ББЖМ №1

1 Химиялық реакциялар бір бағытта жүретін болса, оны қайтымсыз дейді. Мұндай реакция нәтижесінде газ, тұнба бөлінеді де реакция аяғына дейін жүреді. Сонымен қатар, реакция кезінде түзілген заттар қайтадан әрекеттесуші заттарға айналып кері жүруі мүмкін. Мұндай реакцияларды қайтымды деп атайды. Мысалы, сутек пен йод газдарының әркеттесіп йодсутек түзуі: 

H_2(г)+I_2(г) ⇋ 2HI_(г)

 Бастапқыда тек тура реакция жүреді, себебі HI жоқ. Аз мөлшерде йодсутек түзілген сон, бірден H₂ және I₂ ге айырылып бастайды. Бірте-бірте тура реакция жылдамдығы төмендеп, кері реакция жылдамдығы артады. Соңында, сутек пен йодтың қосылу реакциясының жылдамдығы, йодсутектің ыдырау жылдамдығына тең болады. Сәйкесінше, тура және кері реакциялардың жылдамдығы бір-біріне тең болған жағдайда системада тепе-теңдік орнайды. Процесстің графигі:

Тепе-теңдік жағдайындағы заттардың концентрацияларын тепе-теңдіктегі деп аталады да оларды [H₂],[I₂],[HI] жақшамен көрсетеді. Осы жүйедегі заттардың концентрациясын, температурасын және қысымын өзгерткен жағдайда тепе-теңдіктің ығысуына алып келеді. Жүйенің ығысу бағытын Ле-Шателье принципі бойынша анықтайды: «Тепе-теңдік күйде тұрған жүйенің бір жағдайы өзгерсе, тепе-теңдік сол өзгерісті әлсірететін реакия жүретін бағытқа ығысады».                                         

Мәтінде көрсетілген жүйеде тепе-теңдік  орнаған кезде қосылыстардың концентрациялары: [H₂]=0,025 моль/л, [I₂]=0,005 моль/л, [HI]=0,09 моль/л болды. Реагенттердің бастапқы концентрацияларын анықтаңыз

• [H₂]=0,07 моль/л; [I₂]=0,05 моль/л.              

   

• [H₂]=0,08 моль/л; [I₂]=0,5 моль/л.              

   

• [H₂]=0,10моль/л; [I₂]=0,06 моль/л.              

   

• [H₂]=0,17 моль/л; [I₂]=0,08 моль/л.              

   

X элементі- Жер ғаламшарында ең көп таралған. Латын тілінен аударғанда – қышқыл тудырушы деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар X элементтінің молекуласы ауаның құрамдас бөлігі болғандықтан, адам өмірінде  маңызды рөл ойнайды.

X газы металдар мен бейметалдармен әрекеттескенде кезде бинарлы қосылыс түзіп, -2 тотығу дәрежесін, ал фтормен байланысқанда +2 көрсетеді. 

P+X₂→P₂X

Алғашқылардың бірі болып Пристли фотосинтез процессі арқылы Х газын алуға болатынын дәлелдеген еді. 

CX₂+H₂X→C₆H₁₂X₆+X₂

Суды электролиздегенде немесе калий перманганаты мен калий хлораты секілді күрделі заттарды ыдыратқанда X газы түзіледі.                          

Құрамында X элементі бар қышқыл

• күкірт қышқылы

• фосфор қышқылы

• азот қышқылы

• көмір қышқылы

VIIA топша элементі хлор Cl₂ – сары-жасыл түсті улы газ. Ол қосылыстарында -1, +1, +3, +5, +7 ауыспалы тотығу дәрежелерінде  болады. Басқада галогендер секілді хлор металдар мен сутекпен әрекеттесіп, тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Мысалы, қыздырылған мыс ұнтақтарын хлор толы ыдысқа салғанда металл +2-ке дейін тотықса, бейметалл -1-ге дейін тотықсызданады.

Хлор сілті ерітінділерімен әрекеттескенде диспропорциялануға ұшырайды. Яғни хлор тотығу-тотықсыздану процесіне де өзі қатысады.

Cl₂ + KOH(ыстық) → KCl + KClO₃ + H₂O

Cl₂ + KOH(суық) → KCl + KClO + H₂O

 

                                                                   

Хлордың тек тотығу процесі сипатталған реакцияны анықтаңыз.   

• H₂ +CI₂ → 2HCI

• KF+ СІ₂ → KCI+ F₂       

• KCl + F₂ → KF+ Cl₂       

• HCI+NaOH→ NaCI+H₂O

Сумен әрекеттесіп сілті түзетін металдар қатары:  

• Lі, Ca, Mg, Rb, Cs

• Lі, Na, K, Rb, Cs

• Lі, Ca, K, Rb, Cs

• Ca, Sr, K,Mg, Cs

Құрамындағы бейметалдың пайыздық үлесі 2%-ға сәйкес келетін құйма

• Шойын

• Болат

• Монельметалл

• Нихром

Аммиак - ...

• өткір иісі бар түссіз сұйық зат

• өткір иісі бар түссіз қатты зат

• өткір иісі бар түссіз газ

• иіссіз, түссіз газ

Болаттың балқу температурасының аралығы  

• 1500-1600 ̊C

• 1400-1500 ̊C

• 1300-1350 ̊C

• 1700-1900 ̊C

Сутегі асқын тотығы бөлме температурасында баяу ыдырап, су мен оттегі түзеді. 

2H₂O₂ → 2H₂O + O₂

Арман сутегі пероксиді концентрациясының өзгеруі реакцияның жылдамдығына қалай әсер ететінін зерттеу үшін төменде көрсетілген құрылғыны пайдаланып, тәжірибе өткізді.

Ол түзілген оттегінің көлемін үш түрлі (А-3г/л; В-2г/л; С-1г/л) H₂O₂ концентрациясын пайдаланып өлшеді. Нәтижесі төмендегі графикте көрсетілген:

 

Арман өткізген тәжірибедегі MnO₂ қосылысының атқаратын рөлі   

• Ингибитор

• Катализатор

• Концентрация

• Температура

Бейметалдардың жалпы қасиеттері

Бейметалдар біздің ғаламшарымызда кең таралған. Ауа құрамының 78% азот газы, 21% оттегі құрайды, жер қыртысының 75% құрайтын бейметалдар – кремний мен оттегі, ал гелий мен сутек ғаламдағы ең кең таралған элементтер, сонымен қатар, C, H, O, P, S, N сияқты бейметалдар жердегі өмірді тудырады. Бейметалдардың басты ерекшелігі олардың сыртқы қабаттарында 4-тен 8-ге дейін электрондардың болуы және жоғары электртерістілікке ие болуында. Менделеев кестесінде бір периодта орналасқан элементтердің төменде мысалда көрсетілгендей атом радиустары периодта солдан оңға қарай азаяды. 

 

Бейметалдар оксидтері 2 топқа бөлінеді: тұз түзетін және тұз түзбейтін. Тұз түзбейтін оксидтерге N₂O, NO, CO жатады. Бейметалдардың тұз түзуші оксидтері қышқылдық оксидтер типіне жатады. Кремний (IV) оксидінен басқа барлық қышқылдық оксидтер суда ериді, нәтижесінде қышқылдар түзіледі. Егер бейметалл екі немесе одан да көп оттекті қышқылдар түзсе, бұл қышқылдардың күші бейметалдың тотығу дәрежесінің артуымен өседі. 

Ғарышта кең таралған газ- 

• Сутек -Н₂

• Оттек -О₂

• Азот-

• Гелий

Кока-кола – 1886 жылы 8 мамырда Атлантада ойлап табылған алкогольсіз газдалған сусын. Оның авторы фармацевт Джон Стит Пембертон. Кока-Коланың негізгі ингредиенттері бастапқыда кола жаңғақтары (кофеинге бай) және кока бұтасы (құрамында кокаин бар) болды, олар қауіптілігі белгілі болған кезде рецепттен алынып тасталды. Сондықтан қазіргі уақытта сусынның құрамында кока өсімдігінің атауы ғана қалды. Алынған сусын «кез келген жүйке ауруларына арналған» препарат ретінде патенттелген.

Сусынның нақты құрамы әлі күнге дейін әлемдік қауымдастыққа жарияланбаған, түпнұсқа рецепті өндірушіде қатаң сенімділікте сақталады. Жапсырмада көрсетілген сусынның құрамы келесідей: тазартылған газдалған су, қант, табиғи бояғыш, тұрақтандырғыш - H₃PO₄ (E338), табиғи ароматизатор, кофеин.                                                

Егер 71 г фосфор (V) оксиді 50 г сумен әрекеттескенде 50 г ортофосфор қышқылы түзілсе, реакция өнімінің шығымын есептеңіз

• 71% 

• 51% 

• 53% 

• 62%