қазақ тілі

1.Шақшақұлы Жәнібек хан Төле би бабамыздан ақыл сұрай отырып былай деп сұрақ қойған екен: -Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ит, мақтаншақ жігіт, ұрыншақ ат жидым. Бозбала болып ерлік құрайын ба? Үлгі алып билік құрайын ба? Еліңде кәрің болса, жазулы тұрған хатың, жайлаған көліңнің алдында төбе болса, ерттеулі атың деуші еді, ақыл сұрай келдім, - дейді. Сонда Төле би бабамыз: -Өгізді өрге салма, қанатың талар, наданға көзіңді салма, сағың сынар. Досыңа өтірік айтпа, сенімің кетер, дұшпаныңа сырыңды айтпа, түбіңе жетер. Жал-құйрығы қаба деп жабыдан айғыр салма, жаугершілік болғанда жағдайлап мінер ат тумас. Жақыным деп жаманның малы үшін жақсының жағасынан алма, өрісің тарылар. Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт болар. Ақылдың түбі құт болар. Елге бай емес, би құт. Ел шетіне жау келсе, қабырғалы би - күш, - деген екен.

Төле бидің пайымдауынша елдің құты -...

• Ұрыншақ ат

• Жүйрік ит

• Түзу мылтық

• Қабырғалы би

• Ұшқыр құс

2.Қазақтың таным-түсінігінде қазанның алатын орны ерекше. Мысалы, Түркістандағы тайқазанды алайықшы. Бүл тайқазан берік дәстүрден тамыр алып, исламдық мәнмен астасқан көне мұрамыз. Бұл тайқазан – тұтастығымыздың, игілікті істердің символы. Тайқазан сонау 1399 жылы сирек кездестетін жеті түрлі асыл металдың қоспасынан құйылған. Негізінде, мұндай алып қазан жасау дәстүрі сақ, ғұн, үйсін дәуірлерінде де болған екен. Қазақ береке мен бірліктің белгісі санағандықтан, мұндай алып қазанды билеушілер мен әскербасылардың қабіріне қойған. Зиярат етіп келген адам қазандағы суды ішіп шөлін басып, қабір иесіне дұға бағыштаған. Бейіт басындағы қазанға қарап, марқұмның жай адам емес, ел билеген көсем, жау жапырған батыр болғанын білген. Бұрындары сақ елінің бірлігі бұзылып, ел ішін алауыздық жайлай бастапты. Сол кезде ел көсемдері халықтың басын біріктіру үшін үлкен қазан құюды бұйырады. Сақ сарбаздары жебелерінің мыс масағын жинап, балқытып, содан алып қазан кұйған. Сол қазанға пісірілген тағамнан дәм татқан сақтар өкпе-наздарын ұмытып, қазан басында қайтадан татуласқан. Мұны тарихтың атасы Геродот: «Сақ патшасы Арриант жауынгерлерінің бүкіл жебесін бір жерге жинап балқытқызып, үлкен қазан құйдырған да, оны елден ерек қызметкерінің құзырына қаратқан» деп жазады. Қазан қазақтың қорғаны да болды. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманында босқын халық бауырындағы баласын төңкерілген қазан астына жасырып аман алып қалған. Міне, осыларды көріп тұрып, қазақ пен қазанды қалай егіз демессің! Өкінішке орай, осы ұлттық құндылықтарымызды жоғалтып бара жатқандаймыз. Ауылда өскен қара баланы жетілдірген қара қазан еді, бәріміз де қазанның түбіндей несібемен жетілдік.

Мәтіннің түрін анықта.

• Суреттеу мәтіні.

• Пайымдау мәтін

• Әңгімелеу мәтін

• )Сипаттау мәтіні

2.Қазақтың таным-түсінігінде қазанның алатын орны ерекше. Мысалы, Түркістандағы тайқазанды алайықшы. Бүл тайқазан берік дәстүрден тамыр алып, исламдық мәнмен астасқан көне мұрамыз. Бұл тайқазан – тұтастығымыздың, игілікті істердің символы. Тайқазан сонау 1399 жылы сирек кездестетін жеті түрлі асыл металдың қоспасынан құйылған. Негізінде, мұндай алып қазан жасау дәстүрі сақ, ғұн, үйсін дәуірлерінде де болған екен. Қазақ береке мен бірліктің белгісі санағандықтан, мұндай алып қазанды билеушілер мен әскербасылардың қабіріне қойған. Зиярат етіп келген адам қазандағы суды ішіп шөлін басып, қабір иесіне дұға бағыштаған. Бейіт басындағы қазанға қарап, марқұмның жай адам емес, ел билеген көсем, жау жапырған батыр болғанын білген. Бұрындары сақ елінің бірлігі бұзылып, ел ішін алауыздық жайлай бастапты. Сол кезде ел көсемдері халықтың басын біріктіру үшін үлкен қазан құюды бұйырады. Сақ сарбаздары жебелерінің мыс масағын жинап, балқытып, содан алып қазан кұйған. Сол қазанға пісірілген тағамнан дәм татқан сақтар өкпе-наздарын ұмытып, қазан басында қайтадан татуласқан. Мұны тарихтың атасы Геродот: «Сақ патшасы Арриант жауынгерлерінің бүкіл жебесін бір жерге жинап балқытқызып, үлкен қазан құйдырған да, оны елден ерек қызметкерінің құзырына қаратқан» деп жазады. Қазан қазақтың қорғаны да болды. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманында босқын халық бауырындағы баласын төңкерілген қазан астына жасырып аман алып қалған. Міне, осыларды көріп тұрып, қазақ пен қазанды қалай егіз демессің! Өкінішке орай, осы ұлттық құндылықтарымызды жоғалтып бара жатқандаймыз. Ауылда өскен қара баланы жетілдірген қара қазан еді, бәріміз де қазанның түбіндей несібемен жетілдік.

Мәтіннің түрін анықта.

• Суреттеу мәтіні.

• Пайымдау мәтін

• Әңгімелеу мәтін

• )Сипаттау мәтіні

2.Қазақтың таным-түсінігінде қазанның алатын орны ерекше. Мысалы, Түркістандағы тайқазанды алайықшы. Бүл тайқазан берік дәстүрден тамыр алып, исламдық мәнмен астасқан көне мұрамыз. Бұл тайқазан – тұтастығымыздың, игілікті істердің символы. Тайқазан сонау 1399 жылы сирек кездестетін жеті түрлі асыл металдың қоспасынан құйылған. Негізінде, мұндай алып қазан жасау дәстүрі сақ, ғұн, үйсін дәуірлерінде де болған екен. Қазақ береке мен бірліктің белгісі санағандықтан, мұндай алып қазанды билеушілер мен әскербасылардың қабіріне қойған. Зиярат етіп келген адам қазандағы суды ішіп шөлін басып, қабір иесіне дұға бағыштаған. Бейіт басындағы қазанға қарап, марқұмның жай адам емес, ел билеген көсем, жау жапырған батыр болғанын білген. Бұрындары сақ елінің бірлігі бұзылып, ел ішін алауыздық жайлай бастапты. Сол кезде ел көсемдері халықтың басын біріктіру үшін үлкен қазан құюды бұйырады. Сақ сарбаздары жебелерінің мыс масағын жинап, балқытып, содан алып қазан кұйған. Сол қазанға пісірілген тағамнан дәм татқан сақтар өкпе-наздарын ұмытып, қазан басында қайтадан татуласқан. Мұны тарихтың атасы Геродот: «Сақ патшасы Арриант жауынгерлерінің бүкіл жебесін бір жерге жинап балқытқызып, үлкен қазан құйдырған да, оны елден ерек қызметкерінің құзырына қаратқан» деп жазады. Қазан қазақтың қорғаны да болды. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманында босқын халық бауырындағы баласын төңкерілген қазан астына жасырып аман алып қалған. Міне, осыларды көріп тұрып, қазақ пен қазанды қалай егіз демессің! Өкінішке орай, осы ұлттық құндылықтарымызды жоғалтып бара жатқандаймыз. Ауылда өскен қара баланы жетілдірген қара қазан еді, бәріміз де қазанның түбіндей несібемен жетілдік.

Мәтіннің түрін анықта.

• Суреттеу мәтіні.

• Пайымдау мәтін

• Әңгімелеу мәтін

• )Сипаттау мәтіні

Қонақтың несібесі. Қонақжай бір кісі болған екен. Әйелі болса жолдасының күнде бір кісілерді ертіп келетінін жақтырмайтын. Бірнеше рет жолдасына: -Күніге бір қонақгы ертіп келесің, қонақтарың болса балаларымыздың несібесін жеп кетеді, - десе де, жолдасы үйге қонақ шақырмай тұрмайтын. Бір күні әйелінің шыдамы таусылып, ғұламадан ақыл сұрап барады. -Жолдасымның қонақ шақырмаған күні жоқ. Балаларымыз өсіп келе жатыр, олардың сабағына жинаған ешқандай ақшамыз жоқ. Тапқан ақшамыздың бәрі сол қонақтарды күтіп, оларды тойдыруға жаратылып жатыр. Ғұлама әйелдің күйеуін де қасына шақырып, неге олай істейтінін сұрайды. -Қонақ шақырмай тұра алмаймын! Асымызды қонақпен бөліссек, үйге береке кіреді, - дейді. Ғұлама екі жақты да тыңдап, әйелден күнде үш-төрт емес бір ғана қонақ келсе, наразылығы болып-болмайтынын сұрайды. Әйел оған да риза емес: -Мен балаларымның несібесін басқаға жегізе алмаймын, - деп тұрып алады. Күйеуі: «Ең болмаса күнде бір қонақ келсінші», - деп сұрайды. Ақыры әйел көнеді. Алайда ертеңіне жолдасы қайта екі қонақ ертіп келгенін көреді. Әйел ренжісе де, ренішін сыртқа көрсетпей, ас үйге кіріп, үш кісілік ас дайындайды. Қонақтар кеткен соң, әйелі бір кісілік тамақтың артылып қалғанын көреді. Әйел жолдасына: -Қонақгың біреуі неге тамақ ішпей кетті? - деп сұрайды. Жолдасы аңтаң: -Қай қонақты айтасың? Мен бір-ақ қонақпен келдім ғой. Бірақ әйел бір емес екі қонақтың келгенін нақты көргенін айтады. Анығын білу үшін олар қайта ғұламаның алдына барады. Ғұлама болған жағдайды тыңдап: -Жұбайыңыз рас айтады! Үйге екі қонақ кірген. Бірақ екінші қонақ адам емес, адам кейпіндегі несібе болатын. Қарсы болсаңыз да дастархан жайып, қонақты жылы қарсы алғаныңыз үшін несібе азаймады. Өйткені әр қонақ өз несібесімен келеді, тіптен несібесі өзінен 40 күн бұрын келеді. Яғни ешкім ешкімнің несібесін жей алмайды, несібе де азаймайды. Керісінше, қонақ шақырған үйдің несібесі артады, - дейді.

Мәтін бойынша қонақтардың келуіне қатысты тіркес

• Ат ізін салмау

• Бойын аулақ салу

• Күн қүрғатпай келу

• Көз қырын салу

• Ауызбастырық беру

Қонақтың несібесі. Қонақжай бір кісі болған екен. Әйелі болса жолдасының күнде бір кісілерді ертіп келетінін жақтырмайтын. Бірнеше рет жолдасына: -Күніге бір қонақгы ертіп келесің, қонақтарың болса балаларымыздың несібесін жеп кетеді, - десе де, жолдасы үйге қонақ шақырмай тұрмайтын. Бір күні әйелінің шыдамы таусылып, ғұламадан ақыл сұрап барады. -Жолдасымның қонақ шақырмаған күні жоқ. Балаларымыз өсіп келе жатыр, олардың сабағына жинаған ешқандай ақшамыз жоқ. Тапқан ақшамыздың бәрі сол қонақтарды күтіп, оларды тойдыруға жаратылып жатыр. Ғұлама әйелдің күйеуін де қасына шақырып, неге олай істейтінін сұрайды. -Қонақ шақырмай тұра алмаймын! Асымызды қонақпен бөліссек, үйге береке кіреді, - дейді. Ғұлама екі жақты да тыңдап, әйелден күнде үш-төрт емес бір ғана қонақ келсе, наразылығы болып-болмайтынын сұрайды. Әйел оған да риза емес: -Мен балаларымның несібесін басқаға жегізе алмаймын, - деп тұрып алады. Күйеуі: «Ең болмаса күнде бір қонақ келсінші», - деп сұрайды. Ақыры әйел көнеді. Алайда ертеңіне жолдасы қайта екі қонақ ертіп келгенін көреді. Әйел ренжісе де, ренішін сыртқа көрсетпей, ас үйге кіріп, үш кісілік ас дайындайды. Қонақтар кеткен соң, әйелі бір кісілік тамақтың артылып қалғанын көреді. Әйел жолдасына: -Қонақгың біреуі неге тамақ ішпей кетті? - деп сұрайды. Жолдасы аңтаң: -Қай қонақты айтасың? Мен бір-ақ қонақпен келдім ғой. Бірақ әйел бір емес екі қонақтың келгенін нақты көргенін айтады. Анығын білу үшін олар қайта ғұламаның алдына барады. Ғұлама болған жағдайды тыңдап: -Жұбайыңыз рас айтады! Үйге екі қонақ кірген. Бірақ екінші қонақ адам емес, адам кейпіндегі несібе болатын. Қарсы болсаңыз да дастархан жайып, қонақты жылы қарсы алғаныңыз үшін несібе азаймады. Өйткені әр қонақ өз несібесімен келеді, тіптен несібесі өзінен 40 күн бұрын келеді. Яғни ешкім ешкімнің несібесін жей алмайды, несібе де азаймайды. Керісінше, қонақ шақырған үйдің несібесі артады, - дейді.

Мәтін бойынша қонақтардың келуіне қатысты тіркес

• Ат ізін салмау

• Бойын аулақ салу

• Күн қүрғатпай келу

• Көз қырын салу

• Ауызбастырық беру

Қонақтың несібесі. Қонақжай бір кісі болған екен. Әйелі болса жолдасының күнде бір кісілерді ертіп келетінін жақтырмайтын. Бірнеше рет жолдасына: -Күніге бір қонақгы ертіп келесің, қонақтарың болса балаларымыздың несібесін жеп кетеді, - десе де, жолдасы үйге қонақ шақырмай тұрмайтын. Бір күні әйелінің шыдамы таусылып, ғұламадан ақыл сұрап барады. -Жолдасымның қонақ шақырмаған күні жоқ. Балаларымыз өсіп келе жатыр, олардың сабағына жинаған ешқандай ақшамыз жоқ. Тапқан ақшамыздың бәрі сол қонақтарды күтіп, оларды тойдыруға жаратылып жатыр. Ғұлама әйелдің күйеуін де қасына шақырып, неге олай істейтінін сұрайды. -Қонақ шақырмай тұра алмаймын! Асымызды қонақпен бөліссек, үйге береке кіреді, - дейді. Ғұлама екі жақты да тыңдап, әйелден күнде үш-төрт емес бір ғана қонақ келсе, наразылығы болып-болмайтынын сұрайды. Әйел оған да риза емес: -Мен балаларымның несібесін басқаға жегізе алмаймын, - деп тұрып алады. Күйеуі: «Ең болмаса күнде бір қонақ келсінші», - деп сұрайды. Ақыры әйел көнеді. Алайда ертеңіне жолдасы қайта екі қонақ ертіп келгенін көреді. Әйел ренжісе де, ренішін сыртқа көрсетпей, ас үйге кіріп, үш кісілік ас дайындайды. Қонақтар кеткен соң, әйелі бір кісілік тамақтың артылып қалғанын көреді. Әйел жолдасына: -Қонақгың біреуі неге тамақ ішпей кетті? - деп сұрайды. Жолдасы аңтаң: -Қай қонақты айтасың? Мен бір-ақ қонақпен келдім ғой. Бірақ әйел бір емес екі қонақтың келгенін нақты көргенін айтады. Анығын білу үшін олар қайта ғұламаның алдына барады. Ғұлама болған жағдайды тыңдап: -Жұбайыңыз рас айтады! Үйге екі қонақ кірген. Бірақ екінші қонақ адам емес, адам кейпіндегі несібе болатын. Қарсы болсаңыз да дастархан жайып, қонақты жылы қарсы алғаныңыз үшін несібе азаймады. Өйткені әр қонақ өз несібесімен келеді, тіптен несібесі өзінен 40 күн бұрын келеді. Яғни ешкім ешкімнің несібесін жей алмайды, несібе де азаймайды. Керісінше, қонақ шақырған үйдің несібесі артады, - дейді.

Мәтін бойынша қонақтардың келуіне қатысты тіркес

• Ат ізін салмау

• Бойын аулақ салу

• Күн қүрғатпай келу

• Көз қырын салу

• Ауызбастырық беру

Теңіз жағасын жағалап келе жатқан бір кісі бір нәрселерді жерден алып, теңізге лақтырып жатқан бір баланы көреді. Жақындағанда оның толқынмен жағаға шығып қалған теңіз жұлдыздарын құтқармақ болып жүргенін байқайды. Ал көкжиекке дейін созылып жатқан жаға болса теңіз жұлдыздарына толып-ақ қалған екен. -Сен не істеп жатырсың? - деп сұрайды әлгі кісі. Бұлар ертең су қайтқанға дейін жағада қалып қойса, өліп қалады ғой, - дейді бала таңырқап. -Бұл ақымақтық қой! - дейді қызбаланыи әлгі адам, - қарашы, олар қаншама. Жағада мың емес, миллионы жатыр. Бір өзің ештеңе өзгерте алмайсың, сенің осы жасап жатқан тірлігіңнің мәні бар ма? Бала жерден келесі теңіз жұлдызын қолына алып, шамалы ойланып тұрып, былай депті: -Менің жасаған тірлігімнің мәні мен маңызы өте зор, әсіресе ... мына бір теңіз жұлдызы үшін.

Бірінші кейіпкерді сипаттаңыз

• Қарапайым

• Шапшаң

• Әдепті

• Мейірімді

Теңіз жағасын жағалап келе жатқан бір кісі бір нәрселерді жерден алып, теңізге лақтырып жатқан бір баланы көреді. Жақындағанда оның толқынмен жағаға шығып қалған теңіз жұлдыздарын құтқармақ болып жүргенін байқайды. Ал көкжиекке дейін созылып жатқан жаға болса теңіз жұлдыздарына толып-ақ қалған екен. Сен не істеп жатырсың? - деп сұрайды әлгі кісі. Бұлар ертең су қайтқанға дейін жағада қалып қойса, өліп қалады ғой, - дейді бала таңырқап. Бұл ақымақтық қой! - дейді қызбаланыи әлгі адам, - қарашы, олар қаншама. Жағада мың емес, миллионы жатыр. Бір өзің ештеңе өзгерте алмайсың, сенің осы жасап жатқан тірлігіңнің мәні бар ма? Бала жерден келесі теңіз жұлдызын қолына алып, шамалы ойланып тұрып, былай депті: -Менің жасаған тірлігімнің мәні мен маңызы өте зор, әсіресе ... мына бір теңіз жұлдызы үшін.

Мәтіннің түйіні

• Еңбек етсең емерсің

• Айдағаны бес ешкі, ысқырығы жер жарады

• Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле.

• Жақсыны күшінен емес, ісінен таны

• Көре-көре көсем боласың.

Шақшақұлы Жәнібек хан Төле би бабамыздан ақыл сұрай отырып былай деп сұрақ қойған екен: -Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ит, мақтаншақ жігіт, ұрыншақ ат жидым. Бозбала болып ерлік құрайын ба? Үлгі алып билік құрайын ба? Еліңде кәрің болса, жазулы тұрған хатың, жайлаған көліңнің алдында төбе болса, ерттеулі атың деуші еді, ақыл сұрай келдім, - дейді. Сонда Төле би бабамыз: -Өгізді өрге салма, қанатың талар, наданға көзіңді салма, сағың сынар. Досыңа өтірік айтпа, сенімің кетер, дұшпаныңа сырыңды айтпа, түбіңе жетер. Жал-құйрығы қаба деп жабыдан айғыр салма, жаугершілік болғанда жағдайлап мінер ат тумас. Жақыным деп жаманның малы үшін жақсының жағасынан алма, өрісің тарылар. Тұмау түбі құрт болар, тұман түбі жұт болар. Ақылдың түбі құт болар. Елге бай емес, би құт. Ел шетіне жау келсе, қабырғалы би - күш, - деген екен.

Жәнібектің сөзін түйіндейтін мақал-мәтел

• Нар жолында жүк қалмас

• Батыр қол бастар.

• Өсиет алған өлмес

• Жақсыға сөз ереді

• Тіл жүйріп - басқа