Cümlenin Ögeleri "Yardımcı Ögeler"

Cümlenin Ögeleri "Yardımcı Ögeler"

Nesne, Dolaylı Tümleç, Zarf Tümleci, Cümle Dışı Unsurlar

Bunları Hatırlayalım!

• Daima önce temel ögeler, ardından yardımcı ögeler bulunmalıdır. Yüklemden sonra özne, özneden sonra diğer ögelere geçilmelidir. Bunun söylenmesinin temel nedeni, öznenin belirtisiz nesne ile ortak “ne” sorusuna sahip olmasıdır. Özne bulunmadan asla diğer ögeler bulunmamalıdır.

Bunları Hatırlayalım!

• Cümlenin ögelerinde en temel sorun yüklem dışında fiilimsiye soru sorulmasıdır. Eğer fiilimsiye soru soracak olursanız size cevap verecektir. Bu hataya düşmeyin. Sorular sadece ve sadece yükleme sorulmalıdır.

• O gece gördüğüm adamı, dün başka bir evin bahçesinde yakalamışlar.

• Yakalamışlar > yüklem

  Onlar > gizli özne

  O gece gördüğüm adamı > belirtili nesne

  Dün > zarf tümleci

  Başka bir evin bahçesinde > dolaylı tümleç

Bunları Hatırlayalım!

• İsim tamlamaları, sıfat tamlamaları, ikilemeler parçalanamaz. Bu kelime grupları tek bir öge alınır.

• Hiçbir zaman adını bir daha anmayacağım bu lanetli şehirden sessiz sessiz ayrılıyorum.

  Bu örnek cümlenin yüklemi, “ayrılıyorum” sözcüğüdür. “Hiçbir zaman adını bir daha anmayacağım bu lanetli şehir” bir sıfat tamlamasıdır. Bu nedenle bir bütün olarak alınır ve parçalanamaz. Bu nedenle dolaylı tümleç görevi üstlenir.

Bunları Hatırlayalım!

• Deyimler, birleşik fiiller parçalanamaz.

• Tüm eşyalarını kaybettiği için aklı çıktı.

  
  

  Bu örnek cümlede “aklı çıkmak” bir deyimdir. Bu nedenle parçalanamaz. Neyi çıktı gibisinden bir soru sorarak “aklı” ifadesini nesne alırsanız hata yapmış olursunuz.

• Bu yaptıklarını hoş göremiyorum.

  Bu cümlede “hoş görmek” bir bütün olarak alınır. Bundan dolayı parçalanamaz.

YÜKLEM

• İşin sonuçlandığını, sonuçlanacağını bildiren; asıl mesajın yer aldığı bölümdür.

• Cümlede yüklem sayısı kadar yargı bulunur.

• Yüklem, cümlenin sonunda ya da başında, ortasında bulunabilir.

• Beni uğurla karanlığından bu gece.

• Duvarlarında şarkı sözleri yazan şehri unutuyorum.

• Aklımda saklanan onca şey, kibirli bir yalnızlığın insanı kederlere terk eden basit bir uğultusudur.

• Hiçbir zaman terk edemedim kalbimin kenarındaki hüznü.

ÖZNE

• Yüklemin bildirdiği işi yapan ögedir.

• Canlı veya cansız bir varlık veya kavram olabilir. 

• Yükleme sorulan “ne, neler, kim, kimler” sorularına cevap verir.

• Toparladım ben bütün eşyaları, izi kalmasın diye.

• Bir araba insandan dayak yemiş gibi bir hal var üzerimde.

• Topu eline aldığı gibi ardına bakmadan kaçan zavallı çocuk, engelleri görmediği için düştü.

• Bakarlar çocuklar, firari mahkûm gibi.

ÖZNE

• Gizli Özne: İşi yapanın bilindiği ancak cümlede var olmayan öznedir.

• Dokunmayın bana bu sessizliği hüküm sürdüğü gecede. (Siz)

• Sözde Özne: Edilgen cümlelerin (-l,-n) öznesidir. Bu tarz cümlelerde işi yapan bilinmez. Bu nedenle işten etkilenen ögeye yani nesneye, özne görevi verilir. Bu yüzden “sözde” özne adı verilir.

• Bu devirde şairler, böyle yangınlı şiirler söyler.

  Bu devirde böyle yangınlı şiirler söylenir. (Özne belirsiz olduğu için nesne "sözde özne" olur.)

• Örtülü Özne: Edilgen cümlelerde ortaya çıkan, işi yapanın sezdirildiği ancak bunun tam olarak cevap görevi üstlenemediği öznelerdir. “-ce, -ca eki ve tarafından sözcüğü” ile beraber bulunur.

• Bu devirde şairlerce böyle yangınlı şiirler söylenir.

  Bu devirde şairler tarafından böyle yangınlı şiirler söylenir.

YARDIMCI ÖGELER

• Nesne (Ne, Kim, Neyi, Kimi)

• Dolaylı Tümleç (Kime, Kimde, Kimden, Neye, Neyde, Neyden, Nere, Nereye, Nereden)

• Zarf Tümleci (Neden, Niçin, Nasıl, Ne Kadar, Ne Zaman, Nereye)

NESNE

• Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlığa cümlenin ögelerinde nesne denir. Nesne geçişli fiillerin olduğu cümlelerde yer alır.

  Nesne, iki tür olarak karşımıza çıkar.

• a) Belirtili b) Belirtisiz

• BELİRTİLİ NESNE: Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögenin “belirtme durum eki” almış hâlidir. Yükleme sorulan “neyi, kimi; neleri, kimleri, nereyi” sorularına cevap verir.

• Zihnimden geçen anıları sayıklar bu yalılar.

• BELİRTİSİZ NESNE: Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögenin “belirtme durumu almamış” hâlidir. Yükleme sorulan “ne, neler” sorularına cevap verir.

• Şehre inince bana da birkaç kitap al. (Sen)

NESNE

• Yüzyıllardır kovalar sevgiliyi hasretim. "Belirtili Nesne"

• Şarkıları hicran sunar yüreğime. "Belirtisiz Nesne"

• “Sen ne hakla beni ararsın?” dedi o gece bana. (O) "Belirtisiz Nesne"

• İki sütun üzerine ince ince kazınmış olan bu duygulu satırları sabahları okurdu. (O) "Belirtili Nesne"

• Böyle ahmakça cevaplarla bütünleşmiş, hainlikle dolu bir mektup görmemiştim. (Ben) "Belirtisiz Nesne"

• Bu hikâyenin içeriği, kahramanın gönlünce kafa dağıtabileceğini güzelce yansıtmış okuyucuya. "Belirtili Nesne"

• Bir daha kapaklarını incelemeyeceği hikâye kitaplarının insana hüzün veren tahıl kokulu sayfalarını karıştırdığı anları hatırlamayacağını fark etti zavallı kentin buruk insanı. "Belirtili Nesne"

Uyarı!

• Özne bulunmamışsa ilk “ne” sorusuna cevap veren daima özne olacaktır. Özneyi bulmadan nesneyi bulmaya kalkışmayın.

• Geçer gökyüzünden şark türküsünü saklayan bulutlar.

• Geçer gökyüzünden şark türküsünü saklayan bulutlar. "Nesne Yok"

• Evi yokmuş.

• Evi yokmuş.

DOLAYLI TÜMLEÇ / YER TAMLAYICISI 

• Cümlenin hâl eklerinden -e, -de, -den eklerini alarak ayrılma, bulunma, ayrılma anlamı katan ögedir. Yükleme sorulan “nereye, nerede, nereden; kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden” sorularına cevap verir.

• Hayallerim kaynar çatlamış bir cezvede.

• Yamacı doludizgin inen atların burun deliklerinden duman tütüyordu.

• Tozlu yollardan geçtiğim uzak şehirlerin kıyısından haberler getirdim sana. (Ben) 2 DT var.

• Bir aydır İstanbullunun hayatı; altını, gümüşü, her cins kıymetli taşı, firuze ve zümrüdü, mineyi hiç esirgemeyen bu eski ustanın atölyesinde Hürrem Sultan’ın mücevherleri gibi dövülüyor.

DOLAYLI TÜMLEÇ / YER TAMLAYICISI 

• Kaybetmiştim zihnimdeki hatıraların yansımalarını bu karanlık sokağın ortasında. (Ben)

• Yüksek kaldırımda tanır felaketim seni.

• Çocuklar terk edilmiş salıncaklarda hatıralara sarılırmış. "Nerede, Neye"

• Sabahları güzelce giyinip ormana [yürüyüş yapmaya] giderdi. (o)

Uyarı!

• Bulunma, yönelme, ayrılma hâl ekleri her zaman dolaylı tümleç oluşturmaz. Hem soru hem cevap bu ekleri almalıdır. Değilse zarf tümleci olur.

• Sen yokken tek başına yaşardı. (O) Nasıl yaşardı?

• Bulutlu havalarda gemiler çalışmazdı. Ne zaman çalışmazdı?

• Sıcaktan erimişti dondurma ağır ağır. Niçin ermişti?

Usta sanatçı / yazdığı hiçbir eserinde / dedikoduya, gereksiz sözlere / yer vermezdi. Nerede, Neye

ZARF TÜMLECİ

• Yüklemin bildirdiği işin zamanını, yönünü, miktarını, sebebini bildiren ögedir.

  Yükleme sorulan “nasıl, ne kadar, ne zaman, neden, niçin, niye, ne diye” sorularına cevap verir.

• Şehre karanlıkların indiği gün, insanlar seni hatırlamayacak. ne zaman

• Gönlüne yağmurlar yağarken ağlar mı insan? ne zaman

• Bu şarkıları ona yazdığını fark edince yumuşayacak kimseyi umursamayan gönlü. ne zaman

• Denizin üstünde seyreden güneşin altında oyalanırken havaya uçtu minik mabet. ne zaman

• O bana güldü mü her şey yeşillenirdi içimde.

Uyarı!

• Edatlarla (ilgeçlerle) birleşen sözcüklerin, yüklemleri değişik yönlerden tamamlamasıyla oluşan Zarf Tümlecine kimi kaynaklar "edat tümleci" olarak ayrı ele almaktadır. Şıklarda edat tümleci yoksa siz de bu bilgiyi aklınıza bile getirmeyin!

• Yıllar sonra askerlik arkadaşlarıyla kısa bir tatile çıktı. (Kimin ile?)

• Bu öykü kitaplarını sınıfımdaki öğrencilerim için almıştım. (Kimin için aldım?)

• Çocukluğumun geçtiği bu Anadolu kenti, ev yemekleriyle ünlüdür. (Ne ile ünlüdür?)