bitwie stracili tylko 2 okręty (ze 150), a Polska flota miała 10 wszystkich okrętów

• Wiosną 1628 r. Szwedzi ponownie zaatakowali Gdańsk

• W 1629 r. hetman Stanisław Koniecpolski zwyciężył Szwedów w bitwie pod Trzcianą - polska jazda rozbiła szwedzkie oddziały

ZAKOŃCZENIE WALK

Ostatecznie Rzeczpospolita Obojga Narodów przegrała I wojnę polsko - szwedzką. W 1629 r. podpisano - bardzo niekorzystny dla Polski i Litwy - rozejm w Starym Targu.

Zgodnie z jego postanowieniami, Szwedzi zatrzymali Inflanty wraz z Rygą oraz porty Prus Królewskich i Książęcych (z wyjątkiem Gdańska, Królewca i Pucka). Ponadto Szwedzi mieli prawo do pobierania cła z polskich portów (3,5% od każdego ładunku - 30% dochodów Szwecji).

Rozejm zawarty w Starym Targu miał obowiązywać 6 lat. Po upływie tego czasu Rzeczpospolita (rządzona już przez Władysława IV Wazę) rozpoczęła przygotowania do wojny.

ROZEJM W SZTUMSKIEJ WSI

• Władysław IV Waza szykował się do nowej wojny ze Szwedami, ale nie doszło do wznowienia walk

• Szwedzi - w obawie przed przegraną - poprosili o przedłużenie rozejmu

• Nowe porozumienie zawarto w 1635 r. w Sztumskiej Wsi (korzystniejsze dla Polski)

POSTANOWIENIA ROZEJMU W SZTUMSKIEJ WSI

Na mocy rozejmu Szwecja zatrzymała Inflanty, ale musiała wycofać wojska z Pomorza i Prus Książęcych. Szwedzi musieli też zrezygnować z pobierania cła z polskich portów.

Za panowania Zygmunta III Wazy Rzeczpospolita Obojga Narodów powiększyła swój obszar do prawie 1 mln km2. Wciąż była wielkim i silnym państwem, ale jej złoty wiek minął bezpowrotnie. Po raz pierwszy od czasu wojny z Krzyżakami, Polacy musieli bronić własnej ziemi. Państwo polsko - litewskie przestało być mocarstwem.

Multiple Choice

Zygmunt III Waza został królem Polski w roku:

• 1587

• 1592

• 1599

• 1600

Multiple Choice

Następcą Zygmunta III Wazy na tronie Szwecji został:

• Jan III Waza

• Karol IX Waza

• Władysław IV Waza

• Gustaw II Adolf Waza

Multiple Choice

Pierwsza wojna polsko - szwedzka miała miejsce w latach:

• 1592 - 1600

• 1600 - 1605

• 1600 - 1611

• 1611 - 1621

Multiple Choice

W roku 1605 miała miejsce bitwa pod:

• Chocimiem

• Kircholmem

• Trzcianą

• Cecorą

Multiple Choice

Szwecja dążyła do opanowania wybrzeży:

• Morza Północnego

• Morza Czarnego

• Morza Kaspijskiego

• Morza Bałtyckiego

Multiple Choice

Mieszkańcy krainy za porohami Dniepru to:

• Tatarzy Krymscy

• Turcy Osmańscy

• Kozacy Zaporoscy

• Kozacy Dońscy

Multiple Choice

Bitwa morska pod Oliwą miała miejsce w roku:

• 1621

• 1626

• 1627

• 1635

Multiple Choice

Niekorzystny dla Polski rozejm w Starym Targu został podpisany w roku:

• 1620

• 1626

• 1629

• 1660

Multiple Choice

Rozejm w Sztumskiej Wsi w roku 1635 zawarł:

• Zygmunt III Waza

• Jan III Waza

• Jan II Kazimierz Waza

• Władysław IV Waza

Multiple Choice

W roku 1620 odbyła się bitwa wojsk polsko - litewskich z Turkami i Tatarami pod:

• Kircholmem

• Trzcianą

• Cecorą

• Chocimiem

Multiple Choice

Kamienne słupy graniczne w dno Bałtyku zamierzał wbijać:

• Król Polski

• Chan tatarski

• Sułtan turecki

• Król Szwecji

Multiple Choice

Na mocy rozejmu w Sztumskiej Wsi, Szwecja:

• Zatrzymała Inflanty

• Musiała wycofać wojska z Pomorza i Prus Książęcych

• Musiała zrezygnować z pobierania cła z polskich portów

• Wszystkie poprzednie odpowiedzi są prawidłowe