บุคคลสำคัญทางวงการนาฏศิลป์ไทย

บุคคลสําคัญและวิวัฒนาการ

ของนาฏศิลป์ และการละครไทย

บุคคลสําคัญของวงการนาฏศิลป์ และการละครของไทยในยุคสมัยต่าง ๆ

๑. สมัยอยุธยา บุคคลสําคัญในวงการนาฏศิลป์และการละครไทย
สมัยอยุธยา ได้แก่ ตํารวจ ทหารมหาดเล็ก ซึ่งแสดงโขนกลางสนาม ปรากฏ
อยู่ในตําราพระราชพิธีอินทราภิเษก ทางด้านการรําไทยมีกล่าวถึงตั้งแต่ครั้ง
กรุงสุโขทัยจากศิลาจารึกหลักที่ ๘ แต่ไม่มีการอ้างถึงเป็นรายบุคคล

๒. สมัยธนบุรี ในสมัยนี้เป็นช่วงต่อเนื่องจากสงครามในสมัยอยุธยา
ทําให้ศิลปินกระจายไปในที่ต่าง ๆ เมื่อพระเจ้ากรุงธนบุรีได้ปราบดาภิเษก
กรุงธนบุรี จึงมีการฟื้นฟูละครใหม่ และรวบรวมศิลปินต่าง ๆ ให้มาอยู่รวมกัน
พระองค์ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องรามเกียรติ์ขึ้นอีก ๕ ตอน และมี
คณะละครหลวง คณะละครเอกชนเกิดขึ้นหลายโรง เช่น ละครหลวงวิชิต-
ณรงค์ ละครไทยหมื่นเสนาะภูบาล

๓. สมัยรัตนโกสินทร์ บุคคลสําคัญในวงการนาฏศิลป์และ
การละครไทยสมัยรัตนโกสินทร์ มีดังนี้

สมัยรัชกาลที่ ๑

๑. เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษ์มนตรี
๒. นายทองอยู่ แสดงเป็นตัวพระ
๓. นายรุ่ง แสดงเป็นตัวนาง (ครูละครใน)
๔. เจ้าฟ้ากรมหลวงเทพบริรักษ์ : ผู้วางรากฐานละครใน
๕. นายทองอยู่ กับนายทองรุ่ง : ผู้เชี่ยวชาญละครใน

สมัยรัชกาลที่ ๒

๑. เจ้าจอมมารดาแย้ม แสดงเป็นอิเหนา
๒. นายพัน แสดงเป็นอินทรชิต
๓. นายภู่ แสดงเป็นหนุมาน
๔. พระเจ้าลูกยาเธอกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ : ผู้แต่ง
บทละครนอกแบบหลวงเรื่องสังข์ศิลป์ไชย
๕. กรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ : ผู้ริเริ่ม
งิ้วผู้หญิง

สมัยรัชกาลที่ ๓

สมัยรัชกาลที่ ๔

๑. หม่อมแย้ม แสดงเป็นอิเหนา
๒. นายเกษ แสดงเป็นพระราม (ครูผู้ฝึก)
๓. กรมหลวงรักษ์รณเรศ ทรงมีคณะละครผู้ชายจัดแสดง
เรื่องอิเหนา บทพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ ๑
๔. พระองค์เจ้าทินกร ทรงมีคณะละครผู้ชายและทรงแต่ง
บทละครนอกหลายเรื่อง

๑. เจ้าจอมมารดาวาด แสดงเป็นอิเหนา
๒. นายคุ้ม แสดงเป็นพระราม
๓. นายบัว แสดงเป็นทศกัณฐ์
๔. กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ มีคณะละครโรงใหญ่
๕. คณะละครของเจ้าจอมมารดาจัน

สมัยรัชกาลที่ ๕

สมัยรัชกาลที่ ๖

๑. พระราชชายา เจ้าดารารัศมี นาฏศิลป์ล้านนา
๒. หม่อมแสง แสดงเป็นจินตะหรา
๓. นายทองอยู่ แสดงเป็นพิเภก
๔. เจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธํารง : ผู้ริเริ่มละครพันทาง
๕. คณะละครพันทางนฤมิตร
๖. คณะละครดึกดําบรรพ์ของเจ้าพระยาเทเวศรวงศ์วิวัฒน์
๗. คณะละครร้องของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

๑. พลเอกเจ้าพระยารามราฆพ แสดงเป็นพระราม
๒. กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ แสดงละครพูดและละครพูดสลับลํา
๓. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ คณะละคร
วังสวนกุหลาบ
๔. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก ทรงจัดแสดง
ละครดึกดําบรรพ์

สมัยรัชกาลที่ ๗

สมัยรัชกาลที่ ๘

๑. ครูอาคม สายาคม แสดงเป็นพระราม
๒. ครูจําเรียง พุธประดับ แสดงเป็นตัวนาง
๓. เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี : ผู้วางรากฐานก่อตั้ง
โรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์
๔. เจ้าพระยาวรพงศ์พิพัฒน์ จัดตั้งกองมหรสพ
๕. หลวงวิจิตรวาทการ : อธิบดีคนแรกของกรมศิลปากร

๑. คณะโขนละครของพระองค์เจ้าวัชรีวงศ์ (เจ้าขาว)
๒. คณะโขนละครของครูหมัน คงประภัศร์

สมัยรัชกาลที่ ๙

๑. ครูลมุล ยมะคุปต์
๒. ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี
๓. นางเฉลย ศุขะวณิช
๔. นายกรี วรศะริน
๕. นางสุวรรณี ชลานุเคราะห์
๖. สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙
ทรงมีพระราชเสาวนีย์ให้จัดสร้างเครื่องแต่งกายโขน
และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดแสดงโขนพระราชทาน

บุคคลสําคัญในวงการนาฏศิลป์ และการละครของไทยที่ควรรู้จัก

๑. นางลมุล ยมะคุปต์ เกิดเมื่อวันที่ ๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๔๘ ที่จังหวัด
น่าน เมื่ออายุได้ ๕ ขวบ บิดาพามาถวายตัวที่วังสวนกุหลาบ ฝึกหัดนาฏศิลป์ด้วย
ความอดทนและตั้งใจจริง รวมทั้งมีพรสวรรค์เป็นพิเศษ จึงได้รับการคัดเลือกให้
ฝึกหัดเป็นตัวพระตั้งแต่แรกเริ่ม ขณะที่อยู่ในวังสวนกุหลาบ ท่านได้รับเกียรติให้
เป็นตัวนายโรงของทุกเรื่อง ทั้งละครนอก ละครใน
ละครพันทาง จากนั้นท่านได้สมรสกับนายสงัด ยมะคุปต์
ซึ่งมีความสามารถในเรื่องปี่พาทย์และขับเสภา
นางลมุลได้ติดตามสามีไปเป็นครูนาฏศิลป์ในคุ้ม
พระราชชายา เจ้าดารารัศมี

ได้ปรับปรุงท่ารําต่าง ๆ และนําการแสดงของภาคเหนือ เช่น ฟ้อนเล็บ
ฟ้อนเทียน ฟ้อนเงี้ยว มาเผยแพร่ที่กรุงเทพฯ ใน พ.ศ. ๒๔๗๗ เริ่มรับราชการที่
โรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์ ดํารงตําแหน่งครู ครูพิเศษ และตําแหน่ง
ผู้เชี่ยวชาญการสอนนาฏศิลป์ประจําวิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร ท่านได้
ถ่ายทอดท่ารําและประดิษฐ์คิดค้นท่ารําที่งดงามไว้มากมาย เช่น รําแม่บทใหญ่
รําวงมาตรฐาน รําเถิดเทิง ระบํากฤดาภินิหาร ระบําโบราณคดีชุดทวารวดี
ศรีวิชัย เชียงแสน ลพบุรี ท่านเป็นผู้วางหลักสูตรนาฏศิลป์ภาคปฏิบัติให้กับ
วิทยาลัยนาฏศิลป และวิทยาลัยเทคโนโลยีและอาชีวศึกษา คณะนาฏศิลป์และ
ดุริยางค์ ท่านจากไปอย่างสงบเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๖

๒. ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี นามเดิมว่า
แผ้ว สุทธิบูรณ์ เกิดเมื่อวันที่ ๒๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๔๖
ในขณะที่อายุได้ ๘ ขวบ ได้ถวายตัวในสมเด็จพระบรมวงศ์เธอ
เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา โดยได้รับ
การฝึกหัดนาฏศิลป์ในราชสํานักจากเจ้าจอมมารดาวาด และเจ้าจอมมารดาเขียน
ในรัชกาลที่ ๔ เจ้าจอมมารดาทับทิม ในรัชกาลที่ ๕ ท่านเป็นผู้หนึ่งที่ร่วมฟื้นฟู
นาฏศิลป์ไทย ในสมัยที่แสดง ณ โรงละครศิลปากร ท่านทําหน้าที่ในการฝึกสอน
อํานวยการแสดง ไม่ว่าจะเป็น โขน ละคร ฟ้อน รํา ระบํา เซิ้ง และท่านยังเป็น
ผู้ประดิษฐ์คิดค้นท่ารําต่าง ๆ มากมาย ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี ได้รับยกย่อง
เชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขานาฏศิลป์ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๘

๓. นางเฉลย ศุขะวณิช เกิดเมื่อวันที่
๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗ ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญ
การสอนและการออกแบบนาฏศิลป์ไทยแห่งวิทยาลัย-
นาฏศิลป กรมศิลปากร ท่านมีความสามารถสูงในกระบวนท่ารําทุกประเภทและ
ได้สร้างสรรค์ประดิษฐ์ผลงานด้านนาฏศิลป์ขึ้นใหม่มากมาย จนถือเป็นแบบอย่าง
ในปัจจุบัน ท่านได้รับปริญญาครุศาสตรบัณฑิตกิตติมศักดิ์ สาขานาฏศิลป์
สหวิทยาลัยรัตนโกสินทร์ วิทยาลัยครูบ้านสมเด็จเจ้าพระยา จนได้รับการยกย่อง
เชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์) เมื่อ
พ.ศ. ๒๕๓๐

๔. นายกรี วรศะริน เกิดเมื่อวันที่ ๒๖ มกราคม
พ.ศ. ๒๔๕๗ ที่กรุงเทพมหานคร เป็นศิลปินที่เชี่ยวชาญ
การสอนนาฏศิลป์ โขน ของวิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร
ท่านมีความสามารถในการแสดงโขนทุกประเภท โดยเฉพาะโขนตัวลิง อีกทั้ง
ยังสร้างสรรค์และประดิษฐ์ผลงานด้านโขน-ละครหลายชุด จนเป็นที่ยอมรับ
นับถือในวงการนาฏดุริยางคศิลป์ นายกรี วรศะริน ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติ
เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์-โขน) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๑

๕. นางสุวรรณี ชลานุเคราะห์ เกิดเมื่อวันที่
๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๙ ที่จังหวัดนนทบุรี
ท่านเป็นนักนาฏศิลป์ที่มีความเชี่ยวชาญด้าน
นาฏศิลป์ไทย ทั้งแบบพื้นเมืองและแบบราชสํานัก
บทบาทที่ท่านได้รับการยกย่องมากที่สุด คือ “ตัวพระ” จากเรื่อง อิเหนา
สังข์ทอง พระไวย ไกรทอง แสดงเป็นนางเอกในเรื่อง ละเวงวัลลา รวมทั้งได้
สร้างสรรค์ประดิษฐ์ชุดการแสดงต่าง ๆ และนําไปแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมใน
หลาย ๆ ประเทศ จนได้รับการยกย่องและเชิดชูเกียรติเป็นศิลปินแห่งชาติ
สาขาศิลปะการแสดง (นาฏศิลป์-ละครรํา) เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๓

วิวัฒนาการของนาฏศิลป์ และการละครไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

การแสดงนาฏศิลป์และละครไทยมีความผูกพันกับคนไทยมาช้านาน
การแสดงเหล่านี้เริ่มเกิดขึ้นจากการที่มนุษย์หากิจกรรมทําในยามว่างจากการ
ทํางาน หรือใช้เพื่อการละเล่นในงานต่าง ๆ ใช้เพื่อบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ด้วยการ
ร่ายรํา ร้องเพลง และบรรเลงดนตรี ซึ่งวิวัฒนาการของนาฏศิลป์และการละครไทย
ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน มีดังนี้

แผนภาพเส้นเวลาแสดงวิวัฒนาการของนาฏศิลป์และการละครไทย
ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

สมัยรัตนโกสินทร์ -
ปัจจุบัน
สมัยอยุธยา
สมัยสุโขทัย
สมัยน่านเจ้า

สมัยธนบุรี

อดีต
ปัจจุบัน

* เกิดการฟ้อนรํา
* มีละคร
โนราชาตรีแสดง

* มีการรําละคร
แก้บน การแสดง
ระบําและรํา
* รับอารยธรรม
อินเดียในด้าน
ศิลปะจึงเกิดเป็นโขน
ละคร ฟ้อน รํา

* มีการแสดง
นาฏศิลป์ต่าง ๆ
* เกิดละครนอก
ละครชาตรี
ละครในและโขน

เกิดคณะ-
ละครหลวง
และ
ละคร
เอกชน

* มีการประดิษฐ์คิดค้นท่ารํา
และเรื่องราวในการแสดง
มากขึ้น
* มีผู้เชี่ยวชาญสืบสานและ
ถ่ายทอดรูปแบบการแสดง
มาสู่ปัจจุบัน
* ใช้วงดนตรีไทยและสากล
มาบรรเลงประกอบการแสดง
และเทคโนโลยีต่าง ๆ มาใช้
ในการแสดง

การแสดงนาฏศิลป์และละครไทยมีรูปแบบการแสดงที่พัฒนามากขึ้น
คือ ในด้านนาฏศิลป์ กระบวนท่ารํายังคงรูปแบบมาตรฐานเดิม เครื่องแต่งกายยืน
เครื่องเดิม แต่อาจมีการนําเทคโนโลยี เช่น แสง สี เสียง มาใช้ประกอบการแสดง
เพื่อให้สวยงามขึ้น หรือมีการประดิษฐ์ท่ารํา ระบําต่าง ๆ ที่เข้ากับเหตุการณ์
ในปัจจุบัน

ในด้านการละครไทย มีรูปแบบพัฒนามากขึ้น ส่วนใหญ่เป็นละครพูด
ไม่มีการขับร้อง เช่น ละครที่ออกอากาศทางโทรทัศน์ มีความทันสมัยทั้งเรื่องราว
เหตุการณ์ และอุปกรณ์ที่ใช้ในการแสดงเพื่อตอบสนองความต้องการของผู้ชม
ส่วนละครที่เป็นละครรํา ละครร้อง รูปแบบยังคงเดิมแต่อาจมีการสอดแทรก
สิ่งที่ทันสมัยเข้าไปในการแสดง เพื่อให้การแสดงน่าสนใจมากขึ้น

วิวัฒนาการของนาฏศิลป์ และการละครไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

ผังสรุปสาระสําคัญ

บุคคลสําคัญและวิวัฒนาการของ
นาฏศิลป์ และการละครไทย

บุคคลสําคัญในวงการนาฏศิลป์ และการละครของไทยที่ควรรู้จัก

บุคคลสําคัญของวงการนาฏศิลป์ และการละครของไทยในยุคสมัยต่าง ๆ

ในแต่ละยุคสมัยของไทยมีบุคคลสําคัญที่ช่วยสร้างสรรค์ และสืบทอด
งานนาฏศิลป์และการละครของไทยให้คงอยู่มาจนถึงปัจจุบัน

บุคคลสําคัญที่วางรากฐานด้านหลักสูตรนาฏศิลป์และประดิษฐ์
ท่ารํามีหลายท่าน การเรียนรู้ประวัติบุคคลสําคัญจะทําให้ได้
ข้อคิดที่ดีไปปรับใช้ในการดําเนินชีวิต

การแสดงนาฏศิลป์และละครไทยมีรูปแบบการแสดงที่พัฒนาขึ้นมา โดยคงท่ารํา
ตามมาตรฐานเดิม แต่นําเทคโนโลยี แสง สี เสียง มาใช้ประกอบการแสดง
เพื่อให้สวยงามขึ้น