Мәтін құрылысы

Нан тарихының тамыры ежелгі заманға кетіп жатыр. Ғалымдардың пікіріне қарағанда, ол он бес мың жылды құрайды екен. Алғашқы нанның өсімдігі бидай да, сұлы да, арпа да емес, кәдімгі емен екен.

Ежелгі адамдар емен жаңғағын үгіп, одан ұн жасаған. Бұған археологтардың қазба жұмыстары дәлел. Дәнді-дақылдарды қолдан егуді, оның дәнінен ұн жасауды адамдар бірте-бірте меңгерген. Сұйық ботқа қазіргі нанның бастапқы түрі болған. Ал Африка мен Азияның бірқатар елдерінде осындай быламықтарды нан ретінде әлі де қолданады.

СҰРАҚ: Алғашқы нан неден жасалды?

• Емен жаңғағынан

• ұннан

• арпа-бидайдан

• қамырдан

Нан тарихының тамыры ежелгі заманға кетіп жатыр. Ғалымдардың пікіріне қарағанда, ол он бес мың жылды құрайды екен. Алғашқы нанның өсімдігі бидай да, сұлы да, арпа да емес, кәдімгі емен екен.

Ежелгі адамдар емен жаңғағын үгіп, одан ұн жасаған. Бұған археологтардың қазба жұмыстары дәлел. Дәнді-дақылдарды қолдан егуді, оның дәнінен ұн жасауды адамдар бірте-бірте меңгерген. Сұйық ботқа қазіргі нанның бастапқы түрі болған. Ал Африка мен Азияның бірқатар елдерінде осындай быламықтарды нан ретінде әлі де қолданады.

СҰРАҚ:Мәтін мазмұнына сәйкес мақалды тап

• Ас-елдің құты

• Ас атасы-нан

• Ас иесімен тәтті

• Ас ауруға жақсы

Қазақ халқының ұлттық дәстүрлерінің ішінде бата беру ерекше орын алады. Халықтың тілек-бата сөздері жас ұрпақты әдепті, сабырлы, зерделі, арлы болып өсуге баулыйды. Дәулетті, бақытты, кешірімді болуын тілейді. Тілек-бата сөздер халықтың өзімен бірге жасасып келе жатқан ежелгі мұрасы. Бұлар - оның рухани өмірінде тұтастығын, бірлігін, салт-дәстүрін, адамгершілік өсиеттерін сақтауға ерекше қызмет атқарады.

Болашақтың иесі ұрпағына амандық, парасаттылық, өнер-білім, құт-береке, ұзақ өмір, үлкен табыс тілеу ежелден азаматтың асыл мұраты болса керек.

СҰРАҚ: Екінші азатжолдың бірінші азатжолға қатысы қандай?

• Ойды сипаттайды

• Ойды дамытады

• Ойды қортындылайды

• Ойды суреттейді

Қазақ халқының ұлттық дәстүрлерінің ішінде бата беру ерекше орын алады. Халықтың тілек-бата сөздері жас ұрпақты әдепті, сабырлы, зерделі, арлы болып өсуге баулыйды. Дәулетті, бақытты, кешірімді болуын тілейді. Тілек-бата сөздер халықтың өзімен бірге жасасып келе жатқан ежелгі мұрасы. Бұлар - оның рухани өмірінде тұтастығын, бірлігін, салт-дәстүрін, адамгершілік өсиеттерін сақтауға ерекше қызмет атқарады.

Болашақтың иесі ұрпағына амандық, парасаттылық, өнер-білім, құт-береке, ұзақ өмір, үлкен табыс тілеу ежелден азаматтың асыл мұраты болса керек.

СҰРАҚ: Мәтінге сәйкес мақалды тап

• Тіл тас жарады тас армаса бас жарады

• Бірлік болмай тірлік болмас

• Батамен ер көгерер жаңбырмен жер көгерер

• Көп қорқытады терең батырады

...Қайран, Тарбағатай! Сен тау болып жаралғалы, құтты қоныс қойнауың мал мен жанға талай толып, талай солды ғой. Не ықылым оқиғалар өтпеді сенің сонау адыр-қырқа, белдеріңде?! Сен екеуміз білетін сыр қанша, жыр қанша?! Қазақ даласының қара шаңырағы Қаратаудан кейін тарих көшін басынан көп асырған шежіре тау сен-ақ шығарсың, Тарбағатай! Бір халықтың екі түрлі тағдырын қос бүйіріңе теңдеп алып, сол орныңда тапжылмай жатыр екенсің-ау, жарықтығым. Бақыт пен сордың арасын осылайша қақ бөліп, туған елдің шығыстағы бір қамалындай, осы қалпыңда мәңгі мызғымай тұра бер, қайран алтын босағам!

СҰРАҚ: Қандай сипаттама Қаратауға қатысты айтылған?

• Қазақтың қара шаңырағы

• Туған елдің шығыстағы қамалы

• Құтты қоныс қойнауы

• Қайран алтын босаға

Бразилия елінде жылына екі рет, дәлірек айтқанда, ақпан және наурыз айлары аралығында Амазона өзені сағасында Атлантикалық мұхиттан тұзды, анағұрлым ауыр судың келгені байқалады. Мұхит суы өзен ағымымен кездесіп, өзен суын ығыстыра бастайды. Соның нәтижесінде, биіктігі 6 метрге жететін алып толқындар пайда болады.

Көктем кезінде Дания елінде таңғажайып оқиға болады: барлық аймақтардан ұшып келген миллионнан астам еуропалық қараторғай күн батпай тұрып үлкен топқа жиналады екен. Оңтүстіктен ұшып келген қараторғайлар күні бойы көк шалғында болып, кешкісін аспан төрінде топтық би билейді екен. Даттықтар бұл құбылысты «Қара Күн» деп атаса керек. Аталған құбылысты наурыз айынан бастап, сәуір айының ортасына дейін тамашалауға болады.

СҰРАҚ: Қара күн құбылысын қашан тамашалауға болады

• Күзде

• Қара күзде

• Көктемде

• Қыста

Бразилия елінде жылына екі рет, дәлірек айтқанда, ақпан және наурыз айлары аралығында Амазона өзені сағасында Атлантикалық мұхиттан тұзды, анағұрлым ауыр судың келгені байқалады. Мұхит суы өзен ағымымен кездесіп, өзен суын ығыстыра бастайды. Соның нәтижесінде, биіктігі 6 метрге жететін алып толқындар пайда болады.

Көктем кезінде Дания елінде таңғажайып оқиға болады: барлық аймақтардан ұшып келген миллионнан астам еуропалық қараторғай күн батпай тұрып үлкен топқа жиналады екен. Оңтүстіктен ұшып келген қараторғайлар күні бойы көк шалғында болып, кешкісін аспан төрінде топтық би билейді екен. Даттықтар бұл құбылысты «Қара Күн» деп атаса керек. Аталған құбылысты наурыз айынан бастап, сәуір айының ортасына дейін тамашалауға болады.

СҰРАҚ: Мәтңндегі негізгі ойды тап

• Бразилия өзендерімен танысу

• Дания елінің тұрмыс тіршілігі

• Құстардың көптігі

• Табиғаттағы керемет құбылыстарды суреттеу

Ғұмыр бойы бақытты болғың келсе, адал бол, асыл қасиет те, асыл мінез де адал адамдарда болады. «Адал арың ақ мамық жастығың», -дейді халқымыз. Адал адам дегеніміз жалпының игілігіне өмір сүру, ортақ мүддеге бола жеке мүддені құрбан ету. Адалдық дегеніміз ашық, шынайы қарым- қатынас. Әрқашан ойындағы шындықты айтуға әзір тұр, сонда арам пиғылдылар да сенен аулақ қашады. Егер өзі алдамшы алаяқ болмаса, ешкім алаяқтармен таныс-біліс болуды сүймейді. Олардан аулақ жүреді. Адал адамды қудалауға болар, бірақ ардан ада етуге болмайды. Адал адам арын сақтай біледі, одан айырылмайды. Әр уақытта адал болыңдар.

СҰРАҚ: Мәтін не, туралы?

• Адамның қасиеті

• Адамның білімі

• Адамның еңбекққорлығы

• Адамның дәулеті

Ғұмыр бойы бақытты болғың келсе, адал бол, асыл қасиет те, асыл мінез де адал адамдарда болады. «Адал арың ақ мамық жастығың», -дейді халқымыз. Адал адам дегеніміз жалпының игілігіне өмір сүру, ортақ мүддеге бола жеке мүддені құрбан ету. Адалдық дегеніміз ашық, шынайы қарым- қатынас. Әрқашан ойындағы шындықты айтуға әзір тұр, сонда арам пиғылдылар да сенен аулақ қашады. Егер өзі алдамшы алаяқ болмаса, ешкім алаяқтармен таныс-біліс болуды сүймейді. Олардан аулақ жүреді. Адал адамды қудалауға болар, бірақ ардан ада етуге болмайды. Адал адам арын сақтай біледі, одан айырылмайды. Әр уақытта адал болыңдар.

Мәтіндегі негізгі ойға қандай мақал сәйкес келеді

• Ойын сөзге шын төре

• Ала жіпті аттамағанның абыройы биік

• Ақылдының алдымен, жүр

• Талапты ерге нұр жауар

Сәкен шаруаға ұқыпты болды. Үстін тап-тұйнақтай таза ұстайтын еді. Ағайынды жетеуміз. Сәкен бәрімізден үлкен. Жаздың күні ол бізден бұрын оянады да, үй шаруасына көмектеседі. Біз оянып, далаға шыққанда, Сәкен есік алдында жүреді. Ол бізді Қараөзек бойына соқпақ жолмен бастап алып кетеді. Мөлдір бұлақ басына барамыз да, жуынамыз. Сәкен әуелі кішкентай қарындасымыз Рахима, Халима, Сәлималарды жуындырады, шаштарын тарап, өріп береді. Содан кейін барып, өзі жуынады. Біздің күндегі әдетіміз – осы. Қайтадан қатар тізіліп алып, ауылға қарай жүреміз. “Айналайын, менің ақ қаздарым”,- деп анамыз есік алдынан бізді қарсы алады. Сәкеннің маңдайынан сүйіп жатып: — Қолқанатым менің!- дейді.

Сұрақ: Мәтін мазмұнына лайықты тақырыпты тап.

• Ақ қаздар

• Қолқанат

• Ұқыпты Сәкен

• Ағайынды балалар

• Біздің анамыз