ความหลากหลายทางชีวภาพ

หน่วยการเรียนรู้ที่ 5 ความหลากหลายทางชีวภาพ

ตัวชี้วัด

สืบค้นข้อมูลและอภิปรายผลของความหลากหลายทางชีวภาพที่มีต่อมนุษย์และ
สิ่งแวดล้อม (ว 1.2 ม.4-6/3)

แผนผังสาระการเรียนรู้

ความหลากหลายทางชีวภาพ

5.1 ความหลากหลายของพืชและสัตว์ในท้องถิ่น

สิ่งมีชีวิตที่มีความคล้ายคลึง

กันจะจัดไว้ในกลุ่มเดียวกัน โดย
จัดเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ได้ 5 กลุ่ม
เรียกแต่ละกลุ่มว่า อาณาจักร
(kingdom)

5.1.1 อาณาจักรของสิ่งมีชีวิต

1. อาณาจักรมอเนอราหรืออาณาจักรแบคทีเรีย

สิ่งมีชีวิตในอาณาจักรนี้โดยทั่วไปมีลักษณะเป็นเซลล์เดียว ไม่มีเยื่อหุ้มนิวเคลียส

มองด้วยตาเปล่าไม่เห็น พบอยู่ทุกหนทุกแห่งในอากาศ ในนํ้า ในดิน และยังสามารถ
อาศัยอยู่บนหรือในพืชและสัตว์ บางชนิดมีคลอโรฟิลล์สามารถสังเคราะห์ด้วยแสงได้
แบคทีเรียมีรูปร่างหลายแบบ คือ รูปแท่ง รูปกลม และรูปเกลียว

แบคทีเรียรูปกลม

แบคทีเรียรูปเกลียว

แบคทีเรียรูปแท่ง

Multiple Choice

ข้อใดคือรูปร่างของแบคทีเรีย

• เกลียว

• กลม

• แท่ง

• ถูกทุกข้อ

2. อาณาจักรโพรทิสตา

สิ่งมีชีวิตในอาณาจักรนี้แบ่งเป็นหลายกลุ่ม ดังนี้

2.1กลุ่มคล้ายสัตว์ ได้แก่ โพรโทซัว (protozoa) สิ่งมีชีวิตในกลุ่มนี้เคลื่อนที่ได้

โดยใช้อวัยวะแบบต่าง ๆ ดังนี้

พวกมีเท้าเทียม เช่น อะมีบา
พวกมีซิเลีย เช่น พารามีเซียม
พวกมีแฟลเจลลัม เช่น ยูกลีนา
พวกไม่มีโครงสร้างในการเคลื่อนที่ เช่น พลาสโมเดียม

พารามีเซียม

ยูกลีนา

อะมีบา

2.2 กลุ่มคล้ายพืช ได้แก่ สาหร่าย สิ่งมีชีวิตในกลุ่มนี้เป็นโพรทิสต์ที่มีขนาดใหญ่
พบในสระหรือในทะเล มีคลอโรฟิลล์สามารถสังเคราะห์ด้วยแสงได้ ไม่มีใบ ไม่มีลําต้น
และไม่มีรากเหมือนพืช

อุลวา

อะเซตาบูลาเรีย

คลอเรลลา

2.3 กลุ่มราเมือก ราเมือกนี้อยู่เป็นอิสระได้ ดํารงชีวิตโดยการย่อยสลาย

สเตโมนิติส

ไฟซารัม

3. อาณาจักรพืช

3.1 พืชที่ไม่มีเนื้อเยื่อลําเลียง
พืชกลุ่มนี้เป็นพืชที่อยู่ในที่ชื้น ไม่มีลําต้น ใบและรากที่แท้จริง มีการสร้าง
เซลล์สืบพันธุ์บริเวณปลายยอด พืชกลุ่มนี้มีช่วงระยะแกมีโทไฟต์ยาว สปอโรไฟต์สั้น
เจริญอยู่บนต้นแกมีโทไฟต์

มอสส์

ลิเวอร์เวิร์ต

3.2 พืชที่มีเนื้อเยื่อลําเลียง แบ่งเป็น 2 กลุ่ม คือ พืชที่ไม่มีเมล็ด และพืชที่มีเมล็ด
กลุ่มแรก พืชที่มีเนื้อเยื่อลําเลียงที่ไม่มีเมล็ด เป็นพืชที่มีลําต้นแข็งแรง มีรากและใบที่มี
ลักษณะหนาเนื่องจากมีไขเคลือบใบเพื่อลดการสูญเสียน้ํา ภายในลําต้นมีท่อลําเลียงน้ํา
เรียก ไซเล็ม (xylem) และท่อลําเลียงอาหารเรียก โฟลเอ็ม (Phloem) พืชในกลุ่มนี้
แพร่พันธุ์โดยการสร้างสปอร์ใต้ใบแก่ที่มีลักษณะแตกต่างจากใบอ่อนซึ่งม้วนงอ เมื่อ
สปอร์งอกถึงระยะที่มีการสร้างเซลล์สืบพันธุ์

ต้นเฟิร์น

กลุ่มที่สอง พืชที่มีเนื้อเยื่อลําเลียงที่มีเมล็ด แบ่งเป็น 2 กลุ่ม คือ พืชมีเมล็ดไม่มี

สิ่งห่อหุ้มและพืชมีเมล็ดมีสิ่งห่อหุ้ม
พืชมีเมล็ดไม่มีสิ่งห่อหุ้ม เป็นพืชกลุ่มที่ไม่มีดอก หรือกลุ่มที่เมล็ดไม่มีสิ่งห่อหุ้ม

ลําต้นค่อนข้างใหญ่ มีหลายชนิด

พืชมีเมล็ดมีสิ่งห่อหุ้ม เป็นพืชกลุ่มมีดอก หรือกลุ่มเมล็ดมีรังไข่ห่อหุ้ม พืชกลุ่มนี้

มีดอกที่มีอวัยวะอยู่ภายใน สร้างสปอร์ทั้งเพศผู้และเพศเมียเจริญเป็นระยะ

ป่ าสนสองใบ และสนสามใบ

ลักษณะของสนสองใบ

ลักษณะของสนสามใบ

พืชใบเลี้ยงเดี่ยว (monocot) เป็นพืชที่เอ็มบริโอมีใบเลี้ยงเพียงใบเดียว เส้นใบเรียง
แบบขนาน รากเป็นระบบรากฝอย ลําต้นมีข้อปล้องเห็นได้ชัดเจน

พืชใบเลี้ยงคู่ (dicot) เป็นพืชที่เอ็มบริโอมีใบเลี้ยงสองใบ เส้นใบเป็นร่างแห รากเป็น
ระบบรากแก้ว

4. อาณาจักรฟังไจ

อาณาจักรฟังไจ ได้แก่ เห็ด รา ยีสต์ สิ่งมีชีวิตพวกนี้ประกอบด้วยใยบาง ๆ เรียกว่า
ไฮฟา (hypha) บางชนิดเหมือนพืชแต่ไม่มีคลอโรฟิลล์ สืบพันธุ์โดยการสร้างสปอร์
ที่เจริญไปเป็นรากลุ่มใหญ่

เห็ด

ราบนผลส้ม

ยีสต์

5. อาณาจักรสัตว์

สัตว์ในอาณาจักรนี้แบ่งได้ดังนี้

5.1 ฟองน้ํา (sponge)

ฟองนํ้ารูปแจกัน

เป็นสัตว์ที่มีรูพรุนเล็ก ๆ กระจายทั่วตัว

เป็นทางให้นํ้าเข้า ส่วนทางนํ้าออกเป็นรู
ค่อนข้างใหญ่อยู่ด้านบน และมีจํานวน
น้อยกว่ารูนํ้าเข้า ฟองนํ้ามีโครงร่างที่เป็นสาร
พวกหินปูน ซิลิกา หรือใยหินคํ้าจุนแทรกอยู่
ทั่วไปในผนังลําตัว ฟองนํ้ามีรูปร่างหลายแบบ
เช่น ฟองนํ้ารูปแจกัน ฟองนํ้ารูปดอกเห็ด
ฟองนํ้าถูตัว

5.2 ไนดาเรีย (cnidaria)

ตัวอย่างไนดาเรีย

เป็นสัตว์ที่มีรูปร่างเหมือนถุงที่
ปลายด้านหนึ่งเปิด มีหนวดที่มี
เซลล์เข็มพิษใช้ต่อยอยู่รอบปาก
เซลล์นี้จะต่อยเหยื่อให้เป็นอัมพาต
แล้วจับใส่ปาก สัตว์พวก
ไนดาเรีย เช่น ไฮดรา กะพรุน
ปะการัง ดอกไม้ทะเล

Multiple Choice

สิ่งมีชีวิตใดอยู่ในกลุ่มไนดาเรีย

• ฟองน้ำ

• หนอนตัวกลม

• แมงกะพรุน

• ปลา

5.3 หนอน สิ่งมีชีวิตพวกนี้แบ่งเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่

พยาธิใบไม้ในตับ

พยาธิไส้เดือน

5.3.1 หนอนตัวแบน (flat worm) เป็นสัตว์ที่มี
ลําตัวแบน มีปากอยู่ปลายด้านหนึ่ง บางชนิดอยู่
ในนํ้าจืด ส่วนใหญ่เป็นปรสิตของสัตว์ ตัวอย่าง
หนอนตัวแบน เช่น พยาธิใบไม้ในตับ พยาธิตืดหมู

5.3.2 หนอนตัวกลม (round worm) เป็นสัตว์
ที่มีลําตัวกลมยาวเหมือนเส้นด้าย บางชนิดอยู่
ในดิน บางชนิดเป็นปรสิตในพืช กัดกินรากพืช
ทําลายเนื้อเยื่อส่วนต่าง ๆ ทําให้พืชไม่เจริญ

ไส้เดือนดิน

5.3.3 หนอนปล้อง (segmented worm)

เป็นสัตว์ที่มีลําตัวเป็นรูปทรงกระบอกยาว

แบ่งเป็นปล้อง ๆ มีเยื่อกั้นระหว่างปล้อง

ผิวหนังปกคลุมด้วยเยื่อคิวทิเคิล (cuticle)

มีต่อมสร้างเมือกทําให้ลําตัวชุ่มชื้นเสมอ

ผิวหนังเป็นที่แลกเปลี่ยนแก๊ส ตัวอย่าง

หนอนปล้อง เช่น ไส้เดือนดิน ปลิงนํ้าจืด

5.4 หอย หรือมอลลัส (mollus) สัตว์ในกลุ่มนี้มีลําตัวนิ่ม ไม่แบ่งเป็นปล้อง
บางชนิดมีเปลือก 1 หรือ 2 ฝา เพื่อป้องกันตัว มีเท้าเป็นกล้ามเนื้อแข็งแรง
ใช้ขุดดินหรือทราย หรือใช้ในการเคลื่อนที่ไปรอบ ๆ ตัวอย่างสัตว์กลุ่มนี้ เช่น
หอยทาก หอยแครง หอยโข่ง หอยงาช้าง หมึกกล้วย หมึกกระดอง ที่เป็น
พวกไม่มีเปลือกแข็ง

ตัวอย่างหอย หรือมอลลัส

5.5 พวกอาร์โทรพอด (arthropod) สัตว์กลุ่มนี้เป็นสัตว์
ไม่มีกระดูกสันหลังกลุ่มใหญ่ที่สุด คําว่า อาร์โทรพอด
หมายถึง ขาที่เป็นข้อเป็นปล้อง ดังนั้น สัตว์ในกลุ่มนี้ทั้งหมด
จึงมีขาเป็นข้อและลําตัวแบ่งเป็นปล้องเช่นกัน มีเปลือกแข็ง
คํ้าจุนอยู่นอกร่างกาย เรียกว่า มีโครงร่างแข็ง เมื่อเติบโตเกิน
ขนาดโครงร่างแข็งภายนอกก็จะต้องลอกคราบและสร้าง
โครงร่างแข็งภายนอกใหม่ที่โตกว่าเดิม ที่หัวมีหนวดใช้สัมผัส

5.6 เอไคโนเดิร์ม (echinoderm) สัตว์ในกลุ่มนี้ทุกชนิดอาศัยในทะเล ผิวหนา
เป็นหนาม ลําตัวแบ่งเป็น 5 ส่วน ใช้ทิวบ์ฟีต (tube feet) ในการเคลื่อนที่
ตัวอย่างสัตว์ในกลุ่มนี้ เช่น ดาวทะเล ปลิงทะเล เม่นทะเล

ตัวอย่างเอไคโนเดิร์ม

5.7 สัตว์มีกระดูกสันหลัง สัตว์กลุ่มนี้ในระยะที่เป็นตัวอ่อน ยังไม่มีกระดูกสันหลัง
แต่มีโนโตคอร์ดเป็นแกนของร่างกาย สัตว์ในกลุ่มนี้แบ่งเป็น 5 กลุ่มย่อย ดังนี้

5.7.1 ปลา ซึ่งเป็นสัตว์ที่อยู่ในนํ้า
ตลอดชีวิต ลําตัวเพรียว ใช้ครีบว่ายนํ้า
ใช้เหงือกหายใจเอาออกซิเจนจากนํ้า
บางชนิดมีเกล็ดปกคลุม บางชนิด
มีผิวหนังหนา พวกปลายังแบ่งเป็น
ปลากระดูกแข็ง เช่น ปลาดุก ปลาช่อน
ม้านํ้า และปลากระดูกอ่อน เช่น ฉลาม
กระเบน

ตัวอย่างปลา

5.7.2 สัตว์สะเทินนํ้าสะเทินบก
พวกนี้มีผิวหนังลื่นและชื้น ผสมพันธุ์
ในนํ้าโดยปล่อยอสุจิและไข่ออกไป
ผสมกันในนํ้า เป็นการปฏิสนธิ
ภายนอก ไข่ที่ปฏิสนธิแล้วจะฟัก
ออกเป็นลูกอ๊อด เมื่ออยู่ในนํ้าหายใจ
ด้วยเหงือก และเมื่ออยู่บนบกจะ
หายใจด้วยปอด ตัวอย่างสัตว์กลุ่มนี้
เช่น กบ เขียด อึ่งอ่าง เขียดงู (งูดิน)

ตัวอย่างสัตว์สะเทินนํ้าสะเทินบก

งูดิน

กบ

5.7.3 สัตว์เลื้อยคลาน สัตว์พวกนี้มีผิวหนังแห้ง มีเกล็ดเพื่อลดการสูญเสียนํ้า
จึงสามารถมีชีวิตอยู่ในบริเวณแห้งแล้งและขาดนํ้าได้ หายใจด้วยปอด การปฏิสนธิ
เกิดภายในตัวของเพศเมีย ไข่มีเปลือกเหนียว ตัวอย่างสัตว์พวกนี้ เช่น งู จิ้งเหลน
กิ้งก่า ตุ๊กแก จระเข้

ตัวอย่างสัตว์เลื้อยคลาน

5.7.4 นก สัตว์ในกลุ่มนี้เป็นพวกสัตว์ปีก มีขนและปีก ส่วนใหญ่บินได้ ไม่มีฟัน
แต่มีจะงอยปากที่ปรับให้เหมาะกับอาหารชนิดต่าง ๆ ภายในปอดมีถุงลมหลายถุง
ติดต่อกัน เพื่อช่วยในการหายใจและระบายความร้อน มีการปฏิสนธิภายใน ไข่มี
เปลือกแข็งหุ้มเพื่อป้องกันภัย สัตว์ปีกที่บินไม่ได้มักมีขนาดใหญ่ วิ่งเร็ว บินได้ระยะ
สั้น ๆ เช่น นกกระจอกเทศ นกกีวี นกอีมู บางชนิดมีรยางค์คู่หลังลักษณะคล้าย
ใบพาย (flipper) ใช้สําหรับว่ายนํ้า ไม่มีถุงลม เช่น เพนกวิน

ตัวอย่างนก

5.7.5 สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนํ้านม สัตว์กลุ่มนี้มีนํ้านมที่ผลิตจากต่อมนํ้านมสําหรับ
เลี้ยงลูก มีขนเป็นเส้น ๆ ปกคลุมผิวลําตัว ส่วนใหญ่มีใบหู หายใจด้วยปอด
ปฏิสนธิภายใน สัตว์กลุ่มนี้แบ่งเป็นหลายกลุ่ม ได้แก่ กลุ่มที่ออกลูกเป็นไข่
ไม่มีใบหู มีต่อมนํ้านมที่ผิวหนังรวมเป็นกระจุกให้ลูกอ่อนได้อาศัยเลียกิน เช่น
ตุ่นปากเป็ด (platypus) กลุ่มที่ออกลูกเป็นตัว และมีถุงหน้าท้องใช้เลี้ยงลูก เช่น
จิงโจ้ หมีโคลา กลุ่มที่ออกลูกเป็นตัวมีรกติดต่อระหว่างแม่และลูก เช่น
ค้างคาวกิตติ

ตัวอย่างสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนํ้านม

ไวรัสไม่สามารถดํารงชีวิตได้ด้วยตนเอง ต้องอาศัยสิ่งมีชีวิตชนิดอื่น รวมทั้งการ

เพิ่มจํานวนจะกระทําได้ก็ต่อเมื่ออาศัยในสิ่งมีชีวิตชนิดอื่น จึงดํารงชีวิตเป็นปรสิต

(parasite) ไวรัสมีขนาดเล็กมาก ต้องดูด้วยกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนเท่านั้น ไวรัส

ไม่มีลักษณะเป็นเซลล์เพราะไม่มีเยื่อหุ้มเซลล์และโพรโทพลาซึม มีแต่โครงสร้างที่

ประกอบด้วยสายดีเอ็นเอ (DNA) หรืออาร์เอ็นเอ (RNA) มีโปรตีนหุ้ม ไวรัสมีรูปร่าง

และขนาดต่าง ๆ กัน ดังภาพ

5.1.2 ไวรัส (virus)

ตัวอย่างโครงสร้างไวรัส

แคปชิด

อาร์เอ็นเอ

ไกลโคโปรตีน

แคปชิด
อาร์เอ็นเอ

ส่วนหัว
ดีเอ็นเอ

ส่วนหาง

ก. ไวรัสใบยาสูบ

ข. ไวรัสหวัด

ค. ไวรัสที่ทําให้

เกิดโรคใน
แบคทีเรีย

20 nm

50 nm

50 nm