Физика

​Электромагниттік толқындар

​Жоспар​:

​1.Электромагниттік толқын қалай туындайды?

​2.Электромагниттік толқындардың таралу жылдамдығы

3.​Электромагниттік толқындардың толқын ұзындығы

​4.​​Электромагниттік толқындар шкаласы

5.Электромагниттік толқынмен механикалық толқындардың ұқсастықтары мен өзгешеліктері​

​

​Толқындар

​Дыбыс толқындары

​Электромагниттік толқындар

​Механикалық

​Бойлық

​Көлденең

Инфрадыбыстар​

Ультрадыбыстар​

Естілетін дыбыстар​

Радиотолқындар​

Инфроақызыл толқындар​

Ақ жарық

Ультракүлгін сәлелер

Рентген сәулелері

Гамма сәулелері

​Электромагниттік толқын қалай туындайды?

​Электромагниттік құбылыстар физикасына М. Фарадейдің қосқан негізгі жаңалығы кеңістікті күш сызықтармен толтырып тұратын өріс ұғымын енгізу. Д. Максвелл Фарадейдің идеялары негізінде тәжірибе жүзінде дәлелденген зарядтар мен токтар жүйесі туғызатын электромагниттік өріс теориясын жасады. Магнит өрісі өзгергенде айнымалы электр өрісінің пайда болуы құбылысын зерттей отырып Максвелл: магнит өрісінің кез келген өзгерісі қоршаған кеңістікте құйынды электр өрісін туғызады, деді.

​ ​Электромагниттік толқындар - кеңістікте айнымалы электромагниттік өрістердің таралуы.

​

​

​

​

​

​

Электр өрісін Е кернеулік векторы арқылы, магнит өрісін В индукция векторы арқылы кескіндеп көрсетеді.

​

​

​

​

​

​

​

​Электромагниттік толқындардың таралу жылдамдығы

​Электромагниттік толқындардың толқын ұзындығы

​Механикалық толқындар сияқты электромагниттік толқындар да энергия тасиды. Толқын ұзындығы, жылдамдығы және жиілігі арасындағы қатынаста механикалық толқындардыкі сияқты өзгеріссіз қалады.  

    λ=с*Т 

  λ=с/ν

​

Электромагниттік толқындардың вакуумнен затқа өткенде жиілігі өзгермейді. Жылдамдығы өзгеретіндіктен толқын ұзындығы өзгереді:

   

λІ=λ/n λІ – вакуумдағы толқын ұзындығы,

λ – заттағы толқын ұзындығы​

​Электромагниттік толқындар шкаласы (v < 1021 Гц) төменгі жиілікті толқындар мен радиотолқындардан бастап, гамма сәулелерге дейінгі (v < 1021 Гц) аралықты қамтиды. Жиілік пен ұзындықтарына байланысты әр түрлі электромагниттік толқындарды шартты түрде шығарып алу және тіркеу тәсіліне, затпен өзара әсерлесу сипаты бойынша диапазондарға бөледі. берілген. Төменгі жиілікті толқындар шығару,

радиотолқындар,

инфрақызыл сәулелер,

көрінетін жарық,

улътракүлгін сәулелер,

рентгендік және гамма сәулелер шығару деп

диапазондарға бөлу қабылданған

​​​Электромагниттік толқындар шкаласы

​Электромагниттік толқынмен механикалық толқындардың ұқсастықтары да, өзгешеліктері де бар. Солардың негізгілерін атап өтейік.

1. Электромагниттік толқын әртурлі заттарда да, вакуумде де тарай алады. Ал механикалық толқындар тек заттардың белшектері қатысатын орталарда ғана (қатты денеде, сұйықта және газда) тарайды. Механикалық толқында ортаны құрайтын заттардың бөлшектері тербеледі. Ал электромагниттік толқында өрістің Е және В векторлары ғана тербеледі. Міне, сондықтан электромагниттік тербеліс вакуумда да толқын түрінде тарай алады.

2. Электромагниттік толқындар — тек көлденең толқындар болып табылады. Шынында да В индукция және Е кернеулік векторлары бір-біріне перпендикуляр бағытта тербеледі. Ал механикалық толқындар көлденең толқындар да, бойлық толқындар да бола алады.

3. Максвеллдің теориялық есептеулері бойынша вакуумдегі электромагниттік толқынның таралу жылдамдығы с = 2,99792458 • 108м/с = 3 • 108м/с тұрақты шама.

Электромагниттік толқынның таралу жылдамдығының с векторы кернеулік Е және индукция В векторларына перпендикуляр болады.

Максвелл көрінетін ақ жарықты с = 3 • 108 м/с жылдамдықпен тарайтын электромагниттік толқын деп жорыды. Кейінірек, жарықтың таралу жылдамдығы эксперимент жүзінде үлкен дәлдікпен өлшенген соң, Максвеллдің бұл болжамы да шындықка айналды.Тәжірибеде өлшенген жарықтың таралу жылдамдығы Максвеллдің теорияда анықтаған электромагниттік толқынның таралу жылдамдығымен дәлме-дәл келді. Осылайша жарықтың электромагниттік табиғаты толық дәлелденді.

​

​4. Вакуумге қарағанда заттағы электромагниттік толқынның таралу жылдамдығы аз болады және ол мына өрнекпен анықталады:

v = c / n.

өйткені ортаның сыну көрсеткіші n > 1 (3-кесте), ал вакуумде

n = 1.

5. Механикалық толқындар сияқты

электромагниттік толқындар да энергия

тасиды. Жер бетіндегі тіршіліктің,

органикалық заттардың (ағаштың,

көмірдің, мұнайдың, газдың, шымтезектің,

т.б.) пайда болуы күн сәулесімен келетін, яғни

электромагниттік толқындармен жететін энергияға тікелей байланысты.

​Бақылау тапсырмалары

Multiple Select

Толқын ұзындығы 300 м радиотолқындар шығаратын ашық тербемелі контурдағы тербеліс периоды қандай?

• 0,09 с

• 1 млс

• 1 мкс

• 9 мкс

Multiple Select

Егер периоды 0,005 с тербеліс суда ұзындығы 7,175 м дыбыс толқының тудырса, онда осы дыбыстың жылдамдығы қандай?

• 1433 м/с

• 1436 м/с

• 1437 м/с

• 1435 м/с

Fill in the Blank

Электромагниттік толқындар дегеніміз?​

Fill in the Blank

Механикалық толқындар мен электромагниттік толқындардың ортақ қасиеті?

Draw

Магнит өрісі бағытын сыз

Poll

Сұрақтар қиындық тудырды ма?

• Иә

• Жоқ

• Жауап беруге қиналамын

​Қолданылған әдебиеттер:

-Интернет ресурстары

-Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Тұяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3

-Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2009. — 240 бет. ISBN 9965-36-700-0​

​Назарларыңызға рахмет