นิราศภูเขาทอง

เพราะเป็นนิราศเรื่องเดียวของสุนทรภู่

เพราะเป็นนิราศที่แต่งเพื่อถวายรัชกาลที่ 2

เพราเป็นนิราศที่เกิดจากการพลัดพรากจากหญิงอันเป็นที่รักจริง ๆ

เพราะเป็นนิราศที่มีการเลือกสรรคำได้อย่างไพเราะ และมีสำนวนโวหารคมคาย

เพื่อระลึกถึงนางอันเป็นที่รัก

เพื่อถ่ายทอดอารมณ์กวี

เพื่อแสดงความอาลัยร.2

เพื่อบันทึกเหตุการณ์ขณะเดินทางไปยังเจดีย์ภูเขาทอง

คบคนพาล พาลพาไปหาผิด

ดูช้างให้ดูหาง ดูนางให้ดูแม่

ข้างนอกสุกใส ข้างในเป็นโพรง

ข้างนอกขรุขระ ข้างในตะติ๊งโหน่ง

พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พระบาทสมเด็จพุทธเลิศหล้านภาลัย

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก

ภรรยา

นางข้าหลวง

หญิงที่หมายปอง

ไม่ได้กล่าวถึงใครเลย

การสอดแทรกวัฒนธรรม

การเดินทางและคิดถึงคนรัก

การกล่าวถึงกษัตริย์

ถูกทุกข้อ

การบันทึกเรื่องราวของชาววังในการปฏิบัติตนตลอดการเดินทางจนถึงภูเขาทอง

การบรรยายชีวประวัติของตนเองอย่างละเอียดมากที่สุดในจำนวนนิราศทั้งหมด

   การพรรณนาความรุ่งเรืองของกรุงศรีอยุธยาและความงดงามของปราสาทราชวัง

การบันทึกเรื่องราวและเหตุการณ์ตลอดการเดินทางและสอดแทรกอารมณ์ความรู้สึก

ถึงบ้านงิ้วเห็นแต่งิ้วละลิ่วสูง      ไม่มีฝูงสัตว์สิงกิ่งพฤกษา

ถึงเมาเหล้าเช้าสายก็หายไป      แต่เมาใจนี้ประจำทุกค่ำคืน

ถึงเขมาอารามอร่ามทอง      เพิ่งฉลองเลิกงานเมื่อวานซืน

 ถึงสามโคกโศกถวิลถึงปิ่นเกล้า      พระพุทธเจ้าหลวงบำรุงซึ่งกรุงศรี

เพราะเป็นขนบของนิราศที่ต้องมีการครวญถึงหญิงอันเป็นที่รัก

เพราะเป็นกลวิธีในการเขียนอัตชีวประวัติให้สมบูรณ์มากที่สุด

เพราะช่วยให้เห็นมิติของความรักอันหวานชื่นในวรรณคดีไทย

เพราะช่วยผู้อ่านได้รับรู้ถึงความงามของหญิงอันเป็นที่รักของกวี

คิดถึงครั้งก่อนมาน้ำตาไหล

ผู้หญิงเกล้ามวยงามตามภาษา

จะชอบผิดในมนุษย์เพราะพูดจา

ดังขวากแซมเสี้ยมแทรกแตกไสว