Mövzu 3

İqtisadi təhlil metodikasının əsas üsulları və metodlarına aşağıdakılardan hansı aid edilir: 

• Müqayisə. 

• Bərabərlik.

• Yuvarqlaşdırma.

• Tərsmütənasiblik.

• Cədvəl.

İqtisadi təhlil metodikasının əsas üsulları və metodlarına aşağıdakılardan hansı aid edilir: 

• İstehsal, maliyyə və təsərrüfat proseslərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi.

• İstehsal güclərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi.

• İstehsal ehtiyatlarının qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi. 

• İstehsal fondlarının qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi. 

• İstehsal xərclərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi.

Müqayisə üsulunun müqayisə bazasına aid ola bilər: 

• Plan göstəriciləri, layihə məlumatları, normativlər, əvvəlki dövrlərin göstəriciləri, analoji obyektlərin göstəriciləri, orta sahə göstəriciləri ola bilər. 

• Plan, layihə sənədləri, qaydalar, orta kəmiyyət ola bilər. 

• Plan faizi, layihə müddəti, kəmiyyətlər, gəlirləri, obyektlərin xərcləri ola bilər. 

• Plan kəsrləri, layihə dəyeri, normalar, nəticiləri, sahələr ola bilər. 

• Göstəricilərin fərqi, məlumatlar, orta, əvvəlki son əlamətlər, ola bilər. 

Detallaşdırmaı üsulu iqtisadi təhlildə hansı istiqamətlər üzrə həyata keçirilə bilər: 

• Əməliyyatların aparılması vaxtına və yerinə, tərkib hissələrinə görə, habelə əldə olunmuş nəticələri şərtləndirən amillər üzrə həyata keçirilə bilər. 

• Əməliyyatların aparılması miqdarına, sayına görə, habelə əldə olunmuş sayı şərtləndirən amillər üzrə həyata keçirilə bilər. 

• Əməliyyatların həcminə, tərkib qatıqısına görə, habelə əldə olunmuş ehtiyatları şərtləndirən amillər üzrə həyata keçirilə bilər. 

• Əməliyyatların məbləğinə və dəyərinə, sifarişcilərə görə, habelə əldə olunmuş borcları şərtləndirən amillər üzrə həyata keçirilə bilər. 

• Əməliyyatların sonuna  məbləğlərin əldə olunmasını şərtləndirən amillər üzrə həyata keçirilə bilər. 

Qruplaşdırma üsulu iqtisadi təhlildə hansı istiqamətlər üzrə tətbiq edilir:

• Orta kəmiyyətlərin məzmununun açılması, ayrı-ayrı vahidlərin həmin orta kəmiyyətlərə təsirinin aydınlaşdırılması üçün tətbiq edilir. 

• Orta keyfiyyətin mahiyyətinin açılması, ayrı-ayrı vahidlərin həmin orta keyfiyyətlərə təsirinin aydınlaşdırılması üçün tətbiq edilir. 

• Orta səviyyəli obyektlərin məzmununun açılması, ayrı-ayrı vahidlərin həmin orta obyektlərə təsirinin aydınlaşdırılması üçün tətbiq edilir. 

• Orta məbləğlərin məzmununun açılması, ayrı-ayrı qiymətlərin həmin orta məbləğlərə təsirinin aydınlaşdırılması üçün tətbiq edilir. 

• Orta qiymətlərin şərhinin açılması, ayrı-ayrı mallarınn həmin orta qiymətlərə təsirinin aydınlaşdırılması üçün tətbiq edilir. 

İstehsal, maliyyə və təsərrüfat proseslərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi üsulu nəyi əhatə edir:

• Göstəricilər arasında asılılıqların aşkar edilməsini; asılılıqların xarakterinin müəyyən edilməsini; nəticə göstəricisinin və onu şərtləndirən amillərin əlaqəsi sxeminin müəyyən edilməsini əhatə edir.

• Göstəricilər üzrə artımın aşkar edilməsini; artımın müəyyən edilməsini; nəticə artımının və onu amillərinin sayının əhatə edir.

• Göstəricilər üzrə azalmalarının aşkar edilməsini; azalmalarının müəyyən edilməsini; azalan göstəricilərin və onu səciyələndirən amilləri əhatə edir.

• Göstəricilərin sahələr üzrə müəyyən edilməsini; sahələrin tərkibinin müəyyən edilməsini; sahə göstəricisinin və onu  müəyyən edilməsini əhatə edir.

• Göstəricilərin məbləğinin təstiq edilməsini; məbləğlərin artımının müəyyən edilməsini; məbləğin amillərin üzrə əlaqəsinin müəyyən edilməsini əhatə edir.

İqtisadi təhlil metodikasının əsas üsulları və metodlarına aşağıdakılardır: 

•  İqtisadi proseslərin ölçülməsi üçün göstəricilər sisteminin işlənib hazırlanması; müqayisə; detallaşdırma və qruplaşdırma; istehsal, maliyyə və təsərrüfat proseslərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi; kənarlaşdırma, təcrid etmə; təhlilin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi.   

•  İqtisadiyatn ölçülməsi üçün sisteminin işlənib hazırlanması; mütləq; detal və qrup; maliyyə proseslərinin və bütövlükdə öyrənilməsi; kənarlı, təkrar etmə; təhlilin nəticələrinin üstünlükləri.   

•  İqtisadi ölçü üzrə göstəricilər sisteminin işlənib hazırlanması; müvafiq; debit və kredit; istehlak, məhsul və xidmət proseslərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi; yaxınlaşdırma, təmin etmə; təsdiqin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi.   

•  İqtisadi xərclər üzrə göstəricilər sisteminin işlənib hazırlanması; məntiq; dinamika və qrafik; istismar, kapital və öhdəlik proseslərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi; kənardan tələb etmə; təminat nəticələrinin ümumiləşdirilməsi.   

•  İqtisadi idrakın ölçülməsi üçün göstəricilər sisteminin işlənib hazırlanması; mütləq; dövrü və sürətli; istismar proseslərinin qarşılıqlı əlaqədə və vəhdətdə öyrənilməsi; kənaran təstiq etmə; təhlilin nəticələrinin qiymətləndirilməsi.   

Kənarlaşdırma, təcrid etmə: 

• Məntiqi üsuldur, onun köməyilə bir sıra amillərin təsiri aradan qaldırılır (kənarlaşdırılır) və öyrənmə obyekti olan hər-hansı bir amil seçilir. 

• Mühüm üsuldur, onun köməyilə bir sıra zərərrin təsiri aradan qaldırılır (kənarlaşdırılır) və öyrənmə obyekti olan hər-hansı bir zərər seçilir. 

• Müsbət üsuldur, onun köməyilə bir sıra xərclərin təsiri aradan qaldırılır (kənarlaşdırılır) və öyrənmə obyekti olan hər-hansı bir xərc seçilir. 

• Mənfi üsuldur, onun köməyilə bir sıra obyektlər aradan qaldırılır (kənarlaşdırılır) və öyrənmə obyekti olan hər-hansı bir obyekt seçilir. 

• Mürəkkəb üsuldur, onun köməyilə bir sıra passivlərin təsiri aradan qaldırılır (kənarlaşdırılır) və öyrənmə obyekti olan hər-hansı bir aktiv seçilir. 

İqtisadi təhlilin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi metodu:

• Kommersiya təşkilatının maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin öyrənilməsinin tamamlayıcı mərhələsidir. 

• Qeyri kommersiya təşkilatının maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin öyrənilməsinin ilkin mərhələsidir. 

• Qeyri kommersiya təşkilatının maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin öyrənilməsinin təxmini mərhələsidir. 

• Kommersiya təşkilatının kapital fəaliyyətinin öyrənilməsinin ilkin mərhələsidir. 

• Kommersiya təşkilatının öhdəlik fəaliyyətinin öyrənilməsinin son mərhələsidir. 

İqtisadi təhlildə hansı statistik metodlardan istifadə edilir: 

• Mütləq və nisbi göstəricilər (əmsallar, faizlər). 

• Müsbət və mənfi göstəricilər. 

• Mal və material göstəricilər (çəki və, həcm). 

• Məbləğ və dəyər göstəricilər (əmsallar, faizlər). 

• Mənfəət və zərər göstəricilər (əmsallar, faizlər).