MODO - 9кл, 14.02.23

Ауаның негізгі салмағы жер бетінің  төменгі таяу қабатына түседі. Атмосфераның бүкіл салмағының жартысы  5 км биіктікке дейінгі қалыңдығына тура келеді, сондықтан ауаның  қысымы биіктік бойынша өзгереді.

  Асқар ата-анасымен  Астана қаласына  ұшақпен баруды жөн көрді.Ұшақ  әуежайдан көтерілерде  стюардесса жер бетіндегі атмосфералық қысым 750 мм  екендігін  хабарлады.  Ұшақ  5000 м  биіктікке көтерілгенде  Асқар  ұшақ сыртындағы атмосфералық қысым енді қанша болды екен деп ойлады. Асқарға көмектесіңіз, ұшақ сыртындағы қысымды анықтаңыз  және  қорытынды шығарыңыз.

• Биіктік артқан сайын қысым төмендейді

• Биіктік артқан сайын қысым артады

• Биіктік артқан сайын қысым өзгермейді

Ауа қабаты жер бетінің әр шаршы сантиметріне 1кг 33г салмақ түсіреді. Орта бойлы адам шамамен 15 000 см² , оған  түсетін қысым 15 500 кг немесе 15 т-дан астам. Неліктен біз мұндай қысымды сезбейміз?

• А.  Біздің денеміздің ішкі қысымы сыртқы атмосфера қысымымен тепе-тең келеді.

• В. Біздің денеміздің ішкі қысымы сыртқы атмосфера қысымынан артық келеді.

• С. Біздің денеміздің ішкі қысымы сыртқы атмосфера қысымынан кем  келеді.

• Д. Біздің денеміздің ішкі қысымы  мен сыртқы атмосфера қысымының арасында ешқандай байланыс жоқ.

Экологиялық ахуалдың нашарлауы ірі қалаларда ауадағы таза оттегі мөлшерінің 10-12%-дан артпауына алып келді.

Ауадағы таза оттегі мөлшері қанша пайызды құрағанда қалалықтар экологиялық ахуалдың жақсарғанын  көріп,сезінеді?

• 100%

• 51%

• 21%

• 19%

Нитрат-өсімдіктің өсуін, жасыл массасының ұлғаюын қамтамасыз етеді.Табиғатта топырақ құрамында нитрат өте аз болады. Егер топырақта нитрат көп болса тамыр арқылы көтерілген нитраттар өсімдіктің кез-келген бөлігінде жинақталады.

Төменде берілгеннің қайсысы топырақтағы   нитраттың көбеюінің басты себебі болып табылады?

• А. Топыраққа азот тыңайтқышының енгізілуінен

• В. Топыраққа органикалық тыңайтқыштардың еңгізілуінен

• С. Мелиорация шаралары дұрыс жүргізілмеуінен

• Д. Топыраққа әк енгізілу салдарынан

Тышқандардың ағзасындағы нитрит мөлшерін анықтау үшін тәжірибе жасалды. Барлық тышқанды үнемі  басқа көкөністермен бірге  сәбіз және  қырыққабатпен қоректендірді. Тышқандардың бір тобы үй жағдайында өсірілген көкөністермен қоректендірілсе, екінші тобы дүкеннен алынған көкөністермен, үшінші тобы жылыжайда өсірілген көкөністермен қоректендірілді.Төртінші тобына дүкеннен алынған көкөністерді жақсылап жуып, сәбіздің  түбірін, қырыққабаттың өзегін тазалап барып қоректендірді.

Тәжірибе қорытындысында қай топтағы тышқандардың ағзасында нитрит өте аз (шектен аспаған) немесе жоқ  болып шықты?

• А. Бірінші және төртінші топта

• В.Үшінші топта

• С. Үшінші және екінші топта

• Д. Бірінші және үшінші топта

Атмосфераның бар болуы Жердің табиғатына өте үлкен әсер береді. Атмосферасыз Жерде тіршілік болмайды.

Атмосфера (атмос – ауа. Сфера – шар)

1634 жылы Эванджелиста Торричелли алғаш рет атмосфералық қысымның мәнін анықтады. Бұл тәжірибені 7 сынып физика оқулығынан оқып шығуға болады.

Жердегі қалыпты атмосфералық қысым 760 мм.сын. бағ. немесе 10⁵ Па.

Атмосфераны шартты түрде бірнеше қабаттарға бөледі: тропосфера, стратосфера, мезосфера, термосфера, экзосфера. Шартты қабаттардың шекаралары: тропосфера – 16 км дейін; стратосфера – 50 км дейін; мезосфера – 80 км дейін; термосфера – 150 км дейін; экзосфера – 150 км және одан жоғары, одан әрі бұл қабат ғарыштық кеңістікке көшеді. Ауаның 90% тропосферада шоғырланған. Оның қалындығы әр түрлі еңдіктерде әр түрлі болады. Экватор үстінде – 17 км, полюстерде - 8-9 км, ал орташа еңдіктерде – 10-11 км

Сұрақ: Айда Торричелли тәжірибесінің нәтижесі қандай болар еді?

• А. Жердегідей, сынап бағанасы 760 мм тең болады

• В. Айда атмосфера жоқ, Сынап ыдыстан төгіледі.

• С. Сынаптың бағаны төмендейді

• D. Сынаптың бағаны жоғары болады, себебі Айдың тартылыс күші 6 есе кем

Атмосфераның бар болуы Жердің табиғатына өте үлкен әсер береді. Атмосферасыз Жерде тіршілік болмайды.

Атмосфера (атмос – ауа. Сфера – шар)

1634 жылы Эванджелиста Торричелли алғаш рет атмосфералық қысымның мәнін анықтады. Бұл тәжірибені 7 сынып физика оқулығынан оқып шығуға болады.

Жердегі қалыпты атмосфералық қысым 760 мм.сын. бағ. немесе 10⁵ Па.

Атмосфераны шартты түрде бірнеше қабаттарға бөледі: тропосфера, стратосфера, мезосфера, термосфера, экзосфера. Шартты қабаттардың шекаралары:

тропосфера – 16 км дейін;

стратосфера – 50 км дейін;

мезосфера – 80 км дейін;

термосфера – 150 км дейін;

экзосфера – 150 км және одан жоғары, одан әрі бұл қабат ғарыштық кеңістікке көшеді.

Ауаның 90% тропосферада шоғырланған. Оның қалындығы әр түрлі еңдіктерде әр түрлі болады. Экватор үстінде – 17 км, полюстерде - 8-9 км, ал орташа еңдіктерде – 10-11 км

Сұрақ: Неге Жердің әр түрлі аумақтарда атмосфераның қалындығы әр түрлі?

Қазақ - қонақжай  халық.

         Қазақ  халқы  танымаса  да, «құдайы  қонақпын»  деген  адамды  қарсы  алады.  Жол  жүріп  келе  жатқан  адам  кез келген  ауылға,  үйге  келіп,  қонақ  бола  береді.  Қазақ  үшін  қонақты   қарсы алмау,  күтпеу-ұят.  Қонақты  қарсы  алуға,  шығарып  салуға  ерекше  мән  береді.  Қонақ  келгенде  үй  иесі  алдынан   шығып  қарсы  алып,  есікті  өзі  ашып, үйге  кіргізіп,  өзі  қонақтардан  кейін  кіріп,  есікті  жабуы  керек.

         Қонақ  күту-қазақ  халқының  ең  жауапты  ісі. Оларды  риза  етуге  тырысады. Ең  алдымен, қонақтарға  қымыз,  шұбат  беріледі. Содан  кейін  шай  ішіледі. Шайдан  кейін  қонақтардың  көңілді  отыруына  үй иесі  бар  жағдайды  жасайды.

Сұрақ: Қазақ халқы  қандай  адамды  қарсы  алған?

• А) «қырсық  қонақпын»      

•      

  В) «құдайы  қонақпын»   

•   

   С) «құдайсыз  қонақпын»

• Д) «жаман  қонақпын»        

•      

  Е)  «жабайы  қонақпын»

Қазақ - қонақжай  халық.

         Қазақ  халқы  танымаса  да, «құдайы  қонақпын»  деген  адамды  қарсы  алады.  Жол  жүріп  келе  жатқан  адам  кез келген  ауылға,  үйге  келіп,  қонақ  бола  береді.  Қазақ  үшін  қонақты   қарсы алмау,  күтпеу-ұят.  Қонақты  қарсы  алуға,  шығарып  салуға  ерекше  мән  береді.  Қонақ  келгенде  үй  иесі  алдынан   шығып  қарсы  алып,  есікті  өзі  ашып, үйге  кіргізіп,  өзі  қонақтардан  кейін  кіріп,  есікті  жабуы  керек.

         Қонақ  күту-қазақ  халқының  ең  жауапты  ісі. Оларды  риза  етуге  тырысады. Ең  алдымен, қонақтарға  қымыз,  шұбат  беріледі. Содан  кейін  шай  ішіледі. Шайдан  кейін  қонақтардың  көңілді  отыруына  үй иесі  бар  жағдайды  жасайды.

Сұрақ: Қонақ  күту  қандай  іс?

• А) өтірік  іс        

•      

  В) жауапсыз  іс        

•   

  С) жалған  іс    

   

•    

   Д) жауапты  іс

• Е) айлакер  іс

Қазақ - қонақжай  халық.

         Қазақ  халқы  танымаса  да, «құдайы  қонақпын»  деген  адамды  қарсы  алады.  Жол  жүріп  келе  жатқан  адам  кез келген  ауылға,  үйге  келіп,  қонақ  бола  береді.  Қазақ  үшін  қонақты   қарсы алмау,  күтпеу-ұят.  Қонақты  қарсы  алуға,  шығарып  салуға  ерекше  мән  береді.  Қонақ  келгенде  үй  иесі  алдынан   шығып  қарсы  алып,  есікті  өзі  ашып, үйге  кіргізіп,  өзі  қонақтардан  кейін  кіріп,  есікті  жабуы  керек.

         Қонақ  күту-қазақ  халқының  ең  жауапты  ісі. Оларды  риза  етуге  тырысады. Ең  алдымен, қонақтарға  қымыз,  шұбат  беріледі. Содан  кейін  шай  ішіледі. Шайдан  кейін  қонақтардың  көңілді  отыруына  үй иесі  бар  жағдайды  жасайды.

Сұрақ: Ең  алдымен  қонақтарға  не  беріледі?

• А) су, айран     

•    

  В) шұбат, су   

•  С) шай, қымыз   

•   

  Д) қымыз, сорпа     

•  

  Е) қымыз, шұбат