Мезолит

Мезолит

Палеолиттен мезолитке (грекше «мезос» - орта деген сөзден шыққан) көшу климаттағы
өзгерістермен ерекше болды. Бірінші кезекте бұл мұздықтардың еруімен байланысты. Бұл
кезде қазіргісіне жақын гидрографиялық желі орнығып, өсімдіктер мен жануарлар
дүниесінің қазіргісіне жақын құрамы қалыптасты. «Мамонттық» жануарлар түрлерінің
жойылуы тамақ табудың бұрынғы әдістерін (қамалап аулау т.б.) жарамсыз етіп, тіршілік
құралдарын қамтамасыз етудің жаңа әдістерін жедел іздестіру қажеттігін туғызды.
Мейлінше елеулі фауналық өзгерістер болған бір аймақтарда егіншілік және мал
шаруашылығы элементтері пайда болып, басқаларында балық аулау және жинау –
аңшылық кәсібі қалыптасады.

Қазақстан аумағының далалық өңірі үшін ең қолайлысы мезолиттің б.з.б. X-VII мыңжылдықтар
бойы болды. Бүкіл Қазақстан аумағында осы кезге дейін жиырма шақты мезолиттік тұрақтар мәлім
және солар ғана жақсы зерттелген, ал палеолиттік (неғұрлым ертедегі) тұрақтардың қазірдің өзінде
тіркелгені жүзден астам. Бұл тұрғындар санының кемігенін білдірмейді. Ежелгі адамның өмір салты
өзгерді, олар неғұрлым жиі қозғалып, аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі қоныс аударып
отырды. Сондықтан бүгінгі күні ортаңғы тас ғасырының тұрақтарын табуға байланысты
қиындықтар туып отыр: өйткені олар көбінесе небәрі бір маусым ішінде ғана болып, олардың
орнында материалдық қалдықтар қалмады деуге болады. Сонымен бірге б.з.б. VIII мыңжылдыққа
қарай қазіргісінен әлдеқайда жұмсақ болған жылы климат ұзақ мерзімді, жылы және басқа тұрғын
жайлар салуды қажет етпеді, сондықтан аңшылар өз тұрақтарының орнын оңай әрі тез ауыстырып
отырды. Қызылжар қаласына жақын Есіл бойынан Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2 тұрақтары
табылды. Сәл оңтүстікте, Атбасар маңында – Тельман-7, -8а, -9а, -14а, одан да оңтүстікте,
Қарағанды маңында Әкімбек және Қарағанды-15 тұрақтары бар. Көкшетау маңындағы далалық
Шағалалы жағалауындағы Виноградовка-2а, -12 тұрақтары мәлім. Торғай ойпаңы ауданында -
Дүзбай-6, Қостанай қаласы маңында Дачная және Евгеньевка тұрақтары орналасқан.

Мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы – садақ. Шынына келгенде адамға ол жоғарғы
палеолитте мәлім болған, бірақ оның кең таралуы жеке аң аулауға көшуге байланысты ғана
мейлінше қажет болды. Садақ пен жебе барлық жерге дерлік тез таралды. Ол 10 мың жылдан
астам уақыт бойы ең тез атылатын және ең жаңа қару болды. Оның найза мен шанышқыдан
артықшылығы нысананы алыстан атуында ғана емес, сонымен қатар ату әдістерінің алуан түрлі:
тұрып та, жатып та, отырып та атуға болатындығында еді.
Мезолитте еңбек құралдарын дайындау техникасында да одан әрі принципті өзгерістер болды:
олардың мөлшері тастың мөлшеріне байланысты болған жоқ. Бұл қыстырма техникасының
арқасында мүмкін болды. Оның мәні мынада еді: заттың (пышақтың, қанжардың, жебе мен найза
ұшының) негізі сүйектен немесе ағаштан жасалды. Олардың негізінде ұзынша қиықтар-
саңылаулар жасалып, оларға ұзындығы 2-1 см пышақ сияқты тас қалақшадан істелген өткір ұш
салынып, қара майлы затпен бекітілді. Сол кезде олардың жаппай таралғандары мыналар:
жебелердің, шанышқылардың, найзалардың ұштары, тері өңдеуге арналған қырғыштар мен
сүргілер, пышақтар, әр түрлі түйреуіштер, теріні, сүйек пен ағашты өңдеуге, саңылау тесуге
арналған сүргілер мен біздер, кескіштер, жебе сабын өңдеуге арналған қырғылар. Тас
сынықтарынан көбінесе қырғыштар жасалған.