Search Header Logo
Anggah - Ungguhing Basa Bali

Anggah - Ungguhing Basa Bali

Assessment

Presentation

Education

10th Grade

Practice Problem

Hard

Created by

Dayu Wedayanti

FREE Resource

33 Slides • 1 Question

1

media

2

Multiple Select

BAGAIMANA PERASAAN ANDA SAAT INI ... ??

1

Sangat Senang

2

Bahagia

3

Lapar

4

Sedih

3

media

Kawentenan basa Bali pinaka sarana masilur atur majeng parajana pamekas krama

Bali.

Sangkaning basa punika prasida ngametuang makudang parikrama ring jagate
Basa Bali sane katami duk riin saking panglingsir patut kawerdiang antuk setata

mabasa Bali mangda sayan waged

Wenten 3 undagan sane jagi kaplajahin

Anggah-ungguhing kruna
Anggah-ungguhing lengkara
Anggah-ungguhing basa

4

media

PARINAMA (ISTILAH)

SADURUNG KABAOS ANGGAH-UNGGUHING BASA BALI, WENTEN MAKUDANG-
KUDANG PARINAMA KAANGGEN MAOSANG ANGGAH-UNGGUHING BASA BALI, LUIR
IPUN:

Sor Singgih Basa Bali ( I Nengah Tinggen)
b.

Unda Usuk Basa Bali ( Tim Peneliti UNUD)

c.

Warna-warni Bahasa Bali (J. Kersten, SVD)

d.

Undag-undagan Bahasa Bali (I B Udara Naryana)

e.

Anggah-ungguhing Basa Bali (Pasamuan Agung ring Singaraja warsa 1974)

f.

Tingkat-tingkatan Bicara dalam Bahasa Bali

5

media

SANE MAWINAN WENTEN ANGGAH-UNGGUHIN BASA BALI SAKING RANAH
TRADISIONAL, DUANING:

Wenten Catur Wangsa:
NAPI MANTEN CATUR WANGSA PUNIKA…..????
a)

Brahmana

b)

Ksatria

Tri Wangsa(Sang Singgih)

c)

Wesia

d)

Sudra

Wangsa Jaba (Sang Sor)

- Wenten Pabinayan Warna/Linggih (Jabatan) saking ranah modern, minakadi:
a.

Wentan Pejabat, Majikan, Guru, Sang Pandita, Raja, msl

b.

Wente pegawai, Buruh, Murid, Sisia, Panjak, msl

6

media

Tatakrama
Kawentenan Tri Wangsa miwah Wangsa Jaba puniki mawinan metu tatakrama:
-

Wangsa Jaba rikala mabaos ring Tri Wangsa patut ngangge Basa Alus

-

Wangsa Jaba rikala mabaos ring Wangsa Jaba, kangkat Mabasa Andap (kapara,

sesamen)
Kawetenan pabinayan Warna Jabatan punika mawinan metu tatakrama:
-

Pegawai, rikala mabaos ring pejabat patut ngangge Basa Alus

-

Pejabat, rikala mabaos ring pegawai, kangkat ngange Basa Andap

Undagan Anggah-ungguhing Basa Bali
Kawagedang mabasa Bali manut anggah-ungguhing patut kaselehin miwah kaplajahin
saking:
-

Anggah-ungguhing Kruna

-

Anggah-ungguhing Lengkara

-

Anggah-ungguhing Basa

7

media

A.

ANGGAH-UNGGUHING KRUNA

KRUNA INGGIH PUNIKA ……????
Pupulaning aksara suara utawi wianjana sane ngawetuang arti.
Manut wirasannyane, kruna-kruna basa Baline kapalih dados pitung soroh,

inggih punika : (1) kruna alus mider, (2) kruna alus madia, (3) kruna alus
singgih, (4) kruna alus sor, (5) kruna andap, miwah (7) kruna kasar.

8

media

1.

KRUNAALUS MIDER (AMI)

Kruna Alus Mider inggih punika kruna-kruna alus sane rasa basanyane madue wiguna kakalih
, dados kaanggen nyinggihang Sang singgih, miwah kaanggen ngasorang Sang sor.

Tiosan ring punika kruna alus mider taler maderbe wangun andap.

Ring sor katurang lengkara kanggen imba nyantenang Kruna Alus Mider.
a)

Ida Peranda sampun rauh saking Jawi.

b)

Adin titiange sampun rauh saking Jawi.

c)

Ia suba teka uli Jawa. (andap)

NAPI SANE NGRANAYANG KABAOS ALUS MIDER …..???

Sajeroning tatiga lengkara ring ajeng (lengkara a,b, c) makanten pisan wenten papat kruna sane maderbe

wirasan Alus Mider inggih punika :

-

Kruna sampun

-

Kruna rauh

-

Kruna saking

-

Kruna Jawi

9

media

Kruna Andap

Kruna Alus Mider

-

Nawang

- uning

-

Engsap

- lali

-

Inget

- eling

-

Sanget

- banget

-

Ngadep

- ngadol

-

Tusing

- nenten

-

Ada

- wenten

-

Gede

- ageng, msl.

10

media

2.

KRUNA ALUS MADIA (AMA)

Kruna Alus Madia inggih punika kruna-kruna basa Alus sane rasa basanyane

magenah ring pantaraning Alus singgih (Asi) miwah Alus sor (Aso). Kruna
Alus Madia puniki makanten pinaka variasi kruna alus tiosan. Tiosan ring
puniki, wenten kruna-kruna rasa basannyane alus madia, alus sane manengah,
utawi kirang becik yening anggen mabebaosan sane alus.

11

media

Kruna Andap

Kruna Alus Madia

Kruna Alus Mider

-

ene, ento

- niki, nika

- puniki, punika

-

suba

- ampun

- sampun

-

iang

- tiang

- titiang

-

nah

- nggih

- inggih

-

keto

- kenten

- sapunika

-

tusing

- ten

- nenten

-

dini, ditu

- driki, drika

- iriki, irika.

12

media

3.
KRUNA ALUS SINGGIH (ASI)

Kruna Alus sane kaanggen nyinggihang Sang singgih kawastanin Kruna Alus

Singgih.Kruna Alus Singgih puniki pinaka panegep Kruna Alus Mider,
santukan Kruna Alus Singgih nenten maderbe wangun Alus Mider. Ring
kamus anggah-ungguhing basa Bali sampun kaunggahang kruna-kruna basa
Baline sane maderbe wangun Asi miwah Aso.

13

media

Kruna Andap

Kruna Alus Singgih

Kruna Alus Sor

-

Mati

- seda,

- padem

-

Beling

- mobot

- abot

-

Ia

- ida, dane

- ipun

-

Nepukin

- manggihin

- ngantenang

-

Madan

- mapesengan

- mawasta

-

Padidian

- ngraga

- newek

-

Pules

- makolem

- sirep

-

Panak

- oka, putra

- pianak

-

Madaar

- ngrayunang

- nuna, ngajeng

-

Meju

- makoratan

- makebotan

-

Ngenceh

- mawarih

- mabanyuh.

14

media

4.

KRUNAALUS SOR (ASO)

Kruna Alus Sor inggih punika kruna-kruna basa Baline sane mawirasa alus,

kanggen ngasorang raga utawi anake tiosan sane linggihnyane sor utawi
andap.

15

media

Kruna Andap

Kruna Alus Sor

Kruna Alus Singgih

-

Mati

- padem

- seda, mantuk, lebar

-

Ngenceh

- mabanyuh

- mawarih

-

Ningeh

- mirage

- miring

-

Keneh

- manah

- pikayun

-

Ngomong

- mapajar, matur

- mabaos

-

Ngemaang

- ngwehein

- ngicen

-

Gelem

- sinengkaon

- sungkan

-

Ngaba

- muat

- makta

-

Baan

- antuk

- olih

-

Awak

- dewek

- angga

-

Meju

- makebotan

- makoratan.

16

media

5.

KRUNA MIDER

Wirasan Kruna Mider yening imbangang ring wirasan Kruna Alus Mider sering

ngawetuang pikayunan sane bingung, duaning inggian Kruna Mider miwah Alus
Mider pacang dados kanggen nyinggihang Sang sane patut kasinggihang taler dados
kanggen ngasorang sang sane patut sorang.Pabinannyane, Kruna Alus Mider pastika
maderbe wangun andap, Kruna Mider nenten maderbe wangun andap utawi wangun
sane tiosan.

Dadosnyane, Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baline sane maderbe

wangun wantah asiki, nenten maderbe wangun alus, taler neneten maderbe wange
tiosan, mawinan dados mideran/mailehan sajeroning mabaosan.

17

media

Conto Kruna Mider :
-

Kija

- tembok

-

Nyongkok

- clana

-

Spidol

- radio

-

Bunter

- gilik

-

Sendeh

- galak

-

Sepatu

- pulpen, msl.

18

media

6.

KRUNA ANDAP

Duke riin, Kruna Andap puniki kawastanin kruna lepas hormat utawi Kruna

Kapara, inggih punika kruna-kruna sane rasa basanyane andap (endep),
nenten alus miwah nenten kasar. Kruna-kruna puniki kanggen mabaos antuk
anake sane sesamen wangsa, sasamen linggih utawi Asng singgih ring Sang
sor. Manut J. Kersten, S.V.D. kanggen mabaos antuk golongan
atas ring golongan bawah. Kruna Andap matiosan ring Kruna Mider. Yening
Kruna Mider nenten maderbe wangun tiosan, Kruna Andap maderbe wangun
alus.

19

media

Conto Kruna Andap :
-

suba

- teka

-

mara

- aba

-

dingeh

- ngenceh

-

ngigel

- madaar

-

panak

- alih

-

eda

- beli

-

meme

- bapa

-

mai

- malali

-

bangun

- pules, msl.

20

media

7.

KRUNA KASAR

Kruna KAsar inggih punika kruna-kruna basa Baline sane rasa basannyane

kaon, saha ketah kanggen mabaos ri kalaning brangti, ri kalaning marebat
utawi mamisuh.

21

media

Kruna Andap

Kruna Kasar

-

Mati

- Bangka

-

Madaar

- ngamah, nidik,

-

Icing

- ake

-

Cai/nyai

- iba

-

Munyi

- peta

-

Pules

- medem, memelud.

22

media

B. ANGGAH-UNGGUHING LENGKARA

Duaning basa Bali maderbe kruna-kruna masor singgih, janten sampun

lengkara basa Baline kawangun antuk kruna-kruna sane masor singgih sakadi
sane sampun kabaos ring ajeng. Duaning asapunika lengkara-lengkara sane
metu taler madue wirasa matios-tiosan manut ring kruna-kruna sane
ngwangun lengkara punika. Malarapan antuk wirasanipun, lengkara basa
Baline kaepah dados nemnem inggih punika : (1) lengkara alus singgih, (2)
lengkara alus madia, (3) lengkara alus sor, (4) lengkara alus mider, (5)
lengkara andap, (6) lan lengkara kasar.

23

media

1. LENGKARA ALUS SINGGIH

Lengkara alus singgih inggih punika lengkara basa Bali sane mawirasa alus,

kaanggen nyinggihang sang singgih.

Ceciren utama lengkara alus singgih nganggen kruna pangentos Ida, Ratu,

Dane.

Umpami : a. Dane sampun numbas mobil.
b. Bapak Bupati kantun madue oka alit-alit.

24

media

2. LENGKARA ALUS MADIA

Lengkara alus madia inggih punika lengkara basa Bali alus sane

maderbe wirasa makanten kirang alus utawi kantun madia.

Ciri utama lengkara alus madia nganggen kruna tiang, jero, lan

ragane.

Umpami: a. Tiang nunasang antuk linggih jerone?

25

media

3) LENGKARA ALUS SOR

Lengkara alus sor inggih punika lengkara sane ngawetuang

wirasa alus saha kaanggen ngasorang raga utawi ngasorang anake
tiosansane linggihnyane soran.

Ceciren

utama

lengkara

alus

sor

nganggen

kruna

pangentos titiang lan ipun.

Umpami : a. Ipun kantun nguwug bale Bali
b. Titiang sampun nunas i wau

26

media

4) LENGKARA ALUS MIDER

Lengkara alus mider inggih punika lengkara sane kaanggen mabaos olih sang

kairing mabaos. Ceciren utama lengkara alus mider madaging kruna
pangentos iraga miwah druene.

27

media

5) LENGKARA ANDAP

Lengkara andap inggih punika lengkara basa Bali sane maderbe wirasa biasa,

nenten kasar taler nenten alus. Ceciren utama lengkara andap nganggen kruna
pangentos icang, iang, cai, nyai, raga, bena, I bapa.

28

media

6) LENGKARA KASAR

Lengkara kasar inggih punika lengkara basa Bali sane madue wirasa kaon.

Yadiastun asapunika nenten ja makasami kruna-kruna sane ngwangun
lengkara kasar punika kruna kasar. Ceciren utama lengkara kasar madaging
kruna pangentos iba, ake, kai, cicinge, polone lan bangsate.

29

media

C.

ANGGAH-UNGGUHING BASA

Basa Alus singgih inggih punika bahasa baline sane rasanipun alus

kaanggen mabaos antuk anake linggih nyane soran ring sang sane

linggihnyane singgihang

Ratu Pranda sampun wusan muput sajeroning polah-palih yadnya sane

kamarginag ring pura dalem. Sane mangkin ida pacang matulak wali ka

Badung santukan wenten parikrama.”

30

media

Basa alus sor inggih punika basa alus sane kaanggen ngasorang

raga utai ngsorang anake tiosan duaning linggih nyane patut

kasorang. Umpami

“Bapa maderbe pianak kalih diri, sane duuran sampun makarya

ring dinas pendidikan ngawit warsa 2018. Pianak sane alitan

wamu kelas nem ring sekolah dasar. Ipun sakulawarga mangkin

meneng ring Desa Denbukit.”

31

media

Basa Alus Madia inggih punika basa alus sane kabaosang

pantaraning basa alus singgih miwah alus sor santukan

akehan krunanyane mawit saking basa punika nanging

nenten jangken kabaosang. Umpami

Tiang ten polih galah malajah daweg tes pegawi nika,

santukan meweh tiang nyawis soal-soal

nika, ragane punapi daweg nika, lulus ring dinas

kebersihan?

32

media

Basa Alus Mider inggih punika basa aluse sane dados keanggen nyinggihang

turmaning dados kaangen ngasorang. Basa alus puniki pacang akeh nganggen kruna-

kruna Ami (Alus Mider)

“Sane mangkin ngiring iraga sareng-sareng sami nunas ica majeng Sang Hyang

Widhi antuk pasuecan mangkin. Dumogi kahanan puniki stata kapolihang majeng

iraga sareng sami kantos riwekasan.”

33

media

Basa Andap inggih punika basa sane kaanggen ring pagubugan serahina

majeng kulawarga, sawitra, miwah sameton sane wirasan basanyane nenten

alus nanging nenten taler kasar. Manut para wagmi basa Bali, basa Andap taler

kaparinama Basa Kapara, Basa Sesamen. Umpami:

“Beli Wayan ane suba uli pidan kenal ajak Iluh, ane malu beli ngorahang

lakar ngajakin Iluh malali, kanti ping telu suba liwat Galungan lan Kuningan

tusing masi payu beli ngajakin malali, apake janjin beline suba mengkarat?”

34

media

Basa Kasar inggih punika Basa Baline sane rasa basa ipun kaon, ketah kaanggen ri tatkala marebat miwah

manah brangti santukan kahanan sane nenten becik.

Bahasa kasar kapalih dados kalih paos:

-

Basa kasar pisan inggih punika basa Baline sane rasa bahasanipun yukti-yukti kaon, sering keanggen

marebat utawi mamisuh;

Jeleme Tendas Keleng Totonan tusing dadi orahang ajak bungut……………….

-

Basa Kasar Jabag inggih punika basa baline sane rasa basanipun biasa, nanging kaanggen mabaos ring

sang sane patut kasinggihang ( bahasa biasa sane iwang antuka nganggen)

“Om Swastiastu, Pak guru suba teka uli Singaraja? Punapi gatra mangkin, enggken asane malajah ditu pak?

Tiang yen suba tamat masuk lakar kuliah di Singaraja, kira-kira engken pendapat bapak, setuju apa sing?”

media

Show answer

Auto Play

Slide 1 / 34

SLIDE