BILAKATU ZEN BIZIGAI

BILAKATU ZEN BIZIGAI

barrutia ikastola

​KONTINENTEAREN JITOA

Lurraren azala osatzen duten plaka tektonikoen mugimendua da. Plakak mugitzen diren neurrian, haien gainean dauden kontinenteak ere mugitzen dira; horregatik kontinenteen jitoaz hitz egiten da, norabide zehatzik gabe mugitzen direlako.​

​Plakak etengabe mugitzen dira geruza ahul honen gainean, baina oso astiro, zentrimetro gutxi batzuk urtero. Baina denbora pasatu ahala, mugimendu motel horrek plaka tektonikoen posizioa eta forma aldatu ditu Lurraren historian etengabe.

​

https://www.youtube.com/watch?v=68bzkBef-Ss ​

​Zer gertatzen da plakak mugitzen direnean?

​

• Batzuetan, plakek elkarren kontra talka egiten dute eta talka honek lurrikarak eragiten ditu.

• Beste batzuetan, plaka baten ertza ondoan dagoen beste plaka baten azpian sartzen da eta desagertuz joaten da.

• Gerta daiteke plaka bakoitzaren ertzak bata bestearen kontra bultzaka hastea eta, ondorioz, plaken ertzek gora egitea; horrela eratzen dira mendiak.

• Batzuetan, plaken ertzak elkarrengandik urrundu egiten dira eta orduan plaken azpian dagoen harri urtua edo edo magma lurrazalera igotzen da. Igotzen denean, magma hoztu egiten da eta azal berri bat eratzen du.

Multiple Choice

ZER DA KONTINENTEAREN JITOA?

• Atmosfera osatzen duten plaka tektonikoen mugimendua da.

• Lurraren azala osatzen duten plaka tektonikoen mugimendua da.

• Lurraren azala osatzen duten geruzen mugimendua da.

• Lurraren azala osatzen duten plaka tektonikoen gelditasuna da.

Multiple Choice

Plakak mugitzen diren heinean...

• Haien gainean dauden kontinenteak ere mugitzen dira, norabide zehatzik gabe.

• Haien azpian dauden kontinenteak ere mugitzen dira, norabide berdinean.

• Haien gainean dauden kontinenteak ere mugitzen dira, norabide berdinean.

• Haien gainean dauden herriak ere mugitzen dira, norabide zehatzik gabe.

Multiple Choice

PLAKAK MUGITZEN DIRA? ZENBAT?

• Bai etengabe mugitzen dira, distantzia luzeak mugitzen ditu.

• Bai etengabe mugitzen dira, zentimetro gutxi batzuk.

• Bai batzuetan mugitzen dira, zentimetro gutxi batzuk.

• Bai batzuetan mugitzen dira, zentimetro asko.

Multiple Select

​Zer gertatzen da plakak mugitzen direnean?

• Batzuetan, plakek elkarren kontra talka egiten dute eta talka honek lurrikarak eragiten ditu.

• Beste batzuetan, plaka baten ertza ondoan dagoen beste plaka baten azpian sartzen da eta desagertuz joaten da.

• Gerta daiteke plaka bakoitzaren ertzak bata bestearen kontra bultzaka hastea eta, ondorioz, plaken ertzek gora egitea; horrela eratzen dira mendiak.

• Batzuetan, plaken ertzak elkarrengandik urrundu egiten dira eta orduan plaken azpian dagoen harri urtua edo edo magma lurrazalera igotzen da.

​LURRAREN OSAERA

• ​Lur planetari espaziotik begiratuta, hiru zati bereizten ditugu:

  • ​Atmosfera: Lurra inguratzen duen gas-geruza.

  • ​Litosfera: Lurraren zati solidoa.

  • ​Hidrosfera: Ur-masaz osatutako zatia.

​ATMOSFERAREN EZAUGARRIAK

​Lur planeta gasez osatutako geruza batek inguraturik dago: Atmosfera du izena geruza honek.

​Nitrogenoz eta oxigenoz osatuta dago atmosfera. Beste osagai batzuk ere baditu, hidrogenoa, ur-lurruna...

​

​ATMOSFERAREN FUNTZIOAK

• Bizidunok arnasten dugun oxigenoa gordetzea.

• Eguzkitik datozen izpi ultramoreetatik babestea.

• Lurrazaleko tenperatura-aldaketa handiak saihestea. (egunez eguzkitik babesten gaitu eta gauez, beroari ez dio uzten alde egiten).​

• ​Fenomeno metereologiko (euria, haizea, ekaitza...) guztien eragilea da.

​ATMOSFERAREN GERUZAK

​Trosposfera

• Gas kantitaterik handiena hemen dago (%85) eta oxigenoa dago.

• ​Eguraldia hemen sortzen da.

​Estratosfera

• ​Troposferan baino gas gutxiago dago

• ​Ozono-geruza dago hemen (izpi-ultramoreetatik babesten gaitu).

​Mesosfera

• ​Gas gutxi dago.

• ​Izar-iheskorrak sortzen dira.

​Ionosfera

• ​Gas gutxi dago eta aurora borealak sortzen dira. (atomoen elektrizitatea)

​Exosfera

• ​Ez dago ia gasik.

• ​Zaila da geruza honen eta espazioaren artean dagoen muga bereiztea.

• ​Espaziora hurbildu ahala tenperatura jeitsi egiten da.

• ​Gas arinek espaziora ihes egiten dute.

Multiple Choice

Zeintzuk hiru geruzek osatzen dute Lurra?

• Oxigenoak, plaka tektonikoak eta itsasoak.

• Oxigenoak, hidrogenoak eta nitrogenoak.

• Atmosferak, listosferak eta hidrosferak.

• Atmosferak, harriak eta itsasoak.

Multiple Choice

Zeintzuk dira atmosferaren FUNTZIOAK?

• Oxigenoa gordetzea, tenperatura aldaketak saihestea eta fenomeno meterologikoak sortzea.

• Oxigenoa gordetzea, izpi-ultramoreak sortzea, tenperatura aldatzea eta fenomeno meterologikoak sortzea.

• Oxigenoa gordetzea, izpi-ultramoreetatik babestea, tenperatura aldaketak sortzea eta eguraldia.

• Oxigenoa gordetzea, izpi-ultramoreeetatik babestea, tenperatura aldaketak saihestea eta fenomeno meterologikoak sortzea.

Multiple Choice

Zeintzuk dira atmosferaren geruzak?

• Troposfera, Estratosfera, Mesosfera, Ionosfera eta Atmosfera.

• Troposfera, Estratosfera, Mesosfera, Ionosfera eta Exosfera.

• Troposfera, Estratosfera, Ionosfera eta Exosfera

• Atmosfera, Estratosfera, Eesosfera, Ionosfera eta Exosfera.

Multiple Choice

Zeintzuk dira TROPOSFERAREN ezaugarriak?

• - Gas kantitaterik handiena hemen dago (%85).

  - Arnasa hartzeko aukera ematen digu.

  - ​Izar-iheskorrak sortzen dira.

• - Gas kantitaterik handiena hemen dago (%85).

  - Arnasa hartzeko aukera ematen digu.

  - ​Eguraldia hemen sortzen da.

• - Gas kantitaterik handiena hemen dago (%85).

  - Arnasa hartzeko aukera ematen digu.

  - Aurora borealak sortzen dira.

• - ​Ez dago ia gasik.

  - ​Zaila da geruza honen eta espazioaren artean dagoen muga bereiztea.

  - ​Espaziora hurbildu ahala tenperatura jeitsi egiten da.

Multiple Choice

Zeintzuk dira ESTRATOSFERAREN ezaugarriak?

• - Troposferan baino gas gutxiago dago

  - ​Ozono-geruza dago hemen (izpi-ultramoreetatik babesten gaitu).

• - Gas kantitaterik handiena hemen dago (%85)

  - Arnasa hartzeko aukera ematen digu.

  - ​Eguraldia hemen sortzen da.

• - Gas gutxi dago.

  - ​Izar-iheskorrak sortzen dira.

• - Gas gutxi dago eta aurora borealak sortzen dira. (atomoen elektrizitatea)

Multiple Choice

Zeintzuk dira EXOSFERAREN ezaugarriak?

• ​Gas gutxi dago eta aurora borealak sortzen dira. (atomoen elektrizitatea)

• - ​Ez dago ia gasik.

  - ​Zaila da geruza honen eta espazioaren artean dagoen muga bereiztea.

  - ​Espaziora hurbildu ahala tenperatura jeitsi egiten da.

  ​- Gas arinek espaziora ihes egiten dute.

• - Gas kantitaterik handiena hemen dago (%85).

  - Arnasa hartzeko aukera ematen digu.

  ​- Eguraldia hemen sortzen da.

• - Gas gutxi dago.

  ​- Izar-iheskorrak sortzen dira.

Multiple Choice

Zeintzuk dira IONOSFERAREN ezaugarriak?

• Gas gutxi dago eta aurora borealak sortzen dira. (atomoen elektrizitatea).

• - Troposferan baino gas gutxiago dago

  ​- Ozono-geruza dago hemen (izpi-ultramoreetatik babesten gaitu).

• - Gas gutxi dago.

  ​- Izar-iheskorrak sortzen dira.

• - ​Ez dago ia gasik.

  ​- Zaila da geruza honen eta espazioaren artean dagoen muga bereiztea.

  ​- Espaziora hurbildu ahala tenperatura jeitsi egiten da.

  ​- Gas arinek espaziora ihes egiten dute.

Multiple Choice

Zeintzuk dira MESOSFERAREN ezaugarriak?

• - Troposferan baino gas gutxiago dago

  ​- Ozono-geruza dago hemen (izpi-ultramoreetatik babesten gaitu).

• Gas gutxi dago eta aurora borealak sortzen dira. (atomoen elektrizitatea).

• - ​Ez dago ia gasik.

  - ​Zaila da geruza honen eta espazioaren artean dagoen muga bereiztea.

  - ​Espaziora hurbildu ahala tenperatura jeitsi egiten da.

• - Gas gutxi dago.

  ​- Izar-iheskorrak sortzen dira.

​LURRAREN GERUZAK

​Lurraren azpiko geruzetan presio handia egoten da, ondorioz bero handia sortzen da. Lurraren barnealdea hainbat geruzatan bereizten da.

​

​

​LURRAZALA

​Lurraren kanpoko geruza da eta hainbat harriz osatuta dago. Geruzen finena da eta kontinentearen sakonera 60km-koa da eta itsaso azpian 6-12km.

​GOI MANTUA edo LITOSFERA

Litosferaren azpian dagoen mantuaren zonaldea da eta bertan urtzen hasitako arrokak aurkitzen dira.

​MANTUA

• ​Lurrazalaren azpiko geruza da, lurrazala baino askoz lodiagoa, oso tenperatura altua dago. Bertan harriak urtu eta magma sortzen da. Hemen sortzen dira lurrikarak eta sumendiak.

​KANPO NUKLEOA

​Mantuaren azpian dagoen geruza da, 7.500 ºC-tik gora egoten da eta burdina likidoz osatuta egoten da.

​BARNE NUKLEOA

• ​Lurraren barruko lekua da. Tenperatura 7.500 ºC-tik gorakoa da, baina hemen, presioa ikaragarria denez burdinazko kristalak pilota gogorrak sortzen ditu, ondorioz, metal solidoz osatua dago.

Multiple Choice

ZEINTZUK DIRA LURRAREN GERUZAK?

• Lurrazala, Hidrosfera eta Litosfera

• Troposfera, Estratosfera, Mesosfera, Ionosfera eta Exosfera.

• Lurrazala, atmosfera, barne nukleoa eta kanpo nukleoa.

• Lurrazala, goi mantua, mantua, kanpo nukleoa, barne nukleoa.

Multiple Choice

Zerez osatuta dago LURRAZALA?

• Metal solidoz osatuta dago.

• Burdina likidoz osatuta dago.

• Magmaz osatuta dago.

• Gehienbat harriz osatuta dago.

Multiple Choice

Non dago ASTENOSFERAN EDO GOI MANTUAN?

• Lurraren barrualdeko guneari esaten zaio.

• Lurraren gainean dagoen geruzari esaten zaio.

• Litosferaren azpian dagoen geruzari esaten zaio.

• Mantuaren azpiko geruzari esaten zaio.

Multiple Select

Zer gertatzen da MANTUAN?

• Harriak urtu eta magma sortzen da.

• Burdinazko kristalak pilota gogor bihurtzen ditu.

• Oxigenoa karbono dioxido bilakatzen du.

• Sumendiak eta lurrikarak sortzen dira.

Multiple Choice

Zerez osatuta dago KANPO-NUKLEOA?

• Harriz osatuta dago.

• Magmaz osatuta dago.

• Metal solidoz osatuta dago.

• Burdina likidoz osatuta dago.

Multiple Choice

Zer gertatzen da BARNE-NUKLEOAN?

• Burdinazko kristalak pilota gogorretan bihurtzen dira.

• Sumendiak eta lurrikarak sortzen dira.

• Burdina urtu egiten da.

• Magma ateratzen da pitzaduretatik.

​HARRIAK

• ​Lurrazal guztiaren gainean harriak daude, baita ur azpian ere.​

​

• ​Harriek mineralak deitzen diren substantzia batzuk dituzte.

​

• ​Batzuk mineral bakarra izaten dute (kareharria eta igeltsua) eta beste batzuek mineral bat baino gehiago dituzte (granitoa, basaltoa).

​

• ​Euskal Herrian era askotako harriak daude, gehienak eraikuntzarako eta ingeniaritza-lanetarako erabiltzen dira.

​

• ​https://www.youtube.com/watch?v=M0uKTvPKycg

​ERAGILE GEOLOGIKO eta GEOMORFIKOAK

• ​Barneko eragileak:

Lur barnean sortzen direnak.

​Lurraren itxura aldatzen duten fenomeno edo prozesuei indar edo eragile geologiko esaten diegu. Bi eratakoak izan daitezke.

• ​Kanpoko eragileak: Lurrazalean higadura sortzen dutenak.

​https://www.youtube.com/watch?v=eLKNVDT8QCw

​TOLESTURAK ETA FAILAK (Barne eragileak)

• ​Mendikateak bi plaka kontinentalen arteko talkaren ondorioz sortzen dira.

• ​Tolesturak gertatzen direnean, mendikateak edo muinoak sortzen dira.​

• ​Failak (hausturak) ere gertatzen dira, harriak luzatu edo kurbatu egiten dira talkan sortutako indarragatik eta puntu ahuletik apurtu egiten dira.

​https://www.blinklearning.com/v/1640094382/themes/tmpux/launch.php#activity/3737517/45376017/271666445

​

Multiple Choice

Zeri esaten diogu barneko eragileak?

• Plakak tolesten diren gertatzen den indarra.

• Mendikateak sortzeko gertatzen den indarra.

• Lurrazalean higadura sortzen dutenak.

• Lur banean gertatzen diren indarrak.

Multiple Choice

Zeri deitzen diogu kanpoko eragileak?

• Lurrazalean higadura sortzen dutenak.

• Lur barnean sortzen direnak.

• Plakak tolesten diren gertatzen den indarra.

• Mendikateak sortzeko gertatzen den indarra.

Multiple Choice

Tolestura eta failetan gertatutako plaka kontinentalen arteko talkari ondorioz zer sortzen da?

• Tsunamiak.

• Higadura.

• Sumendiak eta lurrikarak.

• Mendikateak.

Multiple Choice

Irudian ikusten dena zer da zure ustez?

• Lurrikara.

• Sumendia.

• Faila

• Tolestura.

Multiple Choice

Irudian ikusten dena zer da zure ustez?

• Lurrikara.

• Tolestura

• Faila

• Sumendia.

​SUMENDIAK

​Mantutik datozen magma eta gasak kanporatzen diren lurrazaleko irekiguneak dira sumendiak. Mantuko magma, litosferako zirrikituetatik gora igo eta tximineatik (egindako bidea) bidea egin eta kraterretik (ahotik) kanporatzen da. Kanporatutakoan pilatutako materia guztiari konoa deitzen zaio eta handik behera doanari laba deitzen zaio, hau hoztean harri bihurtzen da.

​https://www.youtube.com/watch?v=sMQA4rnT34g

​LURRIKARAK EDO SEISMOAK

Lurraren barnealdean bat-batean​ askatutako energiaren ondorioz lurrazalean gertatzen diren dardara edo astinduak dira.

​Lurrikara sortutako lekuari (lur barnekoari) hipozentro esaten zaio, Hipozentrotik hurbilen dagoen lurrazaleko lekuari epizentro esaten zaio, hor gertatzen da lurrikararen kolpe handiena. Lurrikarek minutu edo segundu gutxi irauten dute. Sumendiak dauden lekuetan askotan gertatzen dira.

​https://www.youtube.com/watch?v=G6U6WxNkQlM

​SISMOGRAFOA

​Lurrikarak gertatzen direnean, sismografoetan geratzen dira erregistratuta. Irudien ikusten den moduko arkatz sensible baten bidez egiten da eta uhinak paper horretan markatzen dira.

​Zenbat eta dar-dar handiagoa izan, arkatzaren marrak luzeagoak izango dira eta lurrikara indartsuagoak.

Multiple Choice

Zer dira sumendiak?

• Mantutik datozen magma eta gasak kanporatzen diren lurrazaleko irekiguneak dira.

• Kanpo nukleotik datozen magma eta gasak kanporatzen diren lurrazaleko itxiguneak dira.

• Mantutik datozen magma eta gasak kanporatzen diren lurrazaleko itxiguneak dira.

• Lurrazaletik datozen magma eta gasak kanporatzen diren lurrazaleko irekiguneak dira.

Multiple Choice

Magmak sumenditik atera arte egiten duen bideari nola deitzen zaio?

• Konoa

• Tximinia

• Laba

• Magma

Multiple Choice

Nondik kanporatzen da magma sumendietan?

• Mantutik.

• Konotik.

• Tximiniatik.

• Kraterretik.

Multiple Choice

Magma konotik behera doanean nola deitzen diogu?

• Errautsa.

• Mantua.

• Laba.

• Magma.

Multiple Choice

Zeri deitzen diogu konoa?

• Ateratzen den errautsari.

• Sumendiaren azpiko aldean dagoen magmari.

• Litosferatik gora magmak egiten duen bideari.

• Kanporatutakoan pilatutako materia guztiari.

Multiple Select

Lurraren barnealdean bat-batean​ askatutako energiaren ondorioz lurrazalean gertatzen diren dardara edo astinduak dira. ZER DA?

• Sumendia

• Failak.

• Lurrikara

• Tsunamia

Multiple Choice

Zer da Hipozentroa?

• Lurrikara sortutako lekuari (lur barnekoari)

• hurbilen dagoen lurrazaleko lekuari

• Failen arteko talkari.

• Sumendiaren sorrerari.

Multiple Choice

Hipozentrotik hurbilen dagoen lurrazaleko lekuari deritzo.

• Hipozentroa.

• Epizentroa.

• Mantua.

• Kraterra.

​KANPOKO ERAGILEAK

• ​HAIZEA

​

• ​ITSASOA

​

• ​IBAIA

​

• ​GLAZIARRAK

​

• ​LURPEKO URAK

​HAIZEA

​Haizeak materialak toki batetik bestera mugitzen ditu. Hautsa eta hondarra arrastaka eramaten ditu eta material ezberdinak gastatzen ditu, forma bitxiak sortuz.

​ITSASOA

• ​Itsasoko urak higadura sortu, materialak garraiatu eta sedimentatu egiten ditu.

• ​Olatuen ondorioz, kostaldea indarrez jo eta kostaldeko harriak higatzen dituzte, higaduraren ondorioz harri ezberdinak pilatzen dira.

• ​Urteak pasatu ahala, olatuen talkaren ondorioz, itsaslabarra atzeratu egiten da eta itsasoa lurraren barnerantz sartzen da.

​IBAIA

​Ibaiak higadura-eragile garrantzitsuak dira. Ibaiko urak inguruan duten materiala higatu eta garraiatu egiten ditu pixkanaka, era honetan bere inguruko paisaia aldatzen du.

Goi-ibilgua: Zati aldapatsuena (higadura handiena)

​Erdi-ibilgua: Aldapa txikiagoa (higadura ez da hain handia)

​Behe-ibilgua: Aldapa txikia (higadura gutxi)

​GLAZIARRAK

​Lehorreko izotz-masa mugikorrak dira. Glaziarrak elurra inoiz desagertzen ez den lekuetan baino ez dira sortzen, Glaziarrek garai batean Lurraren gainazalaren %11 estaltzen dute, batez ere Antartikan eta Groenlandian daude, nahiz eta Pirinio eta Alpeetan ere badauden.

​Glaziar kontinentalak: Eskualde polarretan daude. Itsasora iristean zatitu egiten dira eta iceberg-ak sortzen dira.

​Mendi edo haran glaziarrak: Alpe eta Piriniotako glaziarrak, mendi haranetan pilatzen dira.

​Mendi-oineko glaziarrak: Mendi edo haran glaziarrak lautadetara iristean eratzen diren glaziarrak dira.

​LURPEKO URAK

​Lurrera erortzen den ura (euria, elurra...) lurrean barrena sartzen da eta lur azpian ibai edo aintzirak sortzen dira. Ibai horiek Lurrazalera ateratzeko bidea aurkitzen duenean, berriro kanpora ateratzen da.

Multiple Choice

ZEINTZUK DIRA KANPOKO ERAGILEAK?

• Glaziarrak, lurpeko urak, haizea, itsasoa eta ibaiak

• Ibaiak, sumendia, lurpeko urak, glaziarrak eta haizea.

• Haizea, lurpeko urak, lurrikarak, glaziarrak eta ibaiak.

• Ibaiak, sismografoa, ibaiak, lurrikarak eta itsasoa.