Mövzu 5

Gəlirlərin mahiyyəti:

• Aktivlərin daxil olması və öhdəliklərin ödənilməsi nəticəsində həmin təşkilatın kapitalının artmasını təmin edən iqtisadi səmərədən ibarətdir.

• Aktivlərin xaric olması və öhdəliklərin yaranması nəticəsində həmin təşkilatın  iqtisadi səmərəsindən ibarətdir.

• Aktivlərin və öhdəliklərin nəticəsində həmin təşkilatın kapitalının təmin edilmsindən ibarətdir.

• Aktivlərin daxil olması nəticəsində həmin təşkilatın kapitalının iqtisadi səmərliliyidir.

Xərclərin tərkibi bölünür: 

• Əsas fəaliyyət növləri üzrə  satışın maya dəyəri xərcləri; Kommersiya xərcləri; İnzibati xərclər; Sair əməliyyat xərcləri; Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər;                                       Maliyyə xərcləri; Fövqəladə xərclər.

• Əsas fəaliyyət növləri üzrə  satışın ilkin xərcləri; Bank xərcləri; İddia xərclər; Sair satış xərcləri; Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan itkilər;                                       Maliyyə itkiləri; Fövqəladə itkilər.

• Zərər göstəricilərinin dinamikasını müəyyən edən amillərin seçilməsi üzrə müəyyən edilmiş xərclər. 

• Öhdəlik göstəricilərinin dinamikasını müəyyən edən amillərin seçilməsi üzrə müəyyən edilmiş xərclər. 

Mənfəə nədir:

• Təşkilatın işinin səmərəliliyinin ən mühüm iqtisadi göstəricisidir. 

• Təşkilatın aktivlərinin ən mühüm iqtisadi göstəricisidir. 

• Təşkilatın kapitalının ən mühüm iqtisadi göstəricisidir. 

• Təşkilatın öhdəliklərinin ən mühüm iqtisadi göstəricisidir. 

Maliyyə nəticələrinin təhlilinin əsas vəzifələrinə aşağıdakılardan hansı aiddir:

• Satışdan alınan ümumi mənfəətin, vergiqoymadan əvvəl mənfəəti və xalis mənfəətin keçən dövrə nisbətən plan üzrə və faktiki artım templərinin müəyyən edilməsi. 

• Satışdan alınan ümumi gəlirin, vergiqoymadan əvvəl mənfəəti və xalis mənfəətin faktiki ödənilməsi templərinin müəyyən edilməsi. 

• Satışdan alınan ümumi xərclərin, vergiqoymadan əvvəl mənfəəti və xalis mənfəətin keçən dövrə nisbətən faktiki azalma templərinin müəyyən edilməsi. 

• Satışdan alınan öhdəliklərin, vergiqoymadan əvvəl mənfəəti və xalis mənfəətin keçən dövrə nisbətən plan üzrə və faktiki öhdəliklərin müəyyən edilməsi. 

Planlaşdırma, uçot və iqtisadi təhlil zamanı hansı mənfəət göstəriciləri sistemindən istifadə edilir:

• Ümumi mənfəət (zərər); əmıliyyat mənfəəti (zərəri);  vergiqoymadan əvvəl mənfəət (zərər); hesabat dövründə xalis mənfəət (zərər). 

• Ümumi gəlir (zərər); əmıliyyat gəliri (zərəri);  vergiqoymadan əvvəl gəlirlər (zərər); hesabat dövründə xalis gəlir (zərər). 

• Ümumi aktivlər (zərər); əmıliyyat aktivləri (zərəri);  vergiqoymadan əvvəl aktivlər (zərər); hesabat dövründə xalis aktivlər (zərər). 

• Ümumi kapital (zərər); əmıliyyat kapitalı (zərəri);  vergiqoymadan əvvəl kapital (zərər); hesabat dövründə xalis kapital (zərər). 

Hesablama metodu: 

• Məhsulun (iş və xidmətlərin) hər növü (adı) üzrə planlaşdırılan göstəricilərin müəyyən edilməsi üçün tətbiq olunur. 

• Məhsulun (iş və xidmətlərin) hər növü üzrə xərclərin müəyyən edilməsi üçün tətbiq olunur. 

• Məhsulun (iş və xidmətlərin) hər növü üzrə öhdəliklərin müəyyən edilməsi üçün tətbiq olunur. 

• Məhsulun (iş və xidmətlərin) hər növü (adı) üzrə likvidliyin müəyyən edilməsi üçün tətbiq olunur. 

Xalis mənfəətin dəyişilməsini şərtləndirən amillərin siyahısı aşağıdakılardan hansılarla müəyyən edilir: 

• Vergiqoymadan əvvəl mənfəət  məbləği; mənfəət vergisinin cari məbləği; təxirə salınmış vergi aktivlərinin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi; təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi.

• Vergiqoymadan əvvəl məbləğ; gəlir vergisinin cari məbləği; təxirə salınmış vergi gəlirlərinin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi; təxirə salınmış vergi kapitalının məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi.

• Əməliyyat mənfəətinin  məbləği; əmlak vergisinin cari məbləği; təxirə salınmış gəlir aktivlərinin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi; təxirə salınmış xərc öhdəliklərinin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi.

• Sair mənfəət  məbləği; mədən vergisinin cari məbləği; təxirə salınmış maddi aktivlərin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi; təxirə salınmış qeyri öhdəliklərinin məbləğinin hesabat dövründə dəyişilməsi.

Qiymətlərin indeksi:  

• Müəyyən dövr ərzində onların səviyyəsinin orta hesabla dəyişilməsini səciyyələndirir:  

• Müəyyən dövr ərzində xərclərin səviyyəsinin dəyişilməsini səciyyələndirir:  

• Müəyyən dövr ərzində gəlirlərin səviyyəsinin  dəyişilməsini səciyyələndirir:  

• Müəyyən dövr ərzində aktivlərin səviyyəsinin  dəyişilməsini səciyyələndirir:  

Xərclərin mahiyyəti:

• Aktivlərin çıxılması və öhdəliklərin yaranması nəticəsində həmin təşkilatın kapitalının azalması ilə nəticələnən iqtisadi səmərənin azalmasından ibarətdir.

• Qeyri kommersiya təşkilatının maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin öyrənilməsinin ilkin mərhələsində yaranan xərclər. 

• Qeyri kommersiya təşkilatının maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin öyrənilməsinin təxmini mərhələsində yaranan xərclər. 

• Kommersiya təşkilatının kapital fəaliyyətinin öyrənilməsinin ilkin mərhələsində yaranan xərclər. 

Gəlirlərin tərkibi bölünür:

• Əsas fəaliyyət növləri üzrə  əməliyyat gəlirləri; Sair əməliyyat gəlirləri; Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər; Maliyyə gəlirləri; Fövqəladə gəlirlər.

• Əhəmiyyəti üzrə; siyasi subyektləri üzrə; vaxt uzunluğu üzrə; idarəetmənin növləri üzrə; proqramın təminatı üzrə; obyektin seçilməsi metodikası üzrə gəlirlər. 

• Əhəmiyyətli sahə üzrə; siyasi təhlilin subyektləri üzrə; vaxt üzrə; idarəetmənin üzrə; proqram üzrə; obyektin metodikası üzrə gəlirlər. 

• Əhəmiyyətli borclar üzrə; ehtiyyat subyektləri üzrə; hesabat vaxtı üzrə; iqtisadiyyatın növləri üzrə; proqramın növü üzrə; obyektin seçim metodikası üzrə gəlirlər.