Ақындар мен жыраулар және олардың Қазақ хандығының қоғамдық-саяс

Оның барлық адамдар тең өмір сүретін, суы мол, жері жайлы жерұйықты іздегені туралы аңыз елге кең таралған. Жайық пен Еділ аралығындағы қыстаулар мен жайылымдарды суреттеп, осындай керемет өлкеде бақытты да бақуатты өмір сүре алады деп жырлады.

• Асанқайғы

• Марғасқа

• ұмбетей

Қазақ хандығы дәуіріндегі жыраулар ел басқарған хандармен қатар жүрген, оларға ақыл-кеңес беріп, жауға қарсы қол бастаған. Жыраулық өнерді батырлықпен ұштастырған атақты ақындарының бірі

• Доспамбет жырау.

• Жиембет жырау.

• Бұхар жырау.

Ел басына күн туған ауыр сәттерде жыраулар ел бірлігін сақтауға, жауға қарсы күресте бүкіл күшті жұмылдыруға үндеді. «Ақтабан шұбырынды» оқиғасын бастан өткерген жұртшылықты ата жаумен шайқасқа жігерлендіріп, жауынгерлік рухты дәріптеді. Бүкіл қазақтың бірігіп атқа қонуын, жоңғарларға күйрете соққы беруді армандады:

Күдеріден бау тағып, Ақ кіреуке киер ме екеміз! Жағасы алтын, жеңі кез, Шығыршығы торғай көз Сауыт киер ме екеміз!

• Ақтамберді жырау

• Доспамбет жырау

• Бұхар жырау

Жыраулардың басты идеясы – халық бірлігі мен жер тұтастығы. «Жатқа тізгін бермеңіз, жаламенен бас кетер» деп ел-жұртты басқыншы жауға қарсы күресте біріктіруге, бір тудың астына топтастыруға күш салды.

• Бұқар өз жырларымен біріктірді

• Асан Қайғы өз жырларында

• Ақтамберді өз жырларында

Абылай ханның кеңесшісі және қабырғалы биі ретінде ханға сын да айтып отырған. Ханды халықтың мүддесіне қайшы келетін жағымсыз іс-әрекеттен сақтандырып, «Жоңғарды жеңген сен емес, халық» деп ескерту айтып, сабырға шақырды. Жырау хан билігінің берік болуы жолында күресуімен қатар, босқа жауласпауды, көрші елдермен бейбіт қарым-қатынасты сақтауды насихаттады: «Абылай ханның қасында, Бұқарекең жырлайды. Жырлағанда не дейді: соғыспа деп жырлайды».

• Бұқар жырау

• Ақтамберді жырау

• Үмбетей жырау

Өз өмірін елінің ынтымақ-бірлікте болуына арнаған мынадай қанатты сөздер қалған: «Досыңа өтірік айтпа – сенімің кетер, дұшпаныңа сырыңды айтпа – түбіңе жетер», немесе: «Әйел алсаң көріктіге қызықпа, тектіні ал».  

• Төле биден

• Қазбек биден

• Әйтеке биден

Қазақ хандығының көрші елдермен қарым-қатынаста әрқашан бейбіт сыртқы саясат ұстануды, тәуелді болмауды ескертеді: «Біз қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, Найзаға үкі таққан елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз. Басымыздан сөз асырмаған елміз, достықты сақтай білген елміз. Дәм-тұзды ақтай білген елміз».

• Төле биден

• Қазыбек би

• Әйтеке би

Әйгілі Әнет баба бірде «Би, сен бұл дүниеде кімге қарыздарсың? – деп сұраған екен. Сонда Қазыбектің: «Ең алдымен Аллаға қарыздармын. Сосын – анама. Ол мені жарық дүниеге әкелді. Сосын – атама. Ол мені тәрбиеледі, өсірді, оқытты. Сосын халқыма. Ол мені қадіріме жетіп көтере білді. Сосын Сізге, ұстазыма. Сіз менің көп нәрсеге көзімді аштыңыз», – деген жауабы бабамыздың биік парасат иесі екендігінің айқын көрінісі.

• Қазыбек биден

• Әйтеке би

• Төле биден

• Әнет баба

«…Сұлтан Абылай тап сол кезде күн өткен сайын күшейе түстi. Өзiмен замандас қырғыздардың (қазақтардың. – авт.) қай-қайсысынан болса да тәжiрибесi жағынан артық, ақыл-парасаты жағынан әбден танымал, қол астындағы халықтың саны жағынан қуатты әмiршi. Үш жүзге өзiнiң Орыс мемлекетiнiң императорымен де, Қытай боғдыханымен де қарым-қатынасы арқасында даңқы артқан Өзiнiң артықшылықтарына әбден сенiмдi ол өз жақтастарының бәрiн де айбынымен, салиқалы мiнез-құлқымен таңғалдыра қызықтырып, өзiне тарта бiлетiн, өзiнiң жауларын күш көрсете қорқыта алатын, ал әрбiр қалыптасқан нақты жағдайға қарай өзiн бiрде орыстардың қол астында, бiрде қытайлардың қол астында болғандай ұстай бiлетiн, бiрақ iс жүзiнде ешкiмдi мойындамайтын тәуелсiз билеушi едi. Оның бұл қасиетi әсiресе 1771 жылдан кейiн ерекше айқын көрiндi. Ол бұл кезде Ресейге сырттай болса да бағынышты сияқты болып көрiну туралы ойлауды да қойды, екiжүздiлiк жасамай-ақ, өзiн нағыз дербес те тәуелсiз ханмын деп атай бастады».

• Левшин А.И. Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен даласының сипаттамасы

• Красовский

• Шоқан Уалиханов

«…Сұлтан тап сол кезде күн өткен сайын күшейе түстi. Үш жүзге өзiнiң Орыс мемлекетiнiң императорымен де, Қытай боғдыханымен де қарым-қатынасы арқасында даңқы артқан Өзiнiң артықшылықтарына әбден сенiмдi ол өз жақтастарының бәрiн де айбынымен, салиқалы мiнез-құлқымен таңғалдыра қызықтырып, өзiне тарта бiлетiн, өзiнiң жауларын күш көрсете қорқыта алатын, ал әрбiр қалыптасқан нақты жағдайға қарай өзiн бiрде орыстардың қол астында, бiрде қытайлардың қол астында болғандай ұстай бiлетiн, бiрақ iс жүзiнде ешкiмдi мойындамайтын тәуелсiз билеушi едi. Оның бұл қасиетi әсiресе 1771 жылдан кейiн ерекше айқын көрiндi. Ол бұл кезде Ресейге сырттай болса да бағынышты сияқты болып көрiну туралы ойлауды да қойды, екiжүздiлiк жасамай-ақ, өзiн нағыз дербес те тәуелсiз ханмын деп атай бастады».

  Левшин А.И. Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен даласының сипаттамасы

• Абылай хан

• Әбілхайыр хан

• Тәуке хан