Աշխարհագրություն

Աշխարհագրություն

by Susanna Karapetyan

​ՀՀ երկրաբանական հիմքը

​ՀՀ տարածքը անցել է երկրաբանական ձևավորման բարդ ուղի և աչքի է ընկնում մի շարք առանձնահատկություններով:

​1. ՀՀ տարածքը գտնվում է Ալպ-Հիմալայան գեոսինկլինալի կենտրոնական գոտում՝ Արաբական և Եվրասիական տեկտոնական սալերի բախման (կոլիզիայի) գոտում: Արաբական սալի շարժումը դեպի հյուսիս 18±2 մմ/տարի միջին արագությամբ բերում է երկրակեղևի դեֆորմացիաների, որոնք ուղեկցվում են նրա բեկորների բաժանմամբ, երկրաշարժերով և հրաբխային ակտիվությամբ:

 

2. ՀՀ ժամանակակից ռելիեֆի ձևավորման գործում գլխավոր դերը պատկանել է ալպյան լեռնակազմությանը: Պլիոցենից սկսած (մոտ 7 մլն տարի առաջ)՝ ՀՀ տարածքը բարձրանալով վերջնականապես վերածվում է ցամաքի: Տեղի է ունենում ծովի վերջնական նահանջ:

 

​3. Առանձնահատկություն է նաև այն, որ մեր ընդամենը մոտ 30 հազ. կմ² տարածքում կան գրեթե բոլոր երկրաբանական ժամանակաշրջանների գոյացությունները՝ սկսած մինչքեմբրի հնագույն փոխակերպային ապարներից (ավելի քան 0.5 մլրդ տարեկան) մինչև անթրոպոգենի (սկսվել է մոտ 2−2.5 մլն տարի առաջ) հրաբխային ու լճագետային գոյացումները (տես ՀՀ երկրաբանական քարտեզը):

 

4. Երկրաբանական հիմքի մեծ բազմազանության արդյունքում ՀՀ-ում տարածված են վառելիքային, նստվածքային օրգանական, նստվածքային անօրգանական և փոխակերպային ծագման զանազան օգտակար հանածոներ:

 

​Մինչքեմբրի փոխակերպային ապարները ՀՀ տարածքում կարելի է տեսնել Ծաղկունյաց լեռների, Լոռու, Տավուշի հատվածներում:

 

Վերին պալեոզոյան (մոտ 540 մլն տարի առաջ) ապարներն առավել տարածում ունեն Մերձարաքսյան տեկտոնական գոտում և Զանգեզուրի հարավ-արևմուտքում. ներկայացված են ավազաքարերով, քվարցիտներով, կավերով, ավազակավային թերթաքարերով, կրաքարերով, բրածո կենդանիների մնացորդներով:

​Մեզոզոյան (յուրա-ստորին կավիճ) ապարները (սկսվել է մոտ 250 մլն տարի առաջ) տարածված են Ալավերդու, Տավուշի և Կապանի հատվածներում. ներկայացված են նստվածքային, հրաբխանստվածքային, հրաբխային ապարներով, որոնք պարունակում են բրածո կենդանիների մնացորդներ: Իջևանում յուրայի (200 մլն տարի առաջ) հասակի նստվածքները պարունակում են ածուխ: Տրիասի (մոտ 250 մլն տարի առաջ)   նստվածքները տարածված են Երևան-Օրդուբադ ենթագոտում և ներկայացված են կրաքարերով, որոշ տեղամասերում՝ ածխաբեր նտվածքներով:

 

Վերին կավճի (մոտ 145 մլն տարի առաջ) նստվածքները տարածված են Ալավերդու, Կապանի, Բազում-Զանգեզուրի մերձարաքսյան գոտիներում. ներկայացված են կարբոնատային, հրաբխանստվածքային, հրաբխային ապարներով, որոնք պարունակում են բրածո կենդանիների մնացորդներ: Վերին կավճի ժամանակ համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի բարձրացման արդյունքում ողջ Հայաստանի տարածքը ծածկվել է ծովով:

​ՀՀ տարածքը լինելով Հայկական լեռնաշխարհի մի մասը՝ ակտիվ երկրաշարժային գոտի է:

 

Հայաստանի տարածքի երկրաշարժերի մասին առաջին վկայագրերից է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը», որտեղ հիշատակված է մ.թ.ա. 550 թ-ին Արարատ լեռան շրջանում տեղի ունեցած ուժեղ երկրաշարժը: 

Վայոց ձորի 735 թ-ի 9 բալ ուժգնության երկրաշարժի մասին հիշատակել է Ստեփանոս Օրբելյանը:

1319 թ-ի երկրաշարժից քարուքանդ են եղել բազմաթիվ բնակավայրեր, ամրոցներ ու եկեղեցիներ, հիմնովին ավերվել է Անի մայրաքաղաքը:

Իր ուժգնությամբ և մասշտաբներով ամենաաղետալին 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժն էր, որն ընդգրկված է աշխարհի ուժեղ երկրաշարժերի ցուցակում: