Innri og ytri öfl

Innri og ytri öfl

eldgos, jarðskjálftar, vindur, öldugangur, jöklar og fleira

​Innri öfl

• Innri öfl jarðar ​valda jarðskorpuhreyfingu og þar með jarðskjálftum og eldgosum

​

• ​Varminn sem berst úr iðrum jarðar er drifkraftur innri aflanna

​Jarðskjálftar

• Jarðskorpan er mynduð ​af mörgum stórum flekum og þar sem þeir mætast eru jarðskjálftar tíðir

• ​Það fer eftir styrk bergsins hve mikið átak það þolir. Veikt berg lætur fljótt undan svo að skjálftar verða litlir og finnast ekki nema á jarðskjálftamælum. Í sterku bergi getur hlaðist upp spenna áratugum saman áður en það lætur undan. Á slíkum svæðum geta verið harðir jarðskjálftar sem geta valdið miklu tjóni.

​Jarðskjálftar

• Jarðskjálftar hafa valdið miklu tjóni frá því að land byggðist, t.d. hafa hús fallið​ og menn og skepnur farist.

• ​Á Suðurlandi liggur stórt sprungubelti og því eru jarðskjálftar frekar algengir þar. Einnig eru stór sprungubelti á Norðurlandi.

• ​Frá seinni hluta 20. aldar hafa Íslendingar byggt hús úr traustu byggingarefni og sett reglur um það að hús eigi að vera vel byggð þannig að þau hrynji ekki þó að það komi stórir jarðskjálftar.

• ​Aukinn skilningur á eðli skjálfta gerir auðveldara að meta hættu sem þeir geta valdið.

​Fyrirboðar jarðskjálfta

• ​Vísindamenn hafa þróað aðferðir til þess að segja fyrir um jarðskjálfta

• ​Einn af þekktari fyrirboðum er spenna í bergi

• ​Á þekktum jarðskjálftasvæðum er búið að koma fyrir mælum sem mæla spennu í berginu

• ​Þessar mælingar geta gefið upplýsingar um hvort jarðskjálfti sé yfirvofandi

Multiple Choice

Hvað valda innri öfl?

• Jarðskorpuhreyfingum

• Frosti

• Aukin sprungubelti

• Spennu í berginu

Multiple Select

Á hvaða landshluta er stórt sprungubelti?

• Suðurlandi

• Norðurlandi

• Austurlandi

• Vesturlandi

Multiple Choice

Hver er helsti fyrirboði jarðskjálfta?

• Eldgos

• Spenna í bergi

• Ofsaveður

• Varminn

Skjálfandi Krakkafréttir | RÚV

You can open this webpage in a new tab.

Copy link

Open in new tab

​Eldgos

• ​Eldgos gerir oft boð á undan sér með jarðskjálftum þó þau hefjist líka fyrirvaralaust

• ​Við eldgos ryðst glóandi bergkvika upp á yfirborð jarðar

• ​Í kvikunni eru gostegundir sem losna út í andrúmsloftið og um leið skvettist kvikan í allar áttir

• ​Á fluginu kólna sletturnar og storkna og kallast þá gjóska eða aska

​Eldgos

• Gjóskufall úr eldgosi getur haft alvarlegar afleiðingar ​og getur hún borist víðar en vindátt ræður miklu um hvernig hún dreifist

• ​Í gosinu í Eyjafjallajökli 2010 barst fíngerð aska með háloftavindum yfir norðanverða Evrópu og stöðvaði allt flug

• ​Ástæðan fyrir að flug stöðvaðist var að askan hefði getað eyðilagt þotuhreyfla og valdið flugslysi

5 ár frá Eyjafjallajökulsgosi - myndband | RÚV

You can open this webpage in a new tab.

Copy link

Open in new tab

​Eldgos

• ​Í flestum gosum renna hraun þegar glóandi kvika berst frá eldstöðinni og rennur það mishratt og mislangt

• ​Stundum er eldgos eins og sprenging og kallast það sprengigos

• ​Við sprengigos verður eftir djúpur gígur eða hola í jörðinni og kallast það sprengigígar

​Eldgos

• ​Ef gos verður undir jökli getur það valdið miklu flóði því eldgosið bræðir oft mikið af jöklinum. Slík flóð nefnast jökulhlaup.

• ​Eldgosum fylgja oft miklar náttúruhamfarir

• ​Þar sem kvikan hefur brotist upp úr jörðinni myndast oft gígar eða gígaraðir úr hraunslettum og gjalli

• ​Surtseyjargosið 1963-1967 - fyrsta neðansjávargosið. Myndaðist eyja sem heitir Surtsey

• ​Gosið á Heimaey 1973 - Nýtt fjall myndaðist - Eldfell

Multiple Choice

Hver er fyrirboði fyrir eldgos?

• Ofsaveður

• Jarðskjálfti

• Eldgos

• Varminn

Multiple Select

Hvað kallast sletturnar úr eldgosi sem kólna og storkna?

• Gjóska

• Aska

• Kvika

• Hraun

Multiple Choice

Hvaða eldgos stöðvaði mörg flug?

• Gosið í Heimaey

• Gosið í Surtsey

• Gosið í Eyjafjallajökli

• Ekkert gos

Multiple Choice

Hvað eru sprengigígjar?

• Hola sem myndast eftir sprengigos

• Hola sem myndast eftir jökulhlaup

• Hola sem myndast eftir öll eldgos

• Gígur sem myndast við ofsaveður

Multiple Choice

Hvaða ár hófst Surtseyjargosið?

• 1963

• 1967

• 1972

• 2010

Multiple Choice

Hvaða ár var gosið í Eyjafjallajökli?

• 1963

• 1967

• 1972

• 2010

Multiple Choice

Hvaða ár var gosið á Heimaey?

• 1963

• 1967

• 1972

• 2010

​Ytri öfl

• Ytri öfl má rekja til sólar ​

• ​Ytri öfl eru til dæmis vindur, öldugangur, jöklar, frost, úrkoma og vatnsföll

• ​Sjávarföllin (flóð og fjara) eru líka dæmi um ytri öfl

• ​Þegar jarðvegur fýkur úr stað er það kallað uppblástur. Ef sár myndast í gróðurþekjuna getur uppblástur hafist og slík sár koma oft af mannavöldum eins og för eftir farartæki, menn eða hesta

Fill in the Blank

Ytri öfl má rekja til _____

Fill in the Blank

Ytri öfl eru til dæmis?

​Rofafl sjávar

• ​Þegar öldur skella á klettum sogar brimið með sér mola úr klettunum

• ​Útsogið sogar með sér möl og sand en stærri hnullungar verða eftir

​Staðreyndir um ár

• ​Lengsta á landsins er Þjórsá en hún er um 230 km löng

• ​Ár eru flokkaðar í þrennt: dragár, lindár og jökulár

• ​Dragár verða til úr sprænum og lækjum en stækka þegar neðar dregur. Í rigningu vaxa þær en í þurrki minnka þær

• ​Lindár eiga upptök í lindum eða stöðuvötnum. Vatnsrennslu er jafn árið um hring og breyting á úrkomu og hita hefur engin áhrif á það

• ​Jökulár koma undan jöklum og verða til þegar jökulísinn bráðnar. Vatnsmagn þeirra fer eftir lofthita og eru þær margfalt vatnsmeiri að sumri en að vetrarlagi

Fill in the Blank

Lengsta á landsins er Þjórsá, hún er ___ km löng

Multiple Choice

Hvað af þessu er ekki tegund af ám?

• Dragár

• Lindár

• Jökulár

• Vatnsár