9 Фразеологизмдер

   Төле би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады. Төле бала әуелі әкесіне барыпты. Жасы жүзге тақап отырған әкесі ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле: «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ?» – дегенді сұрайды. Сонда әкесі әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады: 

      – Балам, мынаны сындырып көрші. 

   Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.

       – Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы. Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп бырт-бырт етіп оп-оңай сындыра береді. Әлібек би:

       – Бұдан не түсіндің, балам? – дейді.

 Сонда Төле бала: 

      – Түсіндім. Әке, бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. «Саяқ жүрген таяқ жейді» демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.

      – Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді бір болуға, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын» дегенінің мәнісі осы, - депті.

Мәтіннің негізгі тақырыбын анықтаңыз.

• Әлібек бидің мысалы

• Ауызбіршіліктің маңызы

• Шыбықтың сынуы

• Абыздың батасы

   Төле би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады. Төле бала әуелі әкесіне барыпты. Жасы жүзге тақап отырған әкесі ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле: «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ?» – дегенді сұрайды. Сонда әкесі әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады: 

      – Балам, мынаны сындырып көрші. 

   Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.

       – Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы. Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп бырт-бырт етіп оп-оңай сындыра береді. Әлібек би:

       – Бұдан не түсіндің, балам? – дейді.

 Сонда Төле бала: 

      – Түсіндім. Әке, бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. «Саяқ жүрген таяқ жейді» демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.

      – Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді бір болуға, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын» дегенінің мәнісі осы, - депті.

Берілген мәтіннің мазмұнына лайықты мақалды анықтаңыз.

• Көңілің тартпаған іске қол ұрма.

• Бір кісінікі - мақұл, Екі кісінікі - ақыл.

• Күшенген жеңбейді, Күші көп жеңеді.

• Тірліктің күші - бірлікте.

   Төле би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады. Төле бала әуелі әкесіне барыпты. Жасы жүзге тақап отырған әкесі ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Төле: «Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ?» – дегенді сұрайды. Сонда әкесі әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады: 

      – Балам, мынаны сындырып көрші. 

   Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.

       – Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы. Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп бырт-бырт етіп оп-оңай сындыра береді. Әлібек би:

       – Бұдан не түсіндің, балам? – дейді.

 Сонда Төле бала: 

      – Түсіндім. Әке, бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. «Саяқ жүрген таяқ жейді» демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.

      – Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді бір болуға, ынтымаққа шақыра біл. «Бақ қайда барасың дегенде, ынтымаққа барамын» дегенінің мәнісі осы, - депті.

«Саяқ жүрген таяқ жейді» деген мақалға мәндес мақалды табыңыз.

• Бөлінгенді бөрі жейді.

• Адамның күні адаммен.

• Кеңеспей шешкен шешімнің кесімі болмас.

• Береке көзі - бірлікте.

    Сырдария өзені – Орта Азиядағы аса ірі су жолының күре тамыры. Ертеде Яксарт деп аталып, кейін оны арабтар Сейхун деп атаған. Сырдария өзінің бастауын Теріскей Алатауы жоталарындағы көлдер мен мұздықтардан алып, Арал теңізіне құяды, ұзындығы 2863 км, оның 430 км Оңтүстік Қазақстан жерінен өтеді. Қызылқұммен шектесетін Шардара сахарасын басып өтіп, оңтүстіктен солтүстік-батысқа қарай ағады. Сырдарияға Арыс, Бөген, Келес, Қырықкелес, т.б. Қаратау баурайларынан бастау алатын майда өзендер құяды. Сырдария жағасында қалың жыңғыл тоғайы өседі. Қамыс арасында қырғауыл, қабан, шағал, жабайы мысық, ондатра, қаз бен үйректер, қасқалдақтар өмір сүреді. Дария жағасындағы жайылған суаттарда көптеген балықтар – лақа, жылан балық, сазан, көксерке, табан балық бар. Сырдария Оңтүстік Қазақстан облысындағы аңшылық пен балық шаруашылығын өрістетіп, туризмді дамытуда ерекше орын алады. Қазақстанда ауыл шаруашылығына көмекке келген дәл Сырдариядай өзен жоқ деуге болады, оның үстіне Сырдария ондаған миллион кВт-сағат электр энергиясын беруге де қуатты.

Сырдария өзенінің ағу бағыты қандай?

• Шығыстан оңтүстік-батысқа қарай

• Оңтүстіктен солтүстік-батысқа қарай

• Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай

• Орталықтан солтүстік-батысқа қарай

    Сырдария өзені – Орта Азиядағы аса ірі су жолының күре тамыры. Ертеде Яксарт деп аталып, кейін оны арабтар Сейхун деп атаған. Сырдария өзінің бастауын Теріскей Алатауы жоталарындағы көлдер мен мұздықтардан алып, Арал теңізіне құяды, ұзындығы 2863 км, оның 430 км Оңтүстік Қазақстан жерінен өтеді. Қызылқұммен шектесетін Шардара сахарасын басып өтіп, оңтүстіктен солтүстік-батысқа қарай ағады. Сырдарияға Арыс, Бөген, Келес, Қырықкелес, т.б. Қаратау баурайларынан бастау алатын майда өзендер құяды. Сырдария жағасында қалың жыңғыл тоғайы өседі. Қамыс арасында қырғауыл, қабан, шағал, жабайы мысық, ондатра, қаз бен үйректер, қасқалдақтар өмір сүреді. Дария жағасындағы жайылған суаттарда көптеген балықтар – лақа, жылан балық, сазан, көксерке, табан балық бар. Сырдария Оңтүстік Қазақстан облысындағы аңшылық пен балық шаруашылығын өрістетіп, туризмді дамытуда ерекше орын алады. Қазақстанда ауыл шаруашылығына көмекке келген дәл Сырдариядай өзен жоқ деуге болады, оның үстіне Сырдария ондаған миллион кВт-сағат электр энергиясын беруге де қуатты.

Мәтінде айтылмаған мәліметті анықтаңыз.

• Сырдария он миллион шамасында кВт -сағат электр энергиясын беруге қуатты

• Сырдария өзенін арабтар Сейхун деп атаған

• Сырдария өзені Еуразиядағы аса ірі су жолы

• Сырдария жағасында қалың жыңғыл тоғайы өседі