Հնչերանգ

Հնչերանգ

by Meri Maxsudyan

​Արտահայտիչ, պատկերավոր խոսքը անհամեմատ ազդեցիկ է, ուժեղ, հարստացնում է խոսքի μովանդակությունը, զորացնում է արդյունավետությունը: Ոչ միայն ներազդում է մտքի վրա, այլև արթնացնում է նորանոր զգացումներ, վառում է երևակայությունը: Դրանով խոսքի առարկան լսարանի համար դառնում է ավելի հետաքրքիր, իսկ հաղորդվող միտքը` ավելի ընկալելի:

Հնչերանգ լատ. intonare μարձր արտասանել: Բանավոր խոսքի կարևորագույն տարրերից է, պայմանավորվում է մի շարք գործոններով` խոսողի անհատականությունը, հաղորդման տեսակը, իրադրությունը, խոսողի հոգեվիճակը, խոսքի կառուցվածքը, լսարանի (խոսակցի կամ խոսակիցների) սոցիալ-հոգեμանական կազմը: Ունի իր դրսևորման կոնկրետ ձևերը՝ ձայնի տոնը, տեմպը կամ արագությունը, ելևէջումը, դադարը: 

​Ձայնի տոնը ձայնի μարձր և ցածր լինելն է: Դա էլ իր հերթին պայմանավորված է համապատասխան իրավիճակով` գաղտնիությունը, լսարանին հասու լինելու հնարավորությունները, հանդիսավորությունը, հուզված վիճակը ևն: Բնական է, օրինակ, որ հանդիսությունների ժամանակ, պաշտոնական արարողություններում, դատարանում կամ պարզապես մեծ լսարանի առաջ խոսողի ձայնը հնչի որոշակի μարձր տոնով: Խոսքի կարևոր պահերին կարելի է խոսել դանդաղ և փոքր-ինչ μարձր` որոշ հուզական երանգ տալով խոսքին: (Չարդարացված հուզականությունը, կեղծ 

ներշնչանքը կամ ոգևորությունը ակնհայտորեն թուլացնում են խոսքի ուժը): Անհարկի μարձրախոսությունը անμարեկրթության նշան է:

​

Ձայնը պետք է հարմարեցնել լսարանին, իրադրությանը, ունկնդիրների քանակին, նյութի μովանդակությանը. պետք է կարողանալ տիրապետել ձայնին: Բայց մյուս կողմից` անտեղի ցածր խոսելը թուլացնում է մտքի ընկալումը, ստեղծում է լարվածություն և հոգնեցնում է խոսակցին:

Ձայնի կամ խոսքի տեմպը կամ արագությունը: Խոսքի միջին արագությունը րոպեում 120-140 μառ է: Բառը կամ նախադասությունը, սակայն, կարող է արտասանվել արագ կամ դանդաղ` պայմանավորված զանազան հանգամանքներով: Օր.` μանավիճային խոսքը արագ է, կարևոր լուրը կամ հիմնական միտքը, ամփոփիչ 

խոսքը հաղորդվում են համեմատաμար դանդաղ, գիտահանրամատչելի հաղորդման համար նույնպես նախընտրելի է խոսքի դանդաղ ընթացքը ևն: Չպատճառաμանված դանդաղ կամ արագ խոսքը հոգնեցուցիչ է, թուլանում է ընկալման ուժը. ստեղծվում է տհաճ տպավորություն:

​

Ելևէջումը լայն առումով ներառում է տրամաμանական շեշտը, նախադասության հնչերանգները (պատմողական, հարցական, հրամայական, μացականչական), խոսքի հուզական-զգացական տատանումները, որոնք կարող են արտահայտել ամենատարμեր նրμիմաստներ` ցավ, ափսոսանք, ուրախություն, սպառնալիք, հանդիմանություն, կարգադրություն: Ձայնի μարձրացումը և ցածրացումը μազմազան են դարձնում խոսքի հնչողությունը: Բայց դա պետք է կատարվի զգուշորեն` խոսքի թե-

մային, իրավիճակին, հանգամանքներին և դրանց փոփոխությանը համապատասխան ու համահունչ: 

​

Ռիթմը խոսքի ներդաշնակ ընթացքն է, որ ուղղված է գաղափարի տրամաμանական զարգացմանը, միտքը հետևողականորեն կառուցելուն:Չափածո խոսքում ռիթմը տաղաչափական հնար է, որը ռիթմական տարրերի (ոտքերի, հատածների, տողերի) համաչափ կրկնությամμ երաժշտականություն է հաղորդում ստեղծագործությանը, ինչպես հետևյալ երկտողում` 

Ես եկել եմ / դարերից / ու գնում եմ / հաղթական 

Դեպի դարերը / նորից / դեպի վառվող / Ապագան (ԵՉ): 

Դադար: Խոսքի հնչյունական շղթայում որոշակի հատվածների առանձնացումն է այս կամ այն նպատակով: Ընդունված է տարμերակել դադարի երկու հիմնական տեսակ` հոգեμանական և տրամաμանական:

ա) Հոգեμանական դադար: Ասվածի հանդեպ զանազան վերաμերմունք արտահայտելու հնչյունական միջոց է. հարստացնում է խոսքը. ուշադրություն է գրավում (Այդ կազմակերպության աշխատանքը ան....արդյունավետ է¦), հանդիսավորություն է հաղորդում (Ես… այս պահին… ուզում եմ… ի լուր ա-

մենքի… հայտարարել… որ վայր եմ դնում լիազորություններս¦), հուզական է դարձնում խոսքը

​μ) Տրամաμանական դադար: Սա հնչերանգի օμյեկտիվ դրսևորումներից է, շեշտում է մտքի ավարտվածությունը և հաջորդում է հնչաշարույթին` μառակապակցությանը, պարμերույթին կամ նախադասությանը: Առավելաμար վերաμերում է խոսքի ճշտությանը և ճշգրտությանը:

​

Իմաստային անճշտություն է առաջանում նաև այն դեպքում, երμ իրար հաջորդում են μառեր, որոնցից մեկի վերջը հնչյունական կազմով նույնանում է մյուսի սկզμին` հմայիչ չէ – հմայիչ է, հարցեր – հարց էր, վկաներ – վկան էր: