13-15

Шағатайдың иелiктерiне Шығыс Түркiстан, Жетiсудың үлкен бөлiгi мен Мауараннахр ендi.

Оның басты қаласы Iле алқабындағы Алмалық болды.

​Шағатай ұрпағы Кебек хан (1307–1326 жылдар) билiк еткен тұста хан есімі жазылған күмiс теңге айналымға енгiзiлдi. Бұл теңге кебек деп аталды.

​Шағатай мемлекеті

​

​ХIV ғасырдың ортасында Шағатай хандығы екi жеке мемлекетке бөлінеді. Шағатай ұлысының батыс иелiгi – Мауараннахрда Шағатай ұрпақтары өз үстемдiгiн жоғалтып, билiк түркi-монғол ақсүйек қауымына (әмiрлерге) өтедi. Шағатай хандығының шығыс аймақтарында жағдай басқаша дамыды.

​Моғолстан шегарасы саяси жағдайға байланысты өзгеріп, «7–8 айлық жолға» дейін ұзарды. «Тарих-и-Рашиди» деректері бойынша, ХIV– ХVI ғасырдың басында бұл Шыңжаң өлкесі, Жетiсу мен қазiргi Қырғызстан аумақтарын қамтыды.

​

​МОҒОЛСТАН (ХIV ғасырдың ортасы – ХVI ғасырдың басы)

​Ордасы - Алмалық

​

​Тоғылық темір өз билігін нығайту үшін - ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялады

​

Алғашқы ханы - Тоғылық темір​

​Әмір Поладшы - тарихқа осы мемлекеттің негізін қалаушы ретінде енді.

​Монғол мемлекеттерiндегі дәстүр бойынша тек Шыңғысхан ұрпағы ғана хан тағына отыра алатын. Сол себептi дулат тайпасының басшысы, аса қуатты әмiр Поладшы, шығыс аймақтардың ең беделдi әмiрi ретінде өзiн хан деп атауға батылы жетпей, таққа Шағатай ұрпағы Тоғылық Темiрдi (1348–1362/63 жылдар) отырғызды.

​ Мемлекеттің құрылуы

Моғолстанда мемлекет басшысы - хан болды​

Ханға мемлекеттi басқаруда дулат тайпасының әмірлері әулетінен шыққан ұлұсбек көмектестi, бұл қызмет мұрагерлiк жолмен берiлдi.​

Тоғылық Темiрдiң мұрагерi Iлияс Қожа аз уақыт билiк етті. Iлияс Қожаның 1365 жылы «Батпақ шайқасы» кезiнде моғол әскерiн басқарып, Әмір Темiр жетекшiлiк еткен Мауараннахр әмiрлерiнiң бiрiккен күштерiн талқандағаны белгiлi.​

ХІV ғ. 70–80-жылдары Моғолстан билеушiлерi Әмiр Темiр басқыншылығына қарсы ұзақ та қиянкескi күрес жүргiзді. Моғол ханы Қызыр Қожа өзiн Әмір Темірдің боданы деп тануға мәжбүр болды.​

​ХV ғ. басында Қызыр Қожаның ұлы Мұхаммед хан кезінде жағдай біршама жақсарды. Моғолстан Әмір Темiр ұрпақтарынан тәуелсiз болды.

​

ХV ғасырдың 30-жылдарының ортасында билiк Есенбұғаның қолына өттi. Есенбұға хандық құрған 50-жылдардың соңында Керей мен Жәнібек сұлтандар басқарған қазақтардың бiр бөлiгi Жетiсуға көштi.​

ХVI ғ. басында моғол билеушiлерi Оңтүстiк-шығыс Қа­­зақстандағы өз жерлерінен айрылды.

Моғолдар Шығыс Түркiстанға қоныс аударды. Моғолстанның соңғы хандарының бiрi Қашғарияға басып кiріп, жаңа мемлекеттің негізін қалады. Тарихта ол мемлекет Қашғария деп аталды.​

ХVІ ғасырдың 20-жылдары қазақтар моғолдарды Жетiсудан толықтай ығыстырды.​

Моғолстан өмір сүруін тоқтатты.​

​Мемлекеттің құлай себептері - өзара тартыс, Әмір Темірмен соғыс, ойрат шапқыншылықтары, тұрақсыздық.