қазақ тілі

1 мәтін     

  Шілде айы. Күн ыстық. Асан күнге қыздырынбақ болып жағажайға келді. Киімдерін шешіп, суға шомылды. Сосын жағада күнге қыздырынды.Ол күн көзінде ұзақ жатуға болмайтынын білмейтін еді. Шақырайған күн көзі денесін қап-қара қылып күйдірді. Асан сонда да жата берді. Кешке қарай өрт сөндіруші болып істейтін әкесі көл жағасына келгенде, баласын көріп, оны мүлде танымай қалды. Асан әкесінің бұл қылығына  өз таңданысын жасыра алмады.1. Мәтінде айтылған мезгіл:

• А) Күз

• В) Жаз

• С) Қыс

• D) Жазғытұры

• Е) Көктем

  Шілде айы. Күн ыстық. Асан күнге қыздырынбақ болып жағажайға келді. Киімдерін шешіп, суға шомылды. Сосын жағада күнге қыздырынды.Ол күн көзінде ұзақ жатуға болмайтынын білмейтін еді. Шақырайған күн көзі денесін қап-қара қылып күйдірді. Асан сонда да жата берді. Кешке қарай өрт сөндіруші болып істейтін әкесі көл жағасына келгенде, баласын көріп, оны мүлде танымай қалды. Асан әкесінің бұл қылығына  өз таңданысын жасыра алмады2. Мәтін түрі:

• А) Пайымдау

• В) Суреттеу.

• С) Әңгімелеу

• D) Баяндау

• Е) Саралау

Араның өмір сүру ұзақтығы 40 күннен аспайды. Осы уақыт ішінде ол бірнеше маңызды тапсырманы орындайды. Алдымен жатырдағы ұяшықтарды тазартады. Содан соң, ұяға таза ауаның келіп тұруын қамтамасыз етеді. Тек өмірінің соңында ғана бал шығарады. 1 қасық балды табу үшін, 200 ара күні бойы жұмыс істеуі керек. Ара  өзінен 30-40 есе ауыр затты көтере алады. Бір килограмм балды шығару үшін 10 миллион гүлдің шырыны қажет. Жер бетінде араның 21 мың түрі бар. Сау адамды өлтіру үшін, ара оны 500-1000 рет шағу керек. Ал, араларға аллергиясы бар адамға бір рет те жетеді. Бір ұяның аралары жылына 150 кг бал өндіре алады. Статистика бойынша, араның шағуынан көз жұмған адамдардың саны, жылан өлтірген адамдардың санынан көп. Араның уын медицинада қолданады. Оның көмегімен невралгия, көк жөтел, артрит, жоғары қан қысымы және т.б. аурулар емделеді. Оның 5 көзі болады. Бұл жәндіктердің көздері өте нашар көреді, олар бір жарым метрден асатын заттарды көре алмайды. Бірақ, олардың иіс сезу қабілеті өте дамыған. 1 километр қашықтықтағы гүлді сезіп қояды. Бір күннің ішінде 3-4 мың гүлге қоңып шығады. Арамен қоректенетін бір құс ғана бар. Ол – сарышымшық. Аралар адамдардан 50-60 мың жыл бұрын пайда болған. Ең кішкентай араның көлемі – 2,1 мм ғана.

3. Мәтіннен ара орындайтын тапсырмалардың реттілігі :

   1. Өмірінің соғына ғана бал шығарады.

   2. Жатырдағы ұяшықтарды тазартады.

   3. Ұяға таза ауаның келуін қамтамсыз етеді.

   4. Күні бойы жүмыс істейді.

   5. 30-40 есе заттарды көтере алады.

• А) 2,3,1,4,5

• В) 1,5,3,4,2

• С) 2,4,1,5,3

• D) 5,4,2,1,3

• Е) 3,1,5,2,4

3. Мәтіннен ара орындайтын тапсырмалардың реттілігі :

   1. Өмірінің соғына ғана бал шығарады.

   2. Жатырдағы ұяшықтарды тазартады.

   3. Ұяға таза ауаның келуін қамтамсыз етеді.

   4. Күні бойы жүмыс істейді.

   5. 30-40 есе заттарды көтере алады.

4.Мәтінде кездеспейтін ауру түрі:

• А) Көк жөтел

• В) Артрит

• С) Өкпе қабынуы

• D) Қан қысымы

• Е) Невралгия

Араның өмір сүру ұзақтығы 40 күннен аспайды. Осы уақыт ішінде ол бірнеше маңызды тапсырманы орындайды. Алдымен жатырдағы ұяшықтарды тазартады. Содан соң, ұяға таза ауаның келіп тұруын қамтамасыз етеді. Тек өмірінің соңында ғана бал шығарады. 1 қасық балды табу үшін, 200 ара күні бойы жұмыс істеуі керек. Ара  өзінен 30-40 есе ауыр затты көтере алады. Бір килограмм балды шығару үшін 10 миллион гүлдің шырыны қажет. Жер бетінде араның 21 мың түрі бар. Сау адамды өлтіру үшін, ара оны 500-1000 рет шағу керек. Ал, араларға аллергиясы бар адамға бір рет те жетеді. Бір ұяның аралары жылына 150 кг бал өндіре алады. Статистика бойынша, араның шағуынан көз жұмған адамдардың саны, жылан өлтірген адамдардың санынан көп. Араның уын медицинада қолданады. Оның көмегімен невралгия, көк жөтел, артрит, жоғары қан қысымы және т.б. аурулар емделеді. Оның 5 көзі болады. Бұл жәндіктердің көздері өте нашар көреді, олар бір жарым метрден асатын заттарды көре алмайды. Бірақ, олардың иіс сезу қабілеті өте дамыған. 1 километр қашықтықтағы гүлді сезіп қояды. Бір күннің ішінде 3-4 мың гүлге қоңып шығады. Арамен қоректенетін бір құс ғана бар. Ол – сарышымшық. Аралар адамдардан 50-60 мың жыл бұрын пайда болған. Ең кішкентай араның көлемі – 2,1 мм ғана.

5. Мәтінде кездесетін сан есімдер қатары:

• А) Бөлшектік, топтау

• В) Реттік, жинақтық

• С) Жинақтық, бөлшетік

• D) Топтау, реттік

• Е) Есептік, болжалдық

        Араның өмір сүру ұзақтығы 40 күннен аспайды. Осы уақыт ішінде ол бірнеше маңызды тапсырманы орындайды. Алдымен жатырдағы ұяшықтарды тазартады. Содан соң, ұяға таза ауаның келіп тұруын қамтамасыз етеді. Тек өмірінің соңында ғана бал шығарады. 1 қасық балды табу үшін, 200 ара күні бойы жұмыс істеуі керек. Ара  өзінен 30-40 есе ауыр затты көтере алады. Бір килограмм балды шығару үшін 10 миллион гүлдің шырыны қажет. Жер бетінде араның 21 мың түрі бар. Сау адамды өлтіру үшін, ара оны 500-1000 рет шағу керек. Ал, араларға аллергиясы бар адамға бір рет те жетеді. Бір ұяның аралары жылына 150 кг бал өндіре алады. Статистика бойынша, араның шағуынан көз жұмған адамдардың саны, жылан өлтірген адамдардың санынан көп. Араның уын медицинада қолданады. Оның көмегімен невралгия, көк жөтел, артрит, жоғары қан қысымы және т.б. аурулар емделеді. Оның 5 көзі болады. Бұл жәндіктердің көздері өте нашар көреді, олар бір жарым метрден асатын заттарды көре алмайды. Бірақ, олардың иіс сезу қабілеті өте дамыған. 1 километр қашықтықтағы гүлді сезіп қояды. Бір күннің ішінде 3-4 мың гүлге қоңып шығады. Арамен қоректенетін бір құс ғана бар. Ол – сарышымшық. Аралар адамдардан 50-60 мың жыл бұрын пайда болған. Ең кішкентай араның көлемі – 2,1 мм ғана.

6. Мәтіндегі мақала  түрі:

• А) Насихаттық мақала

• В) Проблемалық мақала

• С) Ақпараттық мақала

• D) Бас мақала

• Е) Ғұмырнамалық мақала

Қазақ халқында балаға қатысты наным-сенімдер өте көп. Қазақтар балаға, әсіресе бала тәрбиесіне көп көңіл бөлген халық.

      Тұсаукесер – сәби бесіктен шығып, еңбектеуден өткен соң, қаз тұрып, тәй-тәй басқанда жасалатын дәстүр. Бала екі табанымен тұрып, алғашқы қадам жасауға талпына бастаған сәтте дана қазақ “баламыз тез жүріп кетсін” деген ниетпен, сәбидің тұсауын кестіріп, думандатын той жасайды.

       Ырымшыл қазақ тұсауы кесілмеген бала сүріншек, болашақта жығылғыш болады деп пайымдайды. Ал тұсауы кесілген бала біреудің ала жібін аттамайтын адал, жолы ашық азамат болады деп санаған. Сондықтан, қаз тұрып, тәй-тәй басып келе жатқан баланың тұсауын кесу бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан ескі дәстүр. Тіпті, бұл күнге орай кішігірім думанды той жасалады.

      Дана қазақ баланың тұсауын ала жіппен, малдың тоқ ішегімен және көк шөппен кестірген. Ала жіппен – бала ешкімнің ала жібін аттамасын, ақ пен қараны ажырата алатын, адал азамат болсын деген ниетпен кеседі. Ал малдың тоқ ішегімен кесу себебі, бала бай, дәулетті азамат болсын деп ырымдауында. Сондай-ақ, бала шөптей қаулап өссін, шөп сияқты көгеріп, көбейіп, көктесін, ұрпақты болсын деп ырымдап, тұсауын көк шөппен кеседі.

     Бір қызығы, қазақ халқы баланың тұсауын жайбасар, сүріншек, ақ саусақ адамдарға кестірмейді екен. Баланың тұсауын жиналған көпшілік арасынан шаруаға икемді, елгезек, қимылы ширақ, іске епті қасиеттерімен көзге түсетін қағылез, пысық адам таңдалып алынып, соған кестіреді. Болашақта бала сол адам секілді үлгі тұтарлық азамат болсын деген ниетпен пысық адам таңдайды.

7. Мәтінде кездесетін эвфемизм:

• А) Ала жіп

• В) Жолы ашық

• С) Ақ саусақ

• D) Адал азамат

• Е) Бала тәрбиесі