табият таануу 6-класс вариант А

УРУК ӨНҮП ЧЫГАБЫ?

 

Текст 1

 Күчтүү жана чоң өсүмдүктөр дагы өзүнүн жашоосун кичинекей уруктан баштаары Максатты дайыма тан калтырчу. Бирок мындай  укмуштуу нерсе болушу үчүн эмне керек? Анткени, Максат дачадагы участогунан да ар бир үрөн өнбөй турганын билчү.

 Уруктун өнүп чыгышы үчүн кандай шарттар керек?

 Жооптун үч туура вариантын белгилегиле.

А) Кычкылтек

Б) Жер семирткич

В)Суу

Г) Кѳмүр кычкыл газы

Д) Жылуулук

• А,В,Д

• А,Г,Д

• Б,В,Г

• А,Б,Д

• Б,Г,Д

Үрөндөр өнүп чыгышы үчүн керектүү нерселердин бардыгын ала алабы же жокпу, бул уруктарды топуракка себүүдө белгилүү бир эрежелердин сакталышынан дагы көз каранды.

 Уруктарды себүүдө эмнеге өзгөчө көңүл буруу керек?

 Жооптун туура үч варианттын белгилегиле.

(А) Себүүнүн тереңдиги

(Б) Сутканын убактысы

(В) Себүүнүн мөөнөттөрү

(Г) Шамалдын багыты

(Д) Топурактын сапаты

• А,Б,В

• А,В,Д

• В,Б,Г

• В,Б,Г

Максат уруктун өнүү процесси, уруктун тыныгуу абалынан түйүлдүктүн өсүү жана өсүндүнүн өнүгүүсү менен таанышты.

 Тапшырма

 Эмне үчүн урук өнүп баштаганда түйүлдүктүн тамырчасы  башка органдарына салыштырмалуу бат өсүп баштайт?

• 1

• 2

• 3

• 4

Максат эксперимент өткөрүүнү чечти. Ал эки айнек идиш алып, алардын түбүнө салфеткаларды салып, ал жакка буурчактын уруктарын жайгаштырып, бир аз суу куйду. Бир идишти уруктары менен караңгы жерге койду, ал эми экинчисин терезенин текчесине калтырды. Максат 5 күндөн кийин караңгы жерде турган идиште да, терезеде турган идиште да бирдей сандагы буурчактын уругу өнүп чыкканын байкаган.

 Караңгы жерде турган уруктар     Терезенин текчесинде турган уруктар

 

Тапшырма

 Максат экспериментинин жыйынтыгына жараша кандай корутунду чыгарды?

 

• 1

• 2

• 3

• 4

Өсүмдүктөрдүн уруктарында кандай белок бар?

Жооптун туура бир варианттын белгилегиле.

• Фибриноген

• Клейковина

• Фибрин

• Гемоглобин

Жер планетасынын өзгөчөлүгү бул анын үстүндө уникалдуу заттын - суунун болушу. Биздин планетадагы бардык суулар бирдиктүү үзгүлтүксүз катмар - гидросфераны түзүшөт.

Гидросфера суунун  атмосферада таралышынын жогорку чегинен баштап литосферадагы жер астындагы суулар жаткан төмөнкү чегине чейин созулат. Гидросфераны Дүйнөлүк океанга, континенттик сууларга жана мөңгүлөргө, ошондой эле жер астындагы сууларга бөлүшөт. Гидросферага ошондой эле атмосферанын суу буусу, топурактын нымдуулугу жана тирүү организмдердин курамындагы суулар кирет.

Гидросферанын бардык бөлүктөрү бири-бири менен тыгыз байланышта, алар бир абалдан экинчи абалга өтүп, суунун айлануусун түзүшөт. Суу айлануусунун кыймылдаткыч күчү болуп Күндүн энергиясы саналат.

 Гидросферага эмнелер кирет?

 Туура келген эки жоопту белгилегиле.

(А) Суу буусу

(Б) Темир рудасы

(В) Гүлдөр

(Г) Мөӊгүлөр

• А,Г

• Б,В

• А,Б

• В,Г

Дүйнөлүк океан – гидросферанын негизги бөлүгү, материктерди, аралдарды курчап турган жана жалпы туздун курамы менен айырмаланган Жердин үзгүлтүксүз, бирок текши эмес суу катмары. Дүйнөлүк океан жер бетинин 361,3 млн км², дээрлик 70,8 % ээлейт.

Материктер жана ири архипелагдар Дүйнөлүк океанды 4 чоң бөлүккө (океандарга) бөлөт: Тынч океаны; Атлантика океаны; Инд океаны; Түндүк муз океаны.

 Тапшырма

 Кайсы океан Түндүк жана Түштүк Американын жээктерин курчабайт?

 

• инд океаны

• атлантика

  океаны

• тынч

  океаны

• тундук муз

  океаны

Көл – суу алмашуусу жай болгон кургактыктагы туюк, табигый чуңкурларга топтолгон суу массасы.

Көлдөр тереңдиги, аянты, чуңкурдун келип чыгышы, туздуулугу, суу алмашуу мүнөзү боюнча айырмаланат.

Суу алмашуунун мүнөзү боюнча суу агып чыгуучу жана суу агып чыкпоочу көлдөргө бөлүнөт. Суу агып чыгуучу көлдөрдөн айырмаланып суу агып чыкпоочу көлдөрдөн бир да дарыя агып чыкпайт.

 Тапшырма

 Дүйнөдөгү кайсы ири көлдөр суу агып чыгуучу болуп саналат?

• Байкал

• Өлүк деӊизи

• Чоӊ Туздуу көл

• Ысык-Көл

Айыл чарбасында суунун басымдуу бөлүгү талааларды сугаруу үчүн, өнөр жайда кагаз өндүрүү жана металл эритүү үчүн колдонулат. Сууну эң ири керектөөчүлөрдүн бири - коммуналдык ишканалар.

Ичүүчү суунун жетишсиздигине алып келген негизги факторлор: адамдын ишмердүүлүгү, көлмөлөрдүн булганышы, урбанизациянын кесепеттери, калктын өсүшү, климаттын өзгөрүшү.

 Тапшырма

 Таза суунун жетишсиздигинин негизги себептеринин бири кайсы?

 

 

 

• Таза сууну керектөөнүн өсүшү

• Жер Дүйнөлүк океандын аянтынын көбөйүшү

  (Г) Катуу буулануу

  титирөөлөрдүн санынын өсүшү

• Жер титирөөлөрдүн санынын өсүшү

• Катуу буулануу

Суунун басымдуу бөлүгү океанда, азыраакы – мөңгүлөрдө, континенталдык көлмөлөрдө    жана жер астындагы сууларда топтолгон. Гидросферанын көлөмүнүн 96,4% туздуу океан суулары, мөңгү суулары - 1,86%, жер астындагы суулар  -  1,68%,  ал  эми  жер  үстүндөгү  суулар  -

0,02% бир аз көбүрөөк түзөт.

 Тапшырма

 Гидросферанын көпчүлүк бөлүгү кайсы суу объектисинде топтолгон?

 

 

• Дүйнөлүк океанда

• Көлдөрдө

• Атмосферада

• Жер алдындагы сууларда