Ауа райы және климаттық өзгерістер.

Multiple Choice

1. Мәтінді оқып, пікірлеріңді түйінді сөздермен қорытындылаңдар.

Жел қайдан соғады?

-Ақтелпек, сен бір сәт біздің қала сыртындағы орман алаңқайыңда жүргенімізді елестетші. Екеуміз лаулап жанған оттың жанында, қураған бұтақтардың сытырлап, жалынға оранғанына қарап отырмыз. От ұшқындары неге аспанға ұшады екен?

- Себебі олар солай ұшуға жаралған шығар.

- Ал қураған жапырақтар ше, бозарған күл ше? Олар да жалын тілінің ұшынан көтеріле қалықтайды. Олар да ұшу үшін жаралған. Оларды біреу ұшырып тұратын шығар? Сонда ол кім болды екен? Кәне, отқа жөндеп қарайықшы. От лаулап жанған кезде оның үстінен ыстық ауаның қалай бұлдырап көтерілгенін байқауға болады. Міне, от ұшқындарын, күл мен қураған жапырақтарды жоғары көтеретін де осы ыстық ауа.

- Білгір ата, ондай ауаны мен де көргенмін. Асфальт үстінен бұлдырай көрініп жатты.

-Себебі күн асфальтты қыздырады, асфальт ауаны қыздырады. Ал жылы ауа салқын ауаға қарағанда жеңіл. Сондықтан жылы ауа жоғары көтерілгенде бұлдыраған әсер береді. Көтерілген жылы ауа орнына сол сәтте-ақ көлеңкелі жердің салқын да салмақты ауасы ағындап жетіп келеді. Жер бетінің ауасы қызған сайын жеңілдей береді. Сөйтіп, жылы ауаның ағысы шырқау биікке көтеріледі. Мұндай кезде басқа бір өңір салқын болып тұрады. Ол өңір суық болған сайын ауасы да ауырлау келеді. Сол себепті салқын ауа өзінен-өзі жылы жаққа қарай ағындап жылжиды. Осындай сәтте жел тұрады.

Кәдімгі Күн бар емес пе? Күн Жер бетін бірдей немесе бір мезетте қыздыра бермейді. Бір жер жылы болса, келесі бір жер салқын болып тұрады. Жер бетінде бірдей температура болса, еш уақытта жел соқпас еді. Көк жүзіндегі бүлттар бір орында тапжылмай тұрып алып, Жер беті шөлге айналып, қалалардың үстін көк түтін басар еді.

(«Негеш» балалар энциклопедиясынан)

• Жел дегеніміз не?

• Желдің қандай түрлерін білесіңдер?

• Желдің соғуына жер бетіндегі температураның қаншалықты әсері болуы мүмкін?

• Келесі

Multiple Choice

Қоспанның бетін шымырлатып, аяз қарып өтті. Теріскейден ызғар лебі келе жатыр. Ышқына соққан зәрлі жел ауаны осып-осып жіберді де, ішін тартып тына қалды. Тыныш жатқан малдың ұйқысы бұзылып, өре тұрды. Қоспанның да көңілі мұздап қоя берді. Бұрқыраған қарлы боран қаптап келеді. Желдің тығыны қайтадан ағытылып кеткендей, қалыңдап жауған жапалақ қарды түтіп ала жөнелді... Жел қатая түсті. Алды өр сияқты. Аумағы көрінбейлі. Қойдың алды тоқырап қалып еді, жел жағындағылары ұйлығып кеп, лықсытып итеріп әкетті. Қоспан жер шамасын болжамаққа атына мініп, ілгері жүрді. Ешнәр сені көре алмай, ой-шұңқырды аттың тұяғымен ғана өлшейді. Алды арқан бойы сұрғылт тартып, ар жағы теңселген қара түнекке тіреледі.

(Т. Ахтанов «Боран»)

• 1. Боран дегеніміз не? Боран мен желдің арасында байланыс бар ма?

• 2. «Боран» сөзінің қыс мезгіліне байланысты қолданылу себебі неде?

• Келесі

Open Ended

1. Мәтінді оқып, пікірлеріңді түйінді сөздермен қорытындылаңдар.

Жел қайдан соғады?

-Ақтелпек, сен бір сәт біздің қала сыртындағы орман алаңқайыңда жүргенімізді елестетші. Екеуміз лаулап жанған оттың жанында, қураған бұтақтардың сытырлап, жалынға оранғанына қарап отырмыз. От ұшқындары неге аспанға ұшады екен?

- Себебі олар солай ұшуға жаралған шығар.

- Ал қураған жапырақтар ше, бозарған күл ше? Олар да жалын тілінің ұшынан көтеріле қалықтайды. Олар да ұшу үшін жаралған. Оларды біреу ұшырып тұратын шығар? Сонда ол кім болды екен? Кәне, отқа жөндеп қарайықшы. От лаулап жанған кезде оның үстінен ыстық ауаның қалай бұлдырап көтерілгенін байқауға болады. Міне, от ұшқындарын, күл мен қураған жапырақтарды жоғары көтеретін де осы ыстық ауа.

- Білгір ата, ондай ауаны мен де көргенмін. Асфальт үстінен бұлдырай көрініп жатты.

-Себебі күн асфальтты қыздырады, асфальт ауаны қыздырады. Ал жылы ауа салқын ауаға қарағанда жеңіл. Сондықтан жылы ауа жоғары көтерілгенде бұлдыраған әсер береді. Көтерілген жылы ауа орнына сол сәтте-ақ көлеңкелі жердің салқын да салмақты ауасы ағындап жетіп келеді. Жер бетінің ауасы қызған сайын жеңілдей береді. Сөйтіп, жылы ауаның ағысы шырқау биікке көтеріледі. Мұндай кезде басқа бір өңір салқын болып тұрады. Ол өңір суық болған сайын ауасы да ауырлау келеді. Сол себепті салқын ауа өзінен-өзі жылы жаққа қарай ағындап жылжиды. Осындай сәтте жел тұрады.

Кәдімгі Күн бар емес пе? Күн Жер бетін бірдей немесе бір мезетте қыздыра бермейді. Бір жер жылы болса, келесі бір жер салқын болып тұрады. Жер бетінде бірдей температура болса, еш уақытта жел соқпас еді. Көк жүзіндегі бүлттар бір орында тапжылмай тұрып алып, Жер беті шөлге айналып, қалалардың үстін көк түтін басар еді.

(«Негеш» балалар энциклопедиясынан)

Мәтінде боранды бейнелеуде қолданылған сөздер мен тіркестерді пайдалана отырып, өздерің көрген боранды сипаттап жазыңдар.

Open Ended

Түбір сөздер мен қосымшаларды үндестік заңына сай жалғап жазыңдар.

Ғасыр, бейім, біркелкі, әшкере, болым, еліктеу.

-ділік, -сыздық, -лену, -лық -шілік, -лік.