Түрік қағанаты

Ерте орта ғасырда Ұлы Даланың шығыстағы қожасына айналған мемлекет

• Түрік қағанаты

• Түркеш қағанаты

• Қимақ қағанаты

• Қарақытай мемлекеті

«Теле ру-тайпаларыамин Бумын кағанның қол астына біріккен түркілер сол кезде өздері тәуелді болып отырган жужандарға жуань- жуаны) қарсы шықты. Түркілер 552 (553) жылы Бумын қағанның басшылығымен жужандарды тас-талқан етіп жеңеді. Бұл согысқа түркілердің жужандардың қол астынан шығу жолындағы талаптары себеп болған еді. Олардың арасында аса қуатты ашина тайпалары да бар еді. Жужандарды соғысқа арандатпақ болған түркілер өз көсемдеріне жужандар қағаны Анагуй қызын әйелдікке беруін сұрады. Бұл өтініш Анағұй намысына тиді. Жужандар әскерлеріне қажетті темір балқытып беріп, алым- салықтарын үзбей төлеп келген түркілердің бұрын мұндай пиғыл ойларына да келмейтін. Бірақ түркілердің жолы болып, жеңіске жетті. Тұтқиылдан шабуыл жасаған Бумын қаған дұшпандарын тас-талқан етті... ал жужандар тагының мұрагері көрші елге қашып кетті. Халық арасында «Иль хан» («Ел қаған» атанган Бумын қаған) да сол жылы дүние салады...

Мәнмәтін бойынша жужандарға тәуелді болған тайпаны анықтаңыз:

• сармат

• ғұн

•  түркі

• дах

«Теле ру-тайпаларыамин Бумын кағанның қол астына біріккен түркілер сол кезде өздері тәуелді болып отырган жужандарға жуань- жуаны) қарсы шықты. Түркілер 552 (553) жылы Бумын қағанның басшылығымен жужандарды тас-талқан етіп жеңеді. Бұл согысқа түркілердің жужандардың қол астынан шығу жолындағы талаптары себеп болған еді. Олардың арасында аса қуатты ашина тайпалары да бар еді. Жужандарды соғысқа арандатпақ болған түркілер өз көсемдеріне жужандар қағаны Анагуй қызын әйелдікке беруін сұрады. Бұл өтініш Анағұй намысына тиді. Жужандар әскерлеріне қажетті темір балқытып беріп, алым- салықтарын үзбей төлеп келген түркілердің бұрын мұндай пиғыл ойларына да келмейтін. Бірақ түркілердің жолы болып, жеңіске жетті. Тұтқиылдан шабуыл жасаған Бумын қаған дұшпандарын тас-талқан етті... ал жужандар тагының мұрагері көрші елге қашып кетті. Халық арасында «Иль хан» («Ел қаған» атанган Бумын қаған) да сол жылы дүние салады...

Мәнметін бойынша Бумын қаған басқарған мемлекетті анықтаңыз

• Түргеш каганаты

• Түрік қағанаты

• Жужан каганаты

• Батыс Түрік қағанаты

Мәтінде сипатталған тарихи оқиғадан кейін түріктер қол жеткен саяси дәреже:

«Жужан қағандығы түріктерден жеңілгендеріне қарамастан, оларға қарсы және бірнеше рет жорық жасады. Бірақта ешбір жеңіске жете алмады. Ал 552-554 жылдары Қара-Ескенің інісі Мұқан қағанның кезінде жужандар мүлде қайтып бас көтерместей болып жеңілді»:

• Түрік қағанаты Қара теңіздің солтүстік жағалауына дейін үстемдік етті

• Түрік қағанатының Азияның шығысындағы ықпалы күшейді

• Түрік қағанаты Ұлы Даланың шығыстағы қожасына айналды

• Түрік қағанаты Орта Азиядағы басқару жүйесін қайта құрды

Мәтінде берілген тарихи кезеңді анықтаңыз:

«...біреуді достық қатынас жасау үшін түрік сұлтаны Бумынға жібереді. Түріктерге 545 ж. келген елші қуанышпен қарсы алынады. «Ордадағылар: «бүгін бізге ұлы мемлекеттен елші келді, ұзамай біздің мемлекетіміз де өрге өрлейді деп бірін-бірі құттықтай бастайды.» Осынау елеусіз фактінің өзі жужандар өктемдігі түріктерге ауыр тигені, бостандық жолындағы қашса құтылмайтын соғыстан олардың тайсалмайтыны айқын көрінеді. Халқының көңіл күйіне бейімделген Бумын өз алдияры – Жужан ханына адал еместігін танытып, Батыс Вэй астанасы Чаньанға жауап ретінде көп тарту-таралғымен елшілер аттандырады, сөйтіп өз мырзасының жауымен одақ құрады.Алайда бұдан жужандармен арақатынас үзілмейді: тегі, келіссөз аса құпия жағдайда жүргізілгенге ұқсайды. Осынау елшілер Түрік мемлекетінің Батыс Вэй және оның мұрагері Бэй-Чжоу империясының одақтасы ретінде, 550 жылдан бастап Бэй-Ци әулеті бекіп алған Солтүстік-Шығыс Қытайға қарсы бағытталған шығыстың саясатын алдағы ширек ғасыр бойына белгілеп береді. Алайда әлемдік саясатқа араласқан Бумын, өзі кіріптар болып отырған жужандарға қарсы күресуге әлі де әлсіз екенін анық түсінген. Бумын сол себепті де әрі одақтас, әрі бағынышты рөлін адал орындауға бел байлады.»: 

• Теле тайпаларының аварларға қарсы кұресін

• Теле тайпаларының эфталиттерге қарсы күресін

• Теле тайпаларының Қытаймен байланысын

• Теле тайпаларынының құрылуын

Орталык Азия мен Онтүстік  Сібірде туркілердің үстемдігін орнатқан билеуші

• Бумын

• Иштеми

• Мұқан

• Қапаған

Жужан қағандығын жеңгеннен кейін «елхан» атағын алған қаған

• Бумын

• Шегу

• Иштеми

• Қапаған

552-603 жылдары өмір сүрген ерте орта ғасырдағы мемлекет

• Қыпшақ хандығы

• Қарлұқ қағанаты

• Батыс Түрік қағанаты

• Түрік қағанаты

«Теле ру-тайпаларыамин Бумын кағанның қол астына біріккен түркілер сол кезде өздері тәуелді болып отырган жужандарға жуань- жуаны) қарсы шықты. Түркілер 552 (553) жылы Бумын қағанның басшылығымен жужандарды тас-талқан етіп жеңеді. Бұл согысқа түркілердің жужандардың қол астынан шығу жолындағы талаптары себеп болған еді. Олардың арасында аса қуатты ашина тайпалары да бар еді. Жужандарды соғысқа арандатпақ болған түркілер өз көсемдеріне жужандар қағаны Анагуй қызын әйелдікке беруін сұрады. Бұл өтініш Анағұй намысына тиді. Жужандар әскерлеріне қажетті темір балқытып беріп, алым- салықтарын үзбей төлеп келген түркілердің бұрын мұндай пиғыл ойларына да келмейтін. Бірақ түркілердің жолы болып, жеңіске жетті. Тұтқиылдан шабуыл жасаған Бумын қаған дұшпандарын тас-талқан етті... ал жужандар тагының мұрагері көрші елге қашып кетті. Халық арасында «Иль хан» («Ел қаған» атанган Бумын қаған) да сол жылы дүние салады...

Мәнмәтінді жане тарихи білімдеріңізді пайдаланып, түркілердің әлемдік тарих сахнасына шығуына себепкер болған кәсіп:

• егіншілік

• металл өндіру

• ағаш өндеу

• аңшылық

«Теле ру-тайпаларыамин Бумын кағанның қол астына біріккен түркілер сол кезде өздері тәуелді болып отырган жужандарға жуань- жуаны) қарсы шықты. Түркілер 552 (553) жылы Бумын қағанның басшылығымен жужандарды тас-талқан етіп жеңеді. Бұл согысқа түркілердің жужандардың қол астынан шығу жолындағы талаптары себеп болған еді. Олардың арасында аса қуатты ашина тайпалары да бар еді. Жужандарды соғысқа арандатпақ болған түркілер өз көсемдеріне жужандар қағаны Анагуй қызын әйелдікке беруін сұрады. Бұл өтініш Анағұй намысына тиді. Жужандар әскерлеріне қажетті темір балқытып беріп, алым- салықтарын үзбей төлеп келген түркілердің бұрын мұндай пиғыл ойларына да келмейтін. Бірақ түркілердің жолы болып, жеңіске жетті. Тұтқиылдан шабуыл жасаған Бумын қаған дұшпандарын тас-талқан етті... ал жужандар тагының мұрагері көрші елге қашып кетті. Халық арасында «Иль хан» («Ел қаған» атанган Бумын қаған) да сол жылы дүние салады...

Мәнмәтінді жане тарихи білімдеріңізді пайдаланып, жужандарды толық талқандаған түрік билеушісін анықтаңыз

• Білге

• Тон

• Мукан

• Қапаган