МОДО

Ауа-райының метеорологиялық элементтері

Ауа-райы - белгілі бір уақытта кеңістіктің белгілі бір нүктесінде байқалатын метеорологиялық элементтер мен атмосфералық құбылыстар мәндерінің жиынтығы.

Ауа райы сипаттамалары: ауа температурасы, бұлттылық, атмосфералық жауын-шашын, жел және т. б. сияқты ауа райы сипаттамалары метеорологиялық элементтердің атауы болып келеді. Ауа-райын анықтайтын факторлар көптеген және өзгермелі, сондықтан ауа-райы өте әр түрлі және егжей-тегжейлі сирек қайталанады, бірақ ұқсас ауа-райы да жиі кездеседі. Ауа-райының әртүрлі болып қалыптасуы атмосфералық процестердің дамуына, ауа массаларының, циклондар мен антициклондардың жағдайы мен қозғалысына байланысты.

Белгілі бір ауа-райы режимімен сипатталып, белгілі бір аймаққа тән атмосфераның жағдайы климат деп аталады. Жер бетінде климатының қалыптасуына әсер ететін негізгі факторлар - күн радиациясы , атмосфералық массалардың айналымы және жамылғы қабат.

 

1.1. Фен желі қайда соғады

• жылы, құрғақ, таудан соққан салқын жел

• экватордан тропиктерге қарай

• экваторға қарай

• тропиктерден полюстерге қарай

• жағалаулық таулардан теңізге қарай

Күн радиациясының түрлері

• тура және жұтылған

• шағылысқан және жанама

• жылу және күн радиациясы

• эффективті және эффективті емес

• радиациялық және күн радиациясы

 Қазгидрометтің бақылауы бойынша, 1979 жылы жылдық жауын-шашын мөлшері 400 мм-ден астам көрсеткіш тіркелген Қазақстандағы ең ылғалды аудан.

                                                                                                                                                                                                                                                                                             

• Арал маңы

• Сарыарқа

• Қызылқұм

• Алатау

• Алтай

Еліміздің солтүстік-шығысында -40°-55°С дейін аяз әкелетін Республиканың солтүстігінен келетін  ауа массалары  

• қоңыржай

• континетті

• арктикалық

• тропиктік

• экваторлы

Биосфера

Биосфера-бұл организмдер тіршілік ететін жер кеңістігі. Географиялық зерттеулер ғалымдарды жер бетінде планетаның барлық басқа бөліктерінен сапалы түрде ерекшеленетін қабық немесе сфера бар деген қорытындыға әкелді. Ол, ең алдымен, оның ішінде заттар үш агрегаттық күйде (қатты, сұйық, газ тәрізді) болып, онда барлық өмір шоғырлануымен сипатталады. Бұл қабық - жер дамуының жалпы заңдарына бағынатын біртұтас тұтас жүйе.

Жер шарының бетінде ерекше сфера немесе қабық туралы білім біртіндеп дамыды. Оның негізін әлемнің түрлі елдерінің танымал ғалымдары: неміс табиғаттанушысы А. Гумбольдт, француз ғалымы Э.Реклю, австриялық Э. Зюсс, топырақтанушы В. В. Докучаев және географ П. И. Броунов  қалаған. Олардың ғылыми идеяларын ХХ ғасырдың көрнекті ойшылы және жаратылыстанушысы В.И.Вернадский қабылдады және дамытты.

 

2.1. Биосфераның үш құрамдас бөлігінің бірі (В. И. Вернадский бойынша) болып табылатын «тірі зат»- ......

• шөгінді жыныстар

• тас көмір

• тірі организмдер

• көл тұнбасы

• сазды минералдар

Топырақты зерттеуге үлкен үлес қосқан орыс ғалымы ...................... . Ол топырақ туралы ғылым - топырақтанудың негізін қалады және топырақтың пайда болу теориясын ұсынды.

• В. И. Вернадский

• В.В. Докучаев

• П.И. Броунов

• А. Гумбольдт

• Э. Зюсс

Қазақстанның жазығында неғұрлым дамыған топырақ аймақтары

• қара топырақ, қара-қоңыр, қоңыр, сұр-қоңыр топырақ

• күлгін, күлгін-шымтезекті, сұр орман топырақтары

• құрылымды, құрылымсыз топырақ

•  сортаң

• тақыр

Тау етектегінен шыңына дейін топырақтың өзгеруі

• ендік зоналдылық

• созылмалылығы

• аумақтың кеңдігі

• биіктік белдеу

• топырақ жамылғысы