Kryengritjet Shqiptare të viteve 30-të shekulli XIX.

​Kryengritjet Shqiptare të viteve 30-të shekulli XIX.

By Oktaj Hasani

Open Ended

Cka nënkuptoni me termin kryengritje?

Pse këto kryengritje filluan pikërisht në vitet 30-të, të shekullit XIX.

• Ideja e Selimit III për reformim të Perandorisë Osmane;

• Situata me jeniçerët në Perandorinë Osmane;

• Largimi i Selimit III nga froni dhe vrasja e tij.

​

Reformimi i Perandorisë Osmane

Multiple Select

Cilat ishin arsyet kryesore që shtynë Selimin III për të aplikuar reforma në ushtrinë osmane

• Humbja e luftës me Rusinë 1792

• Pushtimi i Stambollit nga habsburgët

• Luftërat dhe humbjet nga habsburgët

• Lufta kundër italianëve

Sulltan Mahmudi II

• Një sulltan vizionar që kuptonte ngecjet e Perandorisë Osmane;

• Ardhja në pushtet me ndihmën e pashallarëve, përkrahës të tij;

• Vizioni për reformimin e Perandorisë Osmane;

• Problemet e Mahmudit II:

  1. Fuqizimi i pashallarëve lokalë, rasti - Kryengritja e Beogradit;

  2. Jeniçerët dhe pozita e tyre në Perandorinë Osmane;

Open Ended

Si e vlerësoni përpjekjen e sulltanëve osmanë për reformimin e ushtrisë së Perandorisë Osmane?

• Ballafaqimi me reformat administrative;

• Qëllimi i reformave administrative:

  1. Centralizimi i pushtetit;

  2. Ulja e kompetencave të administratorëve lokalë.

​

Shqiptarët dhe reformat e viteve 30-të, të shekullit XIX

Ndryshimet në administratën lokale nuk u mirëpritën nga shqiptarët.

​​Reforma administrative

​Nënkuptonte kryerjen e shërbimit ushtarak në të gjitha trevat e Perandorisë Osmane.

​​Reforma ushtarake

​Ngritja e taksave mbi produktet e importuara dhe eksportuara.

Reforma ekonomike

• Deri në vitin 1836 ishin të ndarë në 9-të pashallëqeve: Manastirit, Janinës, Shkodrës, Prizrenit,Pejës, Prishtinës, Shkupit, Vranjës, Leskovci;

• Më 1836, tokat shqiptare u futën në kuadër të 3 elajeteve: Manastir, Sofje dhe Janinë.

• Ndarja e tillë administrative dhe ekzistimi i 3 religjioneve tek shqiptarët, ishin disa nga faktorët e mos suksesit të tyre në periudhën e hershme të shekullit XIX.

​

​Territoret shqiptare gjatë viteve 30-të, të shekullit XIX

​Kryengritja ndaj Ali Namik Pashës

• Emërimi si pasha i Sanxhakut të Shkodrës, Elbasanit dhe Ohrit;

• Arsyet që dërguan në kryengritje:

1. Vendosja e të huajve në krye të administratës;

2. Aplikimi i sistemit të nizamëve (ushtarëve të rregullt), e që një gjë tëtillë populli nuk e donte;

3. Vendosja e taksave të reja, të cilat ishin të vendosura sipas tekeve tëAli Namik Pashës, dhe dhuna ndaj popullësisë (Rahimi, 1986: 332, Mile, 1962:95, Schmit, 2012: 64);

4. Tendenca e Namik Pashës për ta vrarë Jusuf Beun, një banor irespektuar i Shkodrës (Shehu, 1990: 257).
   

​Letra e Ali Namik Pasha, drejtuar Portës
2 maj 1833

“...ata do të kërkonin një pashallëk, dhe do të kërkojnë që të mos kishte osmanlinj dhe nizamë në vendin e tyre...”

Kërkesat dhe veprimet shqiptarëve

​Delegacioni prej 4 personave niset drejt Stambollit:

Kërkesat ishin të qarta:

1. Heqja e Ali Namik Pashës prej postit si Vezir i Shkodrës;
2. Largimi i taksave të vendosura nga Ali Namik Pasha;
3. Pagimi i dëmeve që i kishte shkaktuar Ali Namik Pasha;

Sulltani aprovon kërkesat e shqiptarëve dhe vendos në krye të Shkodrës, Tajar Beun.

Letra e Tajar Beut, dërguar Portës së Lartë, nëntor 1833

"Përmbajtja e fermanit u shpall...Që të gjithë deklaruan se ishin tëbindur...revolta dhe turbullirat që kishin lindur këtu morën fund menjëherëdhe dyqanet e pazarit të Shkodrës u hapën...”
(."

Kryengritja e Tepelenës
1833

Dokument osman i datës 15 gusht 1833

“...Toskët të cilët e kanë zakon të flasin me mburrje, me daljen e një hajduti në skenë si Tafil Buzi, u bashkuan me të dhe filluan të digjnin e të dëmtonin njerëzit e varfër dhe të pafuqishëm....Me këta kryengrtiës qenkan lidhur fshehtas edhe disa fundërrina prej kazasë së Gjirokastrës dhe Delvinës...”
.

1. Veprimet dhunuese të Emin Pashës;

2. Vrasja pa të drejtë;

3. Cënimi i nderit të shqiptarëve;

4. Mos pranimi i shqiptarëve për të dërguar ushtarë nizamë.

Arsyet e kryengritjes

Dokument osman, 24 nëntor 1833

“Shkurt, nuk u pranua qoftë edhe njëgrimë prej kërkesave që binin në kundërshtim me interesat e Perandorisësë pavdekshme Osmane. Kurse ndaj kërkesave që ishin brenda interesavetë perandorisë e të padëmshme dhe që nuk paraqitnin një rrezik në rast sedo të plotësoheshinm mbajtëm një qëndrim të butë, sepse kështu e kërkonsituata, dhe u premtuam plotësimin e tyre”.

• ​Shuarja e kryengritjes;

• Qetësia në Tepelenë;

​​Përfitimet e Portës

• Largimi i Emin Pashës;

• Parapërgatitja për kryengritje tjera.

​​Përfitimet e kryengritësve

Kryengritja e vitit 1834

• Formimi i beslidhjes në krye të së cilës qëndronte Abaz Bej Lushnja;

• Formimi i "formacioneve ushtarake", me komandant Tafil Buzi;

• Kontaktet dhe sponzorizimi nga Egjipti, raporti i konsullit anglez në Prevezë;

• Bashkëpunimi i parë në mes Gegërisë dhe Toskërisë, raporti i Uzeir Bej;

“...të gjithë mirimanët e Gegërisë në përjashtim të Dalip Beut, vëllai i Haki Pashës, mytesalim i Dibrës, kanë vendosur që në kohën kur do të pushtohet kalaja (ka fjalën për kalanë e Beratit) gjysma e keqbërësve të mbledhur në Berat së bashku me Ibrahim bej Kavajën, me bejlerët e Tiranës, me kapedanët e Mirditës e me popullësinë e Shkodrës do të sulmojnë mbi Hafëz Pashën në Shkodër. Ndërsa gjysma tjetër së bashku me Sanxhakun e Delvinës do të sulmojnë Mahmut Pashën në Janinë"

​Raporti i përfaqësuesit të Ajanit të Vërçës Kapllan Beut, Uzeir Beu,

Arsyet pse filloi kryengritja dhe përfundimi i kryengritjes

1. Vazhdimi i politikave reformatore nga ana e Portës së Lartë;

2. Zëvendësimi i nënpunësve vendas me nënpunës të huaj;

3. Rritja e taksave doganore për mallrat e importuara, nga 2% në 5%

4. Vazhdimi i zbatimit të reformës ushtarake

​Premtimet e Hafës Pashës dhe shuarja e kryengritjes