24 сабақ

Балықтар ______ тыныс алады.

• тұздардағы

• өсімдіктердегі

• атмосферадағы

• сумен

Оқушы жұлдыздарға қарағанды ұнатады. Алайда ол үлкен қалада тұратындықтан жұлдыздарды толық бақылай алмайды. Өткен жылы оқушы ауылға барып, онда қалада көрмеген көптеген жұлдыздарды көрді. Неліктен үлкен қалаларға қарағанда ауылда жұлдыздар көбірек көрінеді?

• Ай қалаларда жарқырап, көптеген жұлдыздардың жарығын жауып тастайды.

• Қалалардағы ауаға қарағанда ауылдардағы ауада жарықты шағылыстыратын шаң әлдеқайда көп.

• Қала шамдарының жарықтығы көптеген жұлдыздарды көрінбейтін етеді.

• Автокөліктер, тұрмыстық техника, үйлер шығаратын жылу есебінен қалаларда ауа жылы болады.

Қоректік тізбек энергияны өндірушілерден (әдетте өсімдіктерден) бірінші реттік тұтынушыларға (әдетте шөпқоректілер), содан кейін екінші және үшінші тұтынушыларға (бүкіл қоректілер немесе етқоректілер) береді. Бұл шағын қоректік тізбекте тиіндер бірінші реттік тұтынушылар, ал түлкілер екінші реттік тұтынушылар болып табылады. Тиіндерді жою қоректік тізбегіне негізгі тұтынушылардан жоғарғы жыртқыштарға, соның ішінде түлкілер жейтін барлық ағзаларға әсер етеді. Қоректік тізбектегі бір буынды бұзу оның үстіндегі барлық реттілікті де бұзады.

Өсімдік-тиін-түлкі қоректік тізбегіндегі тиіндердің жойылуынан қоректік тізбекте орын алатын өзгерісті болжаңыз

• Түлкінің саны азаяды да, өсімдік саны артады

• Тиіннің саны кеміп, түлкінің саны артады

• Өсімдік саны мен түлкінің саны кемиді

Төмендегі рН мәндерінің қайсысы бейтарап затты көрсетеді?

• 1

• 5

• 7

• 14

Мангрлар - жағалауға жақын жерлерде жиі өсетін кішкентай ағаштар мен бұталар Мангр ағаштары тіпті тұзды суда, олардың тамыры мен діңінде де, судың астында да өсе алады. Мангр экожүйелері үлгіде көрсетілгендей әртүрлі организмдердің санының тұрақтылығына үлкен қолдау көрсетеді

Мангр экожүйесі арқылы энергия ағынының артуына әкелетін өзгерісті таңдаңыз.

• ыдыратушылар мен жапырақ санының артуы

• күн сәулесінің мөлшерін азайту

• құстардың көбеюі

• мангр ағаштарының санының азаюы

Оқушы әртүрлі беттердің кірпішті жылжыту үшін қажетті күш мөлшеріне қалай әсер ететінін тексеру үшін эксперимент жоспарлайды. Оқушы серіппелі шкала арқылы кірпішті әртүрлі тегіс беттерге сүйреп апару үшін қажетті күш мөлшерін өлшейді. Тәжірибедегі тәуелсіз және тәуелді айнымалыны анықтау үшін кестедегі дұрыс жолды анықтаңыз.

1. кірпіш массасы

2. беткі материал

3. тегіс бетінің биіктігі

4. кірпішті жылжыту үшін қажетті күш мөлшері

• А

• В

• С

Оқушы әртүрлі беттердің кірпішті жылжыту үшін қажетті күш мөлшеріне қалай әсер ететінін тексеру үшін эксперимент жоспарлайды. Оқушы серіппелі шкала арқылы кірпішті әртүрлі тегіс беттерге сүйреп апару үшін қажетті күш мөлшерін өлшейді. Тәжірибедегі тәуелсіз айнымалы және тәуелді айнымалылардың өзгермеуін қамтамасыз ету үшін кейбір айнымалыларды бақылауда ұстау маңызды. Бақыланатын айнымалылар өзгеріп отыратын болса тәжірибе нәтижесі қате болып шығады.

1. кірпіш массасы

2. беткі материал

3. тегіс бетінің биіктігі

4. кірпішті жылжыту үшін қажетті күш мөлшері Бақыланатын айнымалыны анықтаңыз.

• 2

• 1

• 4

• 3

Оқушылар тобы күн сәулесінде жақсы өсетін өсімдік жасушаларын көлеңкеде жақсы өсетін өсімдік жасушаларымен салыстырады. Модель өсімдіктердің екі түрінің де жапырақ жасушаларын көрсетеді

Модельде көрсетілген өсімдіктің қандай ерекшелігі көлеңкедегі өсімдіктерге фотосинтез арқылы күн сәулесін жақсырақ пайдалануға мүмкіндік береді?

• жапырақтарының аз болуы

• сабақтың майысып орналасуы

• көбірек хлоропластың болуы

• өсімдік жасушаларының 

  кішірек болуы

1940 жылдары химиялық ДДТ әлемнің әртүрлі аймақтарында масалардың популяциясын бақылауда ұстау үшін пестицид ретінде қолданылды. Бұл химикаттың қолданылуы бүркіт популяциясының азаюына себепші болды, себебі жұмыртқа қабығының әлсізденіп жарылуы орын алды. Модель бүркіттерді қамтитын экожүйенің мысалын көрсетеді.

Қай мәлімдеме ДДТ-ның бүркіт популяциясына енген жолын жақсы түсіндіреді?

• Бүркіттер ДДТ-ны ауадан сіңірді.

• Бүркіттер ДДТ-ны тікелей судан сіңірді.

• Бүркіттер үлкен балықты жегенде ДДТ сіңірді.

• Бүркіттер зоопланктонды жегенде ДДТ сіңірген.

Арнайы микроскопсыз көруге тым кішкентай болғанымен, атомдар айналаңыздағы заттардың барлығын құрайды

Барлық заттар сияқты атомдар масса мен көлемге ие, бірақ атомдар өте ұсақ. Осы суреттегі жапырақтың ұшында ілініп тұрғандай бір тамшы судың құрамында миллиард триллионнан астам атом бар!

Төмендегі тұжырымдардың қайсысы дұрыс?

• Атомдарды жай көзбен көруге болады.

• Атомдар айналадағы кейбір заттарды құрайды.

• Атомдардың массасы 

  өте аз.