หน่วยที่ 5

เนื้อหาสาระ

ในหน่วยนี้จะศึกษาถึงความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับกฎและมาตรฐานทางไฟฟ้าที่เกี่ยวข้องกับมาตรฐาน

เครื่องป้องกันกระแสเกิน และเซอร์กิตเบรกเกอร์ตามมาตรฐาน IEC 60898 ซึ่งบริภัณฑ์ไฟฟ้าทุกชนิดที่ใช้
เป็นส่วนหนึ่งหรือใช้ในการต่อเข้ากับการติดตั้งทางไฟฟ้าต้องมีคุณสมบัติเป็นไปตามมาตรฐานผลิตภัณฑ์
อุตสาหกรรม (มอก.) ฉบับล่าสุดหรือมาตรฐานที่การไฟฟ้าฯ ยอมรับ

มาตรฐานเครื่องป้องกันกระแสเกินและสวิตช์ตัดตอนเกี่ยวข้องกับมาตรฐานการติดตั้งทางไฟฟ้า

ส าหรับประเทศไทย พ.ศ. 2556 (EIT Standard 2001–56) หรือมาตรฐาน วสท. ดังนี้

5.1.1 ตัวฟิวส์และขั้วรับฟิวส์

ตัวฟิวส์และขั้วรับฟิวส์เป็นไปตาม มอก. 506–2527 และ มอก. 507–2527

5.1.2 สวิตช์ที่ท ำงำนด้วยมือ

สวิตช์ที่ท างานด้วยมือเป็นไปตาม มอก. 824–2531

5.1.3 สวิตช์ใบมีด

สวิตช์ใบมีดเป็นไปตาม มอก.706–2530 ปัจจุบันใช้ มอก. 706–2553 นี้แบ่งออกเป็น 2

ประเภท ดังรูปที่ 5.1 คือ (1) สวิตช์สับทางเดียว พิกัดแรงดันไฟฟ้า 250 V พิกัดกระแสไฟฟ้า 15, 30, 60
และ 100 A มี 2 ชนิด คือ ชนิดมีฟิวส์และชนิดไม่มีฟิวส์ (2) สวิตช์สับสองทาง พิกัดแรงดันไฟฟ้า 250 V
พิกัดกระแสไฟฟ้า 15, 30, 60 และ 100 A มี 1 ชนิด คือ ชนิดไม่มีฟิวส์

5.1.4 อุปกรณ์ตัดตอนและเครื่องป้องกันกระแสเกิน
อุปกรณ์ตัดตอนและเครื่องป้องกันกระแสเกินต้องมีคุณสมบัติตามมาตรฐานที่การไฟฟ้าฯยอมรับ

เช่น UL, BS, DIN, JIS และ IEC

5.1.5 ฟิวส์และขั้วรับฟิวส์ (Fuse and Fuse Holder)
พิกัดกระแสของฟิวส์ต้องไม่สูงกว่าของขั้วรับฟิวส์ ท าจากวัสดุที่เหมาะสม มีการป้องกันหรือ

หลีกเลี่ยงการผุกร่อน (Corrosion) เนื่องจากการใช้โลหะต่างชนิดกันระหว่างฟิวส์กับขั้วรับฟิวส์ และต้องมี
เครื่องหมายแสดงพิกัดแรงดัน และกระแสให้เห็นได้อย่างชัดเจน อธิบายดังนี้

ฟิวส์ (Fuse) หมายถึง อุปกรณ์ป้องกันกระแสเกินซึ่งมีส่วนที่เปิดวงจรหลอมละลายด้วยความ

ร้อนที่เกิดจากมีกระแสไหลผ่านเกินก าหนด ฟิวส์แบ่งตามลักษณะการใช้งานคือ ฟิวส์ที่ใช้กับแรงดันสูง
และฟิวส์ที่ใช้กับแรงดันต ่าคือใช้กับแรงดันไม่เกิน 1,000 โวลต์ ได้แก่ ฟิวส์เส้น ปลั๊กฟิวส์และคาร์ทริดจ์
ฟิวส์

ฟิวส์เส้น (Open Link Fuse) เป็นส่วนผสมของดีบุกกับตะกั่ว มีจุดหลอมละลายต ่า โดยทั่วไป

มี 2 แบบ คือ ฟิวส์เส้นกลม และฟิวส์เส้นแบน หรือเรียกว่า ฟิวส์ก้ามปู ตาม มอก.10–2549 จะใช้
ร่วมกับคัตเอาต์ (สวิตช์ใบมีด) มีขนาดให้เลือกใช้ เช่น ฟิวส์เส้นกลมเบอร์ 16 มีจุดหลอมละลาย 16 A,
เบอร์ 18มีจุดหลอมละลาย 10 A เบอร์ 20 มีจุดหลอมละลาย 7 A และฟิวส์ก้ามปู มีขนาดกระแส 3, 5,
10, 15, 20, 30, 40, 50, 60, 75, 100 A เป็นต้น

5.1.6 เซอร์กิตเบรกเกอร์ (Circuit Breaker)
1. มำตรฐำนและคุณสมบัติของเซอร์กิตเบรกเกอร์

(1) ต้องเป็นแบบปลดได้โดยอิสระ (Trip Free) และต้องปลดสับได้ด้วยมือ ถึงแม้ว่าปกติ

การปลดสับจะท าได้โดยวิธีอื่นก็ตาม และต้องมีเครื่องหมายแสดงอย่างชัดเจนว่าอยู่ในต าแหน่งสับหรือ
ปลด

(2) ถ้าเป็นแบบปรับตั้งได้ต้องเป็นแบบการปรับตั้งค่ากระแสหรือเวลา โดยในขณะใช้งาน

กระท าได้เฉพาะผู้ที่มีหน้าที่เกี่ยวข้อง

(3) ต้องมีเครื่องหมายแสดงพิกัดของแรงดัน กระแส และความสามารถในการตัดกระแสที่

เห็นได้ชัดเจนและถาวร หลังจากติดตั้งแล้ว หรือเห็นได้เมื่อเปิดแผ่นกั้นหรือฝาครอบ

(4) เซอร์กิตเบรกเกอร์ส าหรับระบบแรงต ่าให้เป็นไปตามมาตรฐาน ดังนี้

(ก) เซอร์กิตเบรกเกอร์ที่ใช้ในสถานที่อยู่อาศัยหรือสถานที่คล้ายคลึงกัน ขนาดไม่เกิน125

แอมแปร์ ให้เป็นไปตาม IEC 60898 กรณีพิกัดเกิน 125 แอมแปร์ ให้เป็นไปตาม IEC 60947–2

(ข) เซอร์กิตเบรกเกอร์ที่ใช้ในสถานที่อื่น ๆ ให้เป็นไปตาม IEC 60947–2 หรือ IEC60898

2. เซอร์กิตเบรกเกอร์ตำมมำตรฐำน IEC
(1) พิกัดที่ส าคัญของเซอร์กิตเบรกเกอร์
(2) ประเภทของเซอร์กิตเบรกเกอร์
(3) ส่วนประกอบของเซอร์กิตเบรกเกอร์ที่ท าหน้าที่ตัดวงจร

5.1.7 เซฟตีสวิตช์ (Safety Switch)
เซฟตีสวิตช์หรือสวิตช์นิรภัย ต้องปลดหรือสับวงจรได้พร้อมกันทุก ๆ ตัวน าเส้นไฟ และต้อง

ประกอบด้วยฟิวส์ตามข้อ 5.1.5 รวมอยู่ในกล่องเดียวกันและจะเปิดฝาได้ต่อเมื่อได้ปลดวงจรแล้ว หรือ
การเปิดฝานั้นเป็นผลให้วงจรถูกปลดด้วย และต้องสามารถปลดและสับกระแสใช้งานในสภาพปกติได้

5.1.8 เครื่องตัดไฟรั่ว (Residual Current Device หรือ RCD) เครื่องตัดไฟรั่วที่ใช้ลดอันตราย

จากการถูกไฟฟ้าดูดส าหรับแรงดันไม่เกิน 440 โวลต์ ส าหรับบ้านอยู่อาศัยหรือสถานที่คล้ายคลึงกันต้อง
มีคุณสมบัติตามมาตรฐาน IEC 60755, IEC 61008, IEC 61009, IEC 61543

เครื่องตัดไฟรั่วปัจจุบันมีหลายผู้ผลิต อาจมีชื่อเรียกแตกต่างกันไป เช่น เครื่องตัดกระแสไฟฟ้ารั่วลง

ดินอัตโนมัติ เครื่องตัดวงจรไฟฟ้าเมื่อกระแสรั่วลงดิน เครื่องตัดวงจรกระแสเหลือ Ground Fault
CircuitInterrupter (GFCI) และ Earth Leakage Circuit Breaker (ELCB) เป็นต้น

ในระบบไฟฟ้า วงจรย่อยเป็นส่วนส าคัญที่จะต้องพิจารณาตรวจสอบและก าหนดขนาดโหลดให้

เหมาะสมเพื่อน าไปค านวณและออกแบบขนาดตัวน า ก าหนดขนาดอุปกรณ์ป้องกันของวงจรย่อย
ให้มีขนาดเหมาะสมและท างานได้อย่างถูกต้องปลอดภัยกับผู้ใช้งาน วงจรย่อยที่กล่าวถึงต่อไปนี้ใช้กับ
วงจรย่อยส าหรับไฟฟ้าแสงสว่างหรือเครื่องใช้ไฟฟ้า หรือทั้งไฟฟ้าแสงสว่างและเครื่องใช้ไฟฟ้ารวมกัน
ยกเว้นวงจรย่อยส าหรับมอเตอร์

5.2.1 วงจรย่อย
ตามมาตรฐาน วสท. นั้น วงจรย่อย (Branch Circuit) หมายถึง ตัวน าวงจรในวงจรระหว่างอุปกรณ์

ป้องกันกระแสเกินจุดสุดท้ายกับจุดจ่ายไฟ แบ่งออกได้เป็น

วงจรย่อยส าหรับเครื่องใช้ไฟฟ้า (Branch Circuit, Appliance) หมายถึง วงจรย่อยที่จ่ายไฟฟ้าให้จุด

จ่ายไฟที่มีเครื่องใช้ไฟฟ้ามาต่อมากกว่า 1 จุดขึ้นไป เช่น วงจรที่ไม่มีการต่อสายจากดวงโคม

วงจรย่อยส าหรับจุดประสงค์ทั่วไป (Branch Circuit, General Purpose) หมายถึง วงจรย่อยที่จ่าย

ไฟฟ้าให้กับจุดจ่ายไฟเพื่อใช้ส าหรับแสงสว่างและเครื่องใช้ไฟฟ้า

วงจรย่อยเฉพาะ (Branch Circuit, Individual) หมายถึง วงจรย่อยที่จ่ายไฟฟ้าให้บริภัณฑ์ใช้สอย

หนึ่งชิ้นเท่านั้น

5.2.2 สำยป้อน
1. ขนาดตัวน าของสายป้อน ต้องมีขนาดกระแสไม่น้อยกว่าโหลดสูงสุดที่ค านวณได้และไม่น้อยกว่า

ขนาดพิกัดของเครื่องป้องกันกระแสเกินของสายป้อน และก าหนดให้ขนาดตัวน าของสายป้อนต้องไม่เล็ก
กว่า 4 ตร.มม.

2. การป้องกันกระแสเกิน สายป้อนต้องมีการป้องกันกระแสเกิน โดยขนาดพิกัดเครื่องป้องกัน

กระแสเกินต้องสอดคล้องและไม่ต ่ากว่าโหลดสูงสุดที่ค านวณได้

3. การค านวณโหลดส าหรับสายป้อน ต้องค านวณตามที่ก าหนด ดังนี้

(1) สายป้อนต้องมีขนาดกระแสเพียงพอส าหรับการจ่ายโหลดและต้องไม่น้อยกว่าผลรวมของ

โหลดในวงจรย่อยเมื่อใช้ดีมานด์แฟกเตอร์ เช่น ดีมานด์แฟกเตอร์ของอาคารที่พักอาศัย ขนาดของไฟแสง
สว่าง ไม่เกิน 2,000 โวลต์แอมแปร์ ใช้ดีมานด์แฟกเตอร์ 100% ถ้าเกิน 2,000 โวลต์แอมแปร์ ส่วนที่เกิน
2,000โวลต์แอมแปร์ ใช้ดีมานด์แฟกเตอร์ 35% เป็นต้น

(2) โหลดของเต้ารับที่มีการค านวณโหลดแต่ละเต้ารับไม่เกิน 180 โวลต์แอมแปร์
(3) โหลดเครื่องใช้ไฟฟ้าทั่วไป อนุญาตให้ใช้ดีมานด์แฟกเตอร์ตามตารางที่ 5.1
(4) เต้ารับในอาคารที่อยู่อาศัยที่ต่อเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ทราบโหลดแน่นอนให้ค านวณโหลดจาก

เต้ารับที่มีขนาดสูงสุด 1 เครื่องรวมกับร้อยละ 40 ของขนาดโหลดในเต้ารับที่เหลือ

(5) ดีมานด์แฟกเตอร์นี้ให้ใช้กับการค านวณสายป้อนเท่านั้นห้ามใช้กับการค านวณ

วงจรย่อย

ตำรำงที่ 5.1 ดีมานด์แฟกเตอร์ส าหรับเครื่องใช้ไฟฟ้าทั่วไป (เฉพาะอาคารที่อยู่อาศัย)

5.2.3 กำรป้องกันกระแสเกินส ำหรับวงจรย่อยและสำยป้อน
วงจรย่อยและสายป้อนต้องมีการป้องกันกระแสเกิน และเครื่องป้องกันกระแสเกินต้องมี

รายละเอียดดังนี้

1. เครื่องป้องกันกระแสเกินอาจเป็นฟิวส์ หรือเซอร์กิตเบรกเกอร์ก็ได้
2. ฟิวส์ เซอร์กิตเบรกเกอร์หรือการผสมของทั้งสองอย่างนี้ จะน ามาต่อขนานกันไม่ได้ ยกเว้นเป็น

ผลิตภัณฑ์มาตรฐานที่ประกอบส าเร็จมาจากโรงงานผู้ผลิต และเป็นแบบที่ได้รับความเห็นชอบว่าเป็น
หน่วย(Unit) เดียวกัน

3. ในกรณีที่ติดตั้งเครื่องป้องกันกระแสเกินเพิ่มเติมส าหรับดวงโคมหรือเครื่องใช้ไฟฟ้าอื่น ๆเครื่อง

ป้องกันกระแสเกินเพิ่มเติมเหล่านี้จะใช้แทนเครื่องป้องกันกระแสเกินของวงจรย่อยไม่ได้และไม่
จ าเป็นต้องเข้าถึงได้ทันที

4. เครื่องป้องกันกระแสเกินต้องสามารถป้องกันตัวน าทุกสายเส้นไฟและไม่ต้องติดตั้งในตัวน า

ที่มีการต่อลงดิน ยกเว้น อนุญาตให้ติดตั้งเครื่องป้องกันกระแสเกินในตัวน าที่มีการต่อลงดินได้ ถ้าเครื่อง
ป้องกันกระแสเกินนั้นสามารถตัดวงจรทุกเส้นรวมทั้งตัวน าที่มีการต่อลงดินได้พร้อมกัน

5. เครื่องป้องกันกระแสเกินต้องไม่ติดตั้งในสถานที่ซึ่งท าให้เกิดความเสียหาย และต้องไม่อยู่

ใกล้กับวัสดุที่ติดไฟง่าย

6. เครื่องป้องกันกระแสเกิน ต้องบรรจุไว้ในกล่องหรือตู้อย่างมิดชิด (เฉพาะด้ามสับของเซอร์

กิตเบรกเกอร์ ยอมให้โผล่ออกมาข้างนอกได้) ยกเว้น หากติดตั้งไว้ที่แผงสวิตช์หรือแผงควบคุม ซึ่งอยู่ใน
ห้องที่ไม่มีวัสดุติดไฟง่าย และไม่มีความชื้น เครื่องป้องกันกระแสเกินส าหรับบ้านอยู่อาศัยขนาดไม่เกิน 16
แอมแปร์ 1 เฟส ไม่ต้องบรรจุไว้ในกล่องหรือตู้ก็ได้

7. กล่องหรือตู้ที่บรรจุเครื่องป้องกันกระแสเกิน ซึ่งติดตั้งในสถานที่เปียกหรือชื้นต้องเป็นชนิดที่

ได้รับความเห็นชอบแล้ว และต้องมีช่องว่างระหว่างตู้กับผนังหรือพื้นที่รองรับไม่น้อยกว่า 5 มม.

8. เครื่องป้องกันกระแสเกินของวงจรย่อยและสายป้อนในแผงสวิตช์ต่าง ๆ ต้องท า

เครื่องหมายระบุวัตถุประสงค์ให้ชัดเจนติดไว้ที่เครื่องปลดวงจรหรือใกล้กับเครื่องปลดวงจรนั้น นอกจากว่า
ต าแหน่งและการจัดเครื่องปลดวงจรนั้นชัดเจนอยู่แล้ว เครื่องหมายต้องชัดเจนและทนต่อสภาพแวดล้อม

อาคารหรือสิ่งปลูกสร้างต้องติดตั้งบริภัณฑ์ประธานเพื่อปลดวงจรทุกสายเส้นไฟออกจากตัวน า

ประธาน (สายเมน) ทั้งนี้บริภัณฑ์ประธานประกอบด้วยเครื่องปลดวงจร และเครื่องป้องกันกระแสเกิน
ซึ่งอาจประกอบเป็นชุดเดียวกันหรือเป็นตัวเดียวกันก็ได้

อาคารหรือสิ่งปลูกสร้างที่ต้องรับไฟฟ้าแรงต ่าจากการไฟฟ้าฯ ต้องติดตั้งบริภัณฑ์ประธานแรงต ่าหรือ

แผงสวิตช์แรงต ่า หลังเครื่องวัดหน่วยไฟฟ้า เพื่อปลดวงจรทุกสายเส้นไฟออกจากตัวน าประธาน และมีการ
ป้องกันกระแสเกินส าหรับระบบจ่ายไฟฟ้าของผู้ใช้ไฟฟ้า ทั้งนี้จะต้องติดตั้งในต าแหน่งที่เข้าถึงได้
โดยสะดวกและมีข้อก าหนดการติดตั้งดังนี้

5.3.1 เครื่องปลดวงจรของบริภัณฑ์ประธำน

1. เครื่องปลดวงจรชนิดหนึ่งเฟสที่มีขนาดตั้งแต่ 50 แอมแปร์ขึ้นไป และชนิดสามเฟสทุกขนาด

ต้องเป็นชนิดสวิตช์ส าหรับตัดโหลด ขนาดที่ต ่ากว่าที่ก าหนดข้างต้นไม่บังคับให้เป็นชนิดสวิตช์ส าหรับตัด
โหลด

2. เครื่องปลดวงจรต้องสามารถปลดวงจรทุกสายเส้นไฟ (สายเฟส) ได้พร้อมกันและต้องมี

เครื่องหมายแสดงให้เห็นว่าอยู่ในต าแหน่งปลดหรือสับ หรือต าแหน่งที่ปลดหรือสับนั้นสามารถเห็นได้
อย่างชัดเจน กรณีที่สายตัวน าประธานมิได้มีการต่อลงดิน เครื่องปลดวงจรต้องสามารถปลดสายเส้นไฟ
และสายนิวทรัล ทุกเส้นพร้อมกัน

3. เครื่องปลดวงจรต้องมีพิกัดไม่น้อยกว่าพิกัดของเครื่องป้องกันกระแสเกินขนาดมากที่สุดที่

ใส่ได้หรือปรับตั้งได้

4. ห้ามไม่ให้ต่อบริภัณฑ์ไฟฟ้าทางด้านไฟเข้าของเครื่องปลดวงจร ยกเว้น เป็นการต่อเพื่อเข้า

เครื่องวัด คาปาซิเตอร์ สัญญาณต่าง ๆ หรือเพื่อใช้ในวงจรควบคุมของบริภัณฑ์ประธานที่ต้องมีไฟเมื่อ
เครื่องปลดวงจรอยู่ในต าแหน่งปลด

5.3.2 เครื่องป้องกันกระแสเกินของบริภัณฑ์ประธำน

แต่ละสายเส้นไฟที่ต่อออกจากเครื่องปลดวงจรของบริภัณฑ์ประธานต้องมีเครื่องป้องกัน

กระแสเกิน ส าหรับการไฟฟ้านครหลวงเป็นไปตามตารางที่ 5.2 และส าหรับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค
ตามตารางที่ 5.3

ตำรำงที่ 5.2 พิกัดสูงสุดของเครื่องป้องกันกระแสเกินและโหลดสูงสุดตามขนาดเครื่องวัดหน่วยไฟฟ้า

(ส าหรับการไฟฟ้านครหลวง)

หมำยเหตุ พิกัดของเครื่องป้องกันกระแสเกิน มีค่าต ่ากว่าที่ก าหนดในตารางได้ แต่ทั้งนี้ต้องไม่น้อยกว่า

1.25 เท่าของโหลดที่ค านวณได้

ตำรำงที่ 5.3 ขนาดสายไฟฟ้า เซฟตีสวิตช์ คัตเอาต์ และคาร์ทริดจ์ฟิวส์ส าหรับตัวน าประธาน

(ส าหรับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค)

หมำยเหตุ 1. ส าหรับตัวน าประธานภายในอาคารให้ใช้สายทองแดง

2. ขนาดสายในตารางนี่ส าหรับวิธีการเดินสายลอยในอากาศบนวัสดุฉนวนภายนอกอาคาร
ขนาดตัวน าประธานต้องรับกระแสได้ไม่น้อยกว่า 1.25 เท่าของโหลดตามตาราง

1. มาตรฐานเครื่องป้องกันกระแสเกินและสวิตช์ตัดตอน ประกอบด้วย ตัวฟิวส์และขั้วรับฟิวส์ สวิตช์

ที่ท างานด้วยมือ สวิตช์ใบมีด อุปกรณ์ตัดตอนและเครื่องป้องกันกระแสเกิน ฟิวส์และขั้วรับฟิวส์ เซอร์กิต
เบรกเกอร์เซฟตีสวิตช์ และเครื่องตัดไฟรั่ว

2. วงจรย่อยเป็นส่วนส าคัญที่จะต้องพิจารณาตรวจสอบและก าหนดขนาดโหลดให้เหมาะสมเพื่อ

น าไปค านวณและออกแบบขนาดตัวน า ก าหนดขนาดอุปกรณ์ป้องกันของวงจรย่อย ให้มีขนาดเหมาะสม
และท างานได้อย่างถูกต้องปลอดภัยกับผู้ใช้งาน วงจรย่อยแบ่งออกเป็น วงจรย่อยส าหรับเครื่องใช้ไฟฟ้า
วงจรย่อยส าหรับจุดประสงค์ทั่วไป และวงจรย่อยเฉพาะ

3. ขนาดตัวน าของสายป้อนต้องมีขนาดกระแสไม่น้อยกว่าโหลดสูงสุดที่ค านวณได้และไม่น้อยกว่า

ขนาดพิกัดของเครื่องป้องกันกระแสเกินของสายป้อนและขนาดตัวน าของสายป้อนต้องไม่เล็กกว่า
4ตร.มม.

4. อาคารหรือสิ่งปลูกสร้างที่ต้องรับไฟฟ้าแรงต ่าจากการไฟฟ้าฯ ต้องติดตั้งบริภัณฑ์ประธานแรงต ่า

หรือแผงสวิตช์แรงต ่า หลังเครื่องวัดหน่วยไฟฟ้าเพื่อปลดวงจรทุกสายเส้นไฟออกจากตัวน าประธาน และมี
การป้องกันกระแสเกินส าหรับระบบจ่ายไฟฟ้าของผู้ใช้ไฟฟ้า ทั้งนี้จะต้องติดตั้งในต าแหน่งที่เข้าถึงได้
โดยสะดวก

5. สายเส้นไฟที่ต่อออกจากเครื่องปลดวงจรของบริภัณฑ์ประธานต้องมีเครื่องป้องกันกระแสเกิน

โดยพิกัดสูงสุดของเครื่องป้องกันกระแสเกินและโหลดสูงสุดตามขนาดเครื่องวัดหน่วยไฟฟ้า