ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ

Маңдай тер                  

Хамит атасымен әңгімелескенді ұнатады. Балабек қария көп жыл бойы сушы болған. Қазір құрметті демалыста. Сонда да үйде отырғанын көрмейсің. Хамитті ертіп, үй жанындағы бақ ішінде жеміс егіп жүргені. Ешқашан шаршамайды.

– Ата, «маңдай тер» деген не? – деп сұрады бірде Хамит.

Атасы ойға шомды. Көзін бір нүктеге қадады. Әжімдері тереңдеді. Сонан соң Хамитті жетектеп, өзі көшет алып жүрген тоғайға келді. Қолына күрек ұстатты:

– Қане, екі-үш рет қазып ал!

Өзі шеткерірек барып, ағаш көлеңкесіне жайғасты. Хамит пора-пора болып терледі. Үйге келген соң да атасы жақ ашпады.

...Жылдар өтіп жатты. Көшеттер үлкен ағаш болды. Алма мен жүзім мол жеміс берді. Қоңыр күзде атасы Хамитті ертіп бақ ішіне келді. Қып-қызыл алманың біреуін үзіп қолына ұстатты. Сондай дәмді!..

– «Маңдай тер» деген осы, Хамитжан. Өзіңнің маңдай теріңнің жемісі!

Хамит «маңдай тер» сөзінің төркінін қашан түсінді?

• Бір күннен соң

• Бірден түсінді

• бір аптадан соң

• біраз жылдан соң

Хамит пен атасының тоғайға келу себебі

• отын алуға

• аң аулауға

• серуендеуге

• көшет алуға

Хамиттің атасынан білгісі келгені

• Су суғару жайлы

• Көшет егу жайлы

• Маңдай тер жайлы

• Аңдар жайлы

Әбу Насыр әл-Фараби

Фарабидің жастау кезі болса керек. Бір күні жолаушылап бара жатқан жолдасы:

– Менің мына кітаптарымды сақтап қой, қайтып келген соң алармын, – деп бір бума кітапты қолына ұстатады.

Әбу Насыр оны үйіне апарып, сақтап қояды. Қолы босаған сәтте ол әлгі кітаптардың біреуін алып, көз жүгірте бастайды. Кітап сөздері ұнап қалады да, аяғына дейін оқып шығады. Бірақ онша түсіне қоймайды. Қайта оқиды. Сонда да ұғымы жетіңкіремейді. Үшінші мәрте оқиды. Тағы да қанағаттанбайды. Төртінші мәрте оқиды. Көңілі көншімейді. Ақыры кітаптағы ойды толық ұғып алғанша, қайта-қайта оқи береді. Сонда ғана жазылған жайлардың мағынасын айқын ұғып, анық түсінеді.

Осы табандылығының арқасында Әбу Насыр ғылымға бой ұрып, асқан білікті философ болып жетілген екен деседі. «Табандылық кез келген кедергіні жеңеді» деген осы.

Әбу Насырдың бойына біткен қасиеті

• Адамгершілік

• Инабаттылық

• Ізеттілік

• Табандылық

Мәтіндегі мақал

• «Енбек шыққан жерден – төзім де шығады»

• «Іздессең – табарсың, алыссаң – аларсың»

• «Қанша асықсаң да – мезгілі жетпей іс бітпейді»

• «Табандылық кез келген кедергіні жеңеді»

Жолдасының ӘЛ Фарабиге сақтауға берген заты

• Бір бума қағаз

• Бір бума кітап

• Бір қап кітап

• Бір құшақ кітап

Жұмаш пен Құрмаш

Жұмаш пен Құрмаш жазда жайлауға барды. Құрмаш атасына көмектесiп, қозы бақты. Ал Жұмаш кешке дейiн асық ойнап, тайға мiнiп мәз болды. Оған күн тез батып кететiн сияқты болып көрінді. «Жайлаудағы күннiң қысқасы-ай!» – деп налыды ол. Құрмаш болса кешке дейiн мал соңында жүрiп, күндi батыра алмайды. Бiрде Жұмаш ойыны қанбай қайтты да Құрмашқа:

– Жайлау жақсы екен, тек күнi қысқа, ойын енді қызып келе жатқанда батып кетедi, – дедi. Құрмаш:

– Жоқ, күн қысқа емес, ойындарың қызық шығар, – десе де болмады. Екеуi жат та кеп таласты. Ақыры Құрмаш:

– Онда ертең менiң орныма бiр күн қозы бақ, – дедi.

Жұмаш келiстi. Ертеңiне ертемен қолына таяқ ұстап, қозыларды өрiске шығарды. Қозылар төскейде мамырлай жайылып жатты. Ауыл жаққа көз тастап едi, балалар ойнап жүр екен. «Мен де барып ойнасам» деп асықты. Бiрақ күн асықпады. Бір орнында тұрды да қойды. Көзiн жұмып бiраз отырып, күн жылжымады ма екен деп қайта ашса да болмады. Тiптi бiр орнынан қозғалмай тұрғандай көрiндi. «Бұл қалай, күнде мұндай емес едi ғой, – деп таңданды Жұмаш.

– Қой, мынау бүгiн бататын күн емес», – деп, шыдамсызданып, түс болмай қозыны қораға айдап келдi. Келген бетте Құрмашқа:

– Жайлаудың күнi әртүрлі болады екен. Кейбiр күндерi қысқа, кей күнi ұзақ. Әсiресе бүгiн ең ұзақ күн болды, – деп, қозыны тастап, жүгіре жөнелдi.

Күннің қысқа екенін айтқан

• Атасы

• достары

• Құрмаш

• ЖҰМАШ

Екі бала жазды қай жерде өткізді?

• Жайлауда

• Ауылда

• Қалада

• Қыстауда

Аққулар

Ауылдың шетінде айдын көл бар. Көлдің суы мөлдір, айналасы тап-таза. Әдемі гүлдер, қалың шөп, биік ағаштар өсіп тұратын. Көктемде көлге әдемі аққулар ұшып келетін. Адамдар сұлу құстарды тамашалайтын. Жазда көлге шомылып, балық аулайтын.

Бірақ адамдар көлдің тазалығына мүлдем қарамайтын. Шомылып болған соң жеген тамақ қалдықтарын, қоқыстарды тастап кететін. Осылайша көлдің айналасы қоқысқа толып, суы ластана бастады. Күз келіп, көлдің суы салқындады. Күздің артынан қыс келіп, көл беті мұз боп қатты.

Күн жылынып, тағы да көктем келді. Бірақ көктеммен бірге ұшып келетін әдемі аққулар көрінбеді. Адамдар қанша күткенмен, аққулар қайтып келген жоқ. Әдемі аққулары жоқ, айналасы қоқысқа толы көл қатты мұңайды.

Бірде Мақсаттың атасы: «Аққу – тазалықты жақсы көретін құс. Аққулар көліміз қоқысқа толып, ластанып кеткендіктен ұшып келмеді», – деді. Мұны естіген Мақсат достарымен бірге көлдің айналасын тазалауға кірісті. Оған ауыл адамдары да көмек берді. Көлдің айналасы тап-таза болды.

Келесі көктемде аққулар көгілдір көлге қайта ұшып келді. Әдемі құстар жүзіп жүрген көлдің сәні кіріп, ажарлана түсті.

Көктемде көлге ұшып келетін жыл құсты

• АҚҚУ

• қарға

• көгершін

• торғай

Мақсат достарымен бірге қандай жұмыс жасады?

• Ауланы тазалады

• Көшені тазалады

• Көлдің айналасын тазалады

• Ағаш көшеттерін отырғызды