8 сынып - ТИМСС-17.03.22

Петр өзіне температурасы 90ºC бір шыны кофе және бір шыны 5ºC мұздай минералды су құйды. Екі шыны мен сусындардың көлемдері бірдей. Петр отырған бөлменің температурасы болса 20ºC шамасында болған. Кофе мен минералды судың температурасы 10 минут өткен соң кандай болуы ықтимал?

• 70ºC және 10ºC

• 90ºC және 5ºC

• 70ºC және 25ºC

• 20ºC және 20ºC

Аспазшы нан пісіру үшін қамыр даярлағанда оған ұн, су, тұз және ашытқыны араластырады. Одан кейін қамырды бір ыдысқа салып бірнеше сағатқа ашытуға қояды. Ашу барысында қамырда химиялық процесстер жүреді: ашытқы (дара жасушалы саңырауқұлақ) ұнның құрамындағы крахмал мен қантты көмірқышқыл газ бен спиртке айналдырады.

Сұрақ : НАНҒА АРНАЛҒАН ҚАМЫР Ашыту нәтижесінде қамыр көтеріледі. Қамыр неліктен көтеріледі?

• Өйткені қамырда пайда болған спирт газға айналған күйге ауысады

• Өйткені қамырда дара жасушалы саңырауқұлақтар көбейеді

• Өйткені қамырда көмірқышқыл газы пайда болады

• Өйткені ашу барысында қамырдағы су буға айналады

Ашытқан қамырды пешке салғанда, газ және бу көпіршіктері қамырда ұлғая бастайды. Неліктен жылытқанда газ бен бу ұлғаяды?

• Олардың молекулалары көбейеді

• Олардың молекулалары жылдамырақ қозғалады

• Молекулалар саны көбейеді

• Олардың молекулалары сирек соқтығысады

Темекіні сигара және трубка арқылы шегуге болады. Зерттеулердің қорытындыларына сүйенсек жылына әлемде 13500 адам темекі шеккеннен пайда болатын аурулардан өледі. Болжамдар бойынша 2020 жылы әлемдегі адам өлімінің 12% шылым шегуден болған аурулардан болады. Темекі түтінде никотин, смола, улы газ сияқты зиянды заттар бар.

Сұрақ: ТЕМЕКІ ШЕГУ Темекі түтіні өкпеге тыныс алу арқылы сіңірледі. Түтін смоласы өкпеге жиналып оның дұрыс жұмыс жасауына кері әсер етеді. Төменде берілгеннің қайсысы өкпенің қызметі болып табылады?

• Оттегімен қаныққан қанды сіздің бойыңызға таратады

• Сіз демалған кезде қаныңызды ауамен қамтамасыз етеді

• Қанды өмірқышқыл газынан тазартады

• Көмірқышқыл газ молекулаларын оттегіге айналдырады

ВАКЦИНАЦИЯ ТАРИХЫ

Мэри Монтегю өте сұлу әйел болған. 1715 жылы ол шешек ауруынан тірі қалды, бірақ оның денесі тыртықтарға толы болды. 1717 жылы Мэри Түркияда тұрды, ол ондағы әдетте қолданатын егу (прививка) әдісін бақылады. Бұл жас адамдардың денесіне жарақаттап оған шешек ауруының жеңіл түрінің вирусын енгізу болатын. Кейін бұл адамдар шешек ауруымен ауырды, бірақ ауру жеңіл түрде өткен. Мэри Монтегю егудің қауіпсіздігіне толық сенімді болып, өзінің ұлы мен қызына егу жасатқызады. В 1796 году Эдвард Дженнер егуді сиырдың шешек аурумен ұқсас ауруларға пайдаланып, шешекке қарсы антидене жасауға қолданды. Шешек егуімен салыстырғанда бұл егудің кері әсері азырақ болды және егуден кейін ауру бір-біріне жұқпады. Бұл әдіс вакцинация деп аталады.

Сұрақ: МЭРИ МОНТЕГЮ Адамдарға вакцинацияны қандай ауру түрлеріне қарсы жасауға болады?

• Тұқым қуалайтын ауруларға, мысалы гемофилия

• Вирус арқылы жұғатын ауруларға, мысалы полиомиелит

• Организмнің қызметін бұзатын ауруларға, мысалы диабет

• Кезкелген емделмейтін ауруларға

Егер, адамдар немесе жануарлар бактериялар арқылы берілетін жұқпалы аурулармен ауырған болса, әдетте жазылғаннан кейін ауруды туғызған бактериялар бұл аурудың ағзада қайта жүруін болдырмайды. Бұл құбылыстың себебі неде?

• Ағза ауруға себеп болатын барлық бактерияларды жояды

• Ағза бактериялардың көбеюін болдырмайтын антидене өндіреді

• Қаннық қызыл түйіршіктері сол аурудың себебі болатын бактерияларды жояды

• Қанның қызыл түйіршіктері бактерияларды жойып, ағзадан шығарады

Қандай себептерге байланысты балалар мен егде адамдарға тұмауға қарсы егу жасауға кеңес береді?

Бір себебін жазыңыз

Суды тазалау бірнеше кезеңнен және түрлі әдістермен жүреді. Суретте көрсетілген тазарту процесі 4 кезеңнен (1-4 дейін нөмірленген) тұрады. Екінші кезеңде су тұндырғыда жиналады. Бұл кезеңде суды тазалау қалай жүргізіледі?

• Суда болатын бактериялар өледі

• Суға оттегі қосады.

• Қиыршық тас пен құм судың түбінде тұнып қалады

• Улы заттар еріп кетеді

Шолпан жұлдыздарға қарағанды ұнатады. Бірақ қалада тұрғандықтан, ол түнде көп жұлдыздарды көре алмайды. Алдыңғы жылы Шолпан ауылға барғанда, қалада көрінбеген көптеген жұлдыздарды көрді.

Сұрақ: ЖҰЛДЫЗДАР ЖАРЫҒЫ Неліктен ауылды жерде қалаға қарағанда көбірек жұлдыздарды көруге болады?

• Қалада ай жарығырақ, сондықтан ол көптеген жұлдыздардың жарығын жауып тастайды

• Ауылды жерлерде қалаға қарағанда көбірек щаң-тозаң бөлшектері бар, сондықтан ол жарықты қамтып көрсетед

• Қала жарығының молдығынан көптеген жұлдыздарды көру қиынға соғады

• Көлік және үйлерден жылу бөлінуіне себепті қаладағы ауа әлдеқайда жылылырақ

Шолпан жарық емес жұлдыздарды бақылау үшін линзасы бар телескопты қолданады. Неліктен линзасы бар телескоптар жарық емес жұлдыздарды бақылауға мүмкіндік береді?

• Линза үлкенірек болған сайын, ол көбірек жарық жинайды

• Линза үлкенірек болған сайын, ол улкенірек ұлғайтады

• Үлкен линзалар молырақ аспан кеңістігін көруге мүмкіндік береді

• Үлкен линзалар жұлдыздардағы күңгірт түстерін көруге мүмкіндік береді