10-сынып

4-нұсқа. 1- мәтін

I.     Қыс өтіп, күлімдеп көктем, жарқырап жаз келгенде, шұрқырап жатқан қалың жылқы ішіндегі әсерлі де әсем дауыстары жез қоңыраудай шіңгір-шіңгір кісінеген жас кұлындар қарақұлақ бола бастағанда, оларға түбіт араласқан жұмсақ жүннен есіліп жасалған ноқталар салынып, тиектер орнатылып, ұзақ тартылған желілерге үзбелі

күміс түймелердей каз-қатар тізіліп байланады. Мұнда жүздеген құлын ноқталанып, бие сауылады. Биені сауушы, сауғызушы болып, 2-ден 20-30 адамға дейін болады.

II.   Қазақ ауылы алғаш бие байлаған кезде, төңірек басын шакырып, кейде мал сойып немесе қыстан қалған сүрлермен тағы басқа да жылы-жұмсақтарын дайындап, ауыл адамдарынын басын қосып, «бие бау», «желі байлар», «қымызмұрындык» тойын

откізеді. Бұл кезде желі қазыққа, айғырдың сауырына май жағып. жақсы тілек білдіріп, мәре-сәре болып, думандатып, бие сауынын бастайды.

1-сұрақ

Бие байларда қандай ырым жасалады?

• A)  Желіге құлын байланады.

• В)  Жұмсақ жүннең ноқта жасалады.

• С)  Қыстан қалған сүрді пісіреді

• Д)«Қымызмұрындық» тойын өткізеді.

• Е)  Желі қазыққа, айғырдың сауырына май жағылады.

Answer explanation

Д. Қымызмұрындық тойын өткізеді

2-сұрақ.

Мәтіннің бірінші бөліміне лайықты такырып.

• A)  Бие байлау

• В)  Жүннен есілген ноқталар

• С)  Жас құлындар

• Д) Тартылған желілер

• Е) Ноқталанған құлындар

2- мәтін

Ғылым артық па, әлде мал артық па?

Бір топ адам бірде Әзірет Әлі шешенге келіп: «Бір сұрақ берейік, егер шын саңлақ болсаң, он түрлі жауап тауып сөйле»,- дейді. Сонымен жаңағылар Әзірет Әлі шешенге:

-      Ғылым артық па, элде мал артық па? - деп оқыстан сұрақ қойыпты. Сол мезетте шешен:

-      Біріншіден. ғылым артык. Өйткені ғылым - әулие-әнбиелердің мирасы; ал мал- перғауын мен Қарыпбайдың мирасы. Екіншіден, ғылым сені сақтайды, ал малды сен сақтайсын. Үшіншіден, ғылымның досы кеп, ал малдың дұшпаны көп. Төртіншіден,

ғылымды жұмсасан, арта береді, малды жұмсасан, азая береді. Бесіншіден, ғылым саған құрметті атақ береді, ал мал саран деген атак береді. Алтыншыдан, ғылым өзін-өзі

сақтайды, ал малды үнемі бағып, кағу керек. Жетіншіден, ғылым қиямет күні иесіне шапағатын қылғызады, ал мал иесіне қисапсыз жауап бергізеді. Сегізіншіден, ғылым

тозбайды, жоғалмайды Ал мал болса, қолдың кірі, өледі, жогалады. Тоғызыншы, ғылым көңілді нұрландырады, адамға ақыл-ой қосады, ал мал масаттандырады, болган үстіне бола берсе екен деп дұниеқоңыз етеді. Оныншыдан, гылым құдайға зәһәт, таупиық,

ғибадат қылады, ал мал өз иесінің коңіліне тәкаппарлық салады, — деп тапқырлық танытыпты.

 

3-сұрақ.          Ғылымның адамға құрмет әкелетіні шешеннің нешінші жауабында айтылған?

• A)  Төртінші

• В)  Бесінші

• С) Үшінші

• Д) ЖетІнші

• Е) Алтыншы

4-сұрақ.

        Ғылымның дүниеден артықшылығы

• A) Досың санаулы ғана болады.

• В) Адамды масаттандырады.

• С) Мінезін нашар жаққа өзгертеді

• Д) Адамның тынышын алады.

• Е) Адамға ақыл-ой қосады.

5-сұрақ. Мәтін мазмұнына сай мақал

• A)  Мал көтерер елімді, Дос көтерер көңілді

• В) Мың малың болғанша, Бір балаң ғалым болсын.

• С)  Атана не қылсаң, Алдыңа сол келер

• Д) Киім кірі жуса кетеді, Көңіл кірі айтса кетеді

• Е) Аңқау бері қой үркітеді             

  Ақылсыз адам ел үркітеді

6-сұрақ.   Әзірет Әлі шешеннің сөзін ұтымды етіп тұрған тәсіл

• A)  Жобалап айту

• В) Жырлап айту

• С) Суреттеп айту

• Д)  Баяндап айту

• Е) Салыстыра айту

3- мәтін

Әлем елдерінің Жаңа жылды карсы алуы

«Әр елдің салты басқа, иттері қара қасқа» демекші, Жаңа жылды тойлауда әр елдің түрлі салт-дәстүрлері бар.

Болгарияда сағат тілі түнгі 12-ні соққанда барлық уйде жарық сөне бастайды. Дастарқанға міндетті түрде самса қойылады екен.

Венгрияда дастарқанға үйрек пен тауық еті қойылмайды. Себебі венгерлер құстардың барлығын «Бақыт құсының» туыстары деп есептейді екен. Италияндықтар ескі жылдың соңғы сағаттарында ешкіммен ренжіспеуге және ешкімнен қарыз ақша алмауға тырысады екен. Жаңа жылдың алғашқы түнінде үйлерінен сынған ыдыстарын, ескірген жиһаздарын аулаларына шыгарып тастайды екен.

Оңтүстік Америкадағы Эквадор елінің халқы Жаңа жылда сабаннан жасалған

қарақшыны ескінің символы ретінде далада отқа өртеп жібереді. Францняда адамдар Жаңа жыл кешінде жомарт болуға тырысады екен. Бұл күні мейрамханалар адамдарды тегін тамақтандырып қана қоймай. кетерінде сыйлықтар береді екен.

Үндістанда Жаңа жыл - Дивали «жарық пен оттар мерекесі» деп аталады екен, Айтса айтқандай, осы күні қалалар мен ауылдардың барлығы оттың ішінде тұрғандай жарқырап кететін көрінеді. Жарығы сөніп тұрған бірде-бір терезені көре алмайды

екенсің. Әйел адамдар көшеге шығып, жерге түрлі оюлы суреттер салып, оларға ұн, топырақ сеуіп, шырактар жағып. керкемдейтін көрінеді.

Голландияда Жаңа жыл кешіндегі дастарқанға жүзім салып пісірген нан тағамы қойылады. Бүл тағам жылына бір-ақ рет дайындалатын көрінеді.

Бирмада Жаңа жылда күн ыстық болып тұратындықтан, адамдар бір- бірінің үстеріне су шашып құттықтайды екен. Сондықтан осы күні үсті- басы су болған адамдарды жиі ұшыратуға болады.

Гвинеяда көшеге піл жетектеп шығады екен. Жұрт осы пілдерді айнала билеп, ән салатын керінеді.

Кубада сағат түнгі 12-ні соққан кезде 12 түйір жүзім жейді екен.

Қытайда Жаңа жыл мерекесін көшеде барабандар, темір тарелкалар соғылып,

отшашулар атылып, жана жыл салтанатын билеген айдаһарлар шеруі бастайды екен.

Дастарқанға нарцисс гүлін қою дәстүрге айналған. Жаңа жыл мерекесі он бес күнге созылады. Бұл қаңтардың аяғы мен ақпан айының басына келеді.

Ұлыбритания алғаш ашықхаттарды (открытка) шығарган ел болып есептеледі. Сондықган да Жана жылда осы елдін әр отбасы таныстарын ашық хат арқылы құттыктағанды ұнатады.

Қазақстанда жыл басы - Наурыз мерекесі наурыз айында тойланады. Бұл казіргі күн

есебі бойынша наурыздын 22-ші жұлдызына сэйкес келеді. Бұл күні адамдар көтеріңкі көніл күйде болып, бір-біріне жылы сөз, жаксы тілек айтады,ешкімді ренжітпеуге тырысады. Барлық үйде мерекелік дастарқан жайылады. Бұл күні күн мен түн теңеседі.

7-сұрақ. Үндістанда Жаңа жылдың «Дивали» деп аталуының себебі

• A)  Қалалар мен ауылдардың оттың ішінде тұрғандай жарқырағандығынан

• В) Сағат он екіде көшеге шыққандықтан

• С) Салынған суреттерге ұн, топырақ сепкендіктен

• Д) Жұрт пілдерді айнала билеп, ән салғандықтан

• Е) Әйел адамдар көшеге шығып, жерге түрлі оюлы суреттер салғандықтан

8-сұрақ.         Бұл күні Францияда мейрамханалар адамдарды тегін тамақтандырып қана қоймай, кетерінде сыйлықтар беруінің себебі

• A)  Адалдығын көрсету үшін

• В)  Қолы ашық екенін көрсету үшін

• С)  Ырымдарға сенгендіктен

• Д)  Ұстамдылығын байқату үшін

• Е) Достық, туыстық қарым-қатынасты нығайту үшін

9-сынып.         Жаңа жыл дастарқанына құс етін қоймайтын ел

• A)  Франция

• В)  Италия

• С) Венгрия

• Д)  Болғария

• Е) Эквадор

10-сұрақ.      Жаңа жылдық мерекені ұзақ тойлайтын мемлекет

• A)  Ресей

• В)  Үндістан

• С) Голландия

• Д)  Қазақсан

• Е) Қытай