TARİH VE ZAMAN

By Çağrı Çalı

​TARİHE YARDIMCI BİLİMLER

​

Tarih Nedir?

​

Tarih, geçmişte meydana gelmiş olayları, yer ve zaman göstererek, sebep – sonuç ilişkisi içerisinde inceleyen ve objektif olarak açıklayan bir bilimdir.

Tarih nedir? sorusu üzerine başka bir tanım ise şöyledir: Tarih, geçmişi anlamak, bugünü açıklamak ve yarına ışık tutmak için geçmiş dönemlerde yaşayan insan topluluklarının yaşayışlarını, yaratmış olduğu kültürlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini yer ve zaman göstererek inceleyen, nedenleri, sonuçları ve yorumlarıyla günümüze aktaran bilimdir.

​

Tarihi Olayların Özellikleri Nelerdir?

1. Üzerinden belli bir tarihi zaman geçmesi gerekir.

2. İnsan topluluklarının faaliyetlerini konu edinir.

3. Belgelere (arşiv, buluntu vs.)ışığında incelenir.

4. Yer ve zaman gösterilmesi gerekir

5. Neden  – sonuç ilişkisi olmalıdır.

6. Tarafsız (nesnel) olunmalıdır.

7. Tarihi olaylar tekrarlanamayıp, deney ve gözlem yapılamaz

8. Olayın yaşandığı dönemin şartlarına göre değerlendirilmelidir.

​Tarihe yardımcı olan bilim dallarının başlıcaları şunlardır:

​Coğrafya: Tarihe Yardımcı Bilim Dalları içerisinde belki en önemlisi Coğrafyadır. Tarihi olayların yerinin belirlenmesinde, olayın olduğu coğrafyanın iklim, bitki örtüsü, arazi yapısının olay üzerindeki etkisinin bilinmesinde coğrafyadan yararlanılır.

​Örnek: Mohaç Meydan savaşının yaşandığı Macaristan coğrafyasının bilinmesi

​

Arkeoloji: Kazı bilimidir. Yer altı arkeolojisi ve su altı arkeolojisi olarak ikiye ayrılır. Tarih öncesi dönemde tarihçilerin en çok başvurduğu bilim dalıdır..

Örnek: Göbeklitepe’de dünyanın ilk ibadet yerinin tespit edilmesi.

​

Kronoloji (Takvim): Tarihi olayların geçtiği zamanın belirlenmesi ve bunların belirli bir sıraya konulmasında kullanılır.

Örnek: Her tarihi olay belirli bir zaman diliminde gerçeklemesi ve olayların birbirlerini neden sonuç ilişkisi içerisinde etkilemesi

​

Etnografya:Tarihe Yardımcı Bilim Dalları ndan diğeri Etnografya yani Kültür bilimidir. Toplumların  geleneklerini, adetlerini, giyim tarzlarını, ölüm – düğün adetlerini inceler.

Örnek: Kurtuluş savaşında kullanılan kıyafetler

​

​Epigrafya (Yazıt- Kitabe Bilimi): Mermer, taş, tahta gibi sert cisimler üzerine yazılmış yazıları inceler.

Örnek: Bir tarihi çeşmedeki kitabe

​

​Nümizmatik (Meskukat – Para Bilimi): Eski paraları inceler. Paralardan yola çıkarak o devletin ekonomik gücü, kurucusu hakimiyet yılları gibi bilgiler tarih bilimine yardımcı olur.Örnek: Osmanlı Devleti’nde ilk altın paranın Fatih Sultan Mehmet döneminde basılması

​

Sosyoloji (Toplum Bilimi): Toplumların ahlak özelliklerini, sosyal yapılarını , toplumların oluşturdukları kurum ve kuruluşların etkilerini inceler.

Örnek: Osmanlı hukukunun toplum üzerindeki etkisi.

​

Filoloji (Dil Bilimi): Dillerin yapısını, diller arasındaki ilişkileri, diller ve kültürler arasındaki sözcük alış-verişini inceleyerek tarihe yardımcı olur.

Örnek: Türklerin ilişki kurduğu devletlerin dillerinin tespiti ve bununla ilgili çalışmalar yapılması

​

Antropoloji : Irk bilimidir. Irkların dünyada bulundukları coğrafyaları tespit eder. Bir ülkenin içerisinde bulunan ırkların tespitinde tarihe yardımcı bir bilim dalıdır. Kafatası ölçümleriyle milletlerin ırklarını tespit eder.

Örnek: Anadolu’da varlık gösteren ırkların tespiti.

​

Kimya – Carbon 14: Kimyada kullanılan “Karbon 14 Metodu” ile tarihi kalıntıların tarihlendirilmesinde tarih bilimine yardımcı olur.

Örnek: bir kazıda bulunan altın bileziğin tarihinin tespit edilmesi.

​Paleografya (Eski Yazı Bilimi): Eski yazı bilimidir. Toplumların kullandığı yazıları inceler. Örneğin Türklerle Çinliler arasındaki ilişkileri inceleyen bir tarihçi Çin kaynaklarına başvurur ve  Çin’in yazısını paleografya bilimi ile çöze

Örnek: Göktürk alfabesinin incelenmesi, Osmanlı Türkçesinin okunması

​

Diplomatik: Belge bilimidir. Antlaşmaları , resmi evrak ve arşivleri  inceleyen bilim dalıdır. Bu belgelerin doğruluğunun tespitinde kullanılır.

Örnek: Sahte yazılmış belgelerin tespiti.

​

Sicillioğrafi (Mühürler):Mühür bilimidir. Mühürlerin üzerindeki yazıları, isimleri sembolleri inceler.

Örnek: Osmanlı tuğrasının incelenmesi.

​

Heraldlk (Armalar): Tarihe Yardımcı Bilim Dalları ndan biri de Arma bilimidir. Armaların üzerindeki sembol ve yazıları inceler.

Örnek: Osmanlı Devlet arması

​

Felsefe: Bir tarihçiye doğru düşünmeyi, bilgiler arasındaki bağı kurmayı, olaylara farklı bakış açılarıyla bakmayı sağlar.

Örnek: tarih felsefesinden yararlanılması.

​

Sanat Tarihi: Toplumlara ait sanat eserlerini inceler.

Örnek: Sultan Ahmet Camiinin sanatsal özellikleri, Bir tarihi yapının hangi mimari akımla yapıldığının tespiti.

​

Onomastik: Yer isimlerini inceleyen bilimdir. Yer isimlerinin anlamlarını toplumların akraba olup olmadığını koydukları yer isimleri ile tespit etmeye yarar.

Örnek: Oğuzların 24 boyunun isminin Anadolu’da köy ve kasabalara isminin verilmesi.

​ Bunların dışında pek çok bilim dalı ile tarih bilimi arasında bilgi alışverişi sağlanmaktadır.

Multiple Choice

Resmi belgeleri, fermanları inceleyerek tarihe yardımcı olan bilim dalının adı nedir?

• D) Diplomatik

• B) Epigrafya

• E) Paleografya

• A) Nümizmatik

Multiple Choice

Bugün Moğolistan sınırları içinde bulunan ve Türk tarihinin ilk edebi eseri olarak kabul edilen Orhun Yazıtları hangi bilim dalı tarafından incelenir?

• A) Nümizmatik

• B) Epigrafya

• C) Paleografya

• E) Heraldik

Multiple Choice

Dilleri ve diller arasındaki ilişkileri inceleyen bilim dalına ne ad verilir?

• A) Nümizmatik

• D) Filoloji

• E) Paleografya

• C) Epigrafya