Генетика

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

1

Мәтін мазмұны бойынша тұжырымдардың дұрыс-бұрыстығын анықтаңыз.

1) Иттер тұқымдастарынан қарағанда қожайындарының тілін жақсы түсінеді. 

2) Гендік эволюцияға ұшырамаған ит тұқымдас жануарлар бір-бірінен тез үйренеді.

 

• тек біріншісі дұрыс

• тек екіншісі дұрыс

• екеуі де дұрыс

• екеуі де бұрыс

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

 

Асты сызылған тіркестер қандай көркемдегіш  құралдың түріне жатады?

Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған төрт аяқтылардың ұрпақтары біртін-біртін өз қожайындармен бірге өмір сүруді қалаған.

• кейіптеу

• метафора

• синекдоха

• метонимия

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

2 -абзацтың 1- абзацқа қатынасы қандай?

• қорытады

• дәлелдейді

• түсіндіреді

• салыстырады

Мәтіндерді салыстырыңыз. Төмендегі сұраққа жауап беріңіз.

 

№1 мәтін

 

31 жыл өмір сүрген алемдегі ең кәрі ит Боби адамдардың, есінде қалай қалды?

 

Боби ақлан айында Гиннестің рекордтар кітабына енді, ал мамыр айында оның 31 жасы тойланды.

Бұған дейін элемдегі ең кәрі ит ретінде ресми түрде мойындалған Бобидің қазасы туралы кеп ұзамай Португалиядан хабер кала. Таза қанды португалиялық мастиф (рафейру ду алентежу) Боби 31 жил, 165 күн өмір сүрді.

 

Рафейру ду алентежу тұқымды иттер адетте 12-14 жыл өмір сүреді. Бобидің иесі Леонель Коста үй жануарының ұзақ өмір сүруік оның ешқашан шынжырға байланбай, отбасы мүшелері жеген аспен қоректеніп, ауылда тіршілік еткендігімен байланыстырады.

 

Боби дүниеге келгенде үйде үй жануары кап, бірақ оларды асырауға ақша жоқ еді. Сондықтан әкем жаңа туған күшіктердің кезін құртқысы келді. Бобидің жолы болды. Ол кезін ашпай жатып, шептердің арасына тығылып қалған екен. Қараусыз қалған күшікті тауып алып, көзін ашқанша әке-шешемізден жасырып жүрдік. Сүп-сүйкімді күшікті көрген соң, улкендердің өздері де оны кимей калады деп ойладык, дейді Леонель Коста.

 

Оның 31 жасына 100-ден астам қонақтар жиналған.

 

Бобига дейін 29 жыл, 5 ай өмір сүрген австралиялық, бақташы ит рекорд орнатқан болатын.

 

Адамның өмір сүру жасымен есептейтін болсак, Боби 85 жыл ғұмыр кешкен.

 

Nº2 MƏTIH

 

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

 

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сыртқы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары біртін біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНҚ-пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

Мәтіндегі қай вебпарақшадан оқуға болады?

• Әлем жаңалықтары -Тарих -Жануарлар

• Әлем жаңалықтары - Ғылым -Жануарлар

• Әлем қызықтары -Саяхат -Тіршілік

• Ғылым әлемі -Адамдар – Ашылулар

Мәтіндерді салыстырыңыз. Төмендегі сұраққа жауап беріңіз.

 

№1 мәтін

 

31 жыл өмір сүрген алемдегі ең кәрі ит Боби адамдардың, есінде қалай қалды?

 

Боби ақлан айында Гиннестің рекордтар кітабына енді, ал мамыр айында оның 31 жасы тойланды.

Бұған дейін элемдегі ең кәрі ит ретінде ресми түрде мойындалған Бобидің қазасы туралы кеп ұзамай Португалиядан хабер кала. Таза қанды португалиялық мастиф (рафейру ду алентежу) Боби 31 жил, 165 күн өмір сүрді.

 

Рафейру ду алентежу тұқымды иттер адетте 12-14 жыл өмір сүреді. Бобидің иесі Леонель Коста үй жануарының ұзақ өмір сүруік оның ешқашан шынжырға байланбай, отбасы мүшелері жеген аспен қоректеніп, ауылда тіршілік еткендігімен байланыстырады.

 

Боби дүниеге келгенде үйде үй жануары кап, бірақ оларды асырауға ақша жоқ еді. Сондықтан әкем жаңа туған күшіктердің кезін құртқысы келді. Бобидің жолы болды. Ол кезін ашпай жатып, шептердің арасына тығылып қалған екен. Қараусыз қалған күшікті тауып алып, көзін ашқанша әке-шешемізден жасырып жүрдік. Сүп-сүйкімді күшікті көрген соң, улкендердің өздері де оны кимей калады деп ойладык, дейді Леонель Коста.

 

Оның 31 жасына 100-ден астам қонақтар жиналған.

 

Бобига дейін 29 жыл, 5 ай өмір сүрген австралиялық, бақташы ит рекорд орнатқан болатын.

 

Адамның өмір сүру жасымен есептейтін болсак, Боби 85 жыл ғұмыр кешкен.

 

Nº2 MƏTIH

 

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

 

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сыртқы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары біртін біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНҚ-пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

 

Мәтіннің түрін көрсетіңіз

• сипаттау  элементі бар  баяндау мәтіні

• баяндау элементі бар сипаттау мәтіні

• талқылау элементі  бар баяндау мәтіні

• баяндау элементі бар талқылау  мәтіні

Мәтіндерді салыстырыңыз. Төмендегі сұраққа жауап беріңіз.

 

№1 мәтін

 

31 жыл өмір сүрген алемдегі ең кәрі ит Боби адамдардың, есінде қалай қалды?

 

Боби ақлан айында Гиннестің рекордтар кітабына енді, ал мамыр айында оның 31 жасы тойланды.

Бұған дейін элемдегі ең кәрі ит ретінде ресми түрде мойындалған Бобидің қазасы туралы кеп ұзамай Португалиядан хабер кала. Таза қанды португалиялық мастиф (рафейру ду алентежу) Боби 31 жил, 165 күн өмір сүрді.

 

Рафейру ду алентежу тұқымды иттер адетте 12-14 жыл өмір сүреді. Бобидің иесі Леонель Коста үй жануарының ұзақ өмір сүруік оның ешқашан шынжырға байланбай, отбасы мүшелері жеген аспен қоректеніп, ауылда тіршілік еткендігімен байланыстырады.

 

Боби дүниеге келгенде үйде үй жануары кап, бірақ оларды асырауға ақша жоқ еді. Сондықтан әкем жаңа туған күшіктердің кезін құртқысы келді. Бобидің жолы болды. Ол кезін ашпай жатып, шептердің арасына тығылып қалған екен. Қараусыз қалған күшікті тауып алып, көзін ашқанша әке-шешемізден жасырып жүрдік. Сүп-сүйкімді күшікті көрген соң, улкендердің өздері де оны кимей калады деп ойладык, дейді Леонель Коста.

 

Оның 31 жасына 100-ден астам қонақтар жиналған.

 

Бобига дейін 29 жыл, 5 ай өмір сүрген австралиялық, бақташы ит рекорд орнатқан болатын.

 

Адамның өмір сүру жасымен есептейтін болсак, Боби 85 жыл ғұмыр кешкен.

 

Nº2 MƏTIH

 

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

 

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сыртқы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары біртін біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНҚ-пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

Екі мәтіннің құрылымдағы ұқсастықты көрсетіңіз

• тұспал лид

• абзац саны

• тақырыпша

• қорытынды

 

Мәтіндерді салыстырыңыз. Төмендегі сұраққа жауап беріңіз.

 

№1 мәтін

 

31 жыл өмір сүрген алемдегі ең кәрі ит Боби адамдардың, есінде қалай қалды?

 

Боби ақлан айында Гиннестің рекордтар кітабына енді, ал мамыр айында оның 31 жасы тойланды.

Бұған дейін элемдегі ең кәрі ит ретінде ресми түрде мойындалған Бобидің қазасы туралы кеп ұзамай Португалиядан хабер кала. Таза қанды португалиялық мастиф (рафейру ду алентежу) Боби 31 жил, 165 күн өмір сүрді.

 

Рафейру ду алентежу тұқымды иттер адетте 12-14 жыл өмір сүреді. Бобидің иесі Леонель Коста үй жануарының ұзақ өмір сүруік оның ешқашан шынжырға байланбай, отбасы мүшелері жеген аспен қоректеніп, ауылда тіршілік еткендігімен байланыстырады.

 

Боби дүниеге келгенде үйде үй жануары кап, бірақ оларды асырауға ақша жоқ еді. Сондықтан әкем жаңа туған күшіктердің кезін құртқысы келді. Бобидің жолы болды. Ол кезін ашпай жатып, шептердің арасына тығылып қалған екен. Қараусыз қалған күшікті тауып алып, көзін ашқанша әке-шешемізден жасырып жүрдік. Сүп-сүйкімді күшікті көрген соң, улкендердің өздері де оны кимей калады деп ойладык, дейді Леонель Коста.

 

Оның 31 жасына 100-ден астам қонақтар жиналған.

 

Бобига дейін 29 жыл, 5 ай өмір сүрген австралиялық, бақташы ит рекорд орнатқан болатын.

 

Адамның өмір сүру жасымен есептейтін болсак, Боби 85 жыл ғұмыр кешкен.

 

Nº2 MƏTIH

 

Генетикалық мутацияның арқасында иттер адамның досына айналды

 

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сыртқы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары біртін біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНҚ-пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттердің пайда болу мерзімін зерттеу кезінде ғалымдар керемет жаңалыққа тап болды. Иттер адамдармен дос болуы үшін сырткы түрлерін ғана емес, тіпті ДНҚ-ларын да өзгерткен. Екі аяқтылардың өмірге бейімділігін байқаған тертаяқтылардың ұрпақтары бірте біртін өз қожайындарымен бірге өмір сүруді қалаған. Осылайша олардың ДНК, пары олардың жабайы ата-бабаларынан алшақтай бастаған.

Иттер үшін адамдарға жақын болудың бірінші қадамы адам жейтін тамақпен қоректенуді үйрену болған. Генетик Эрик Аксельссон бастаған швед ғалымдарының айтуынша, иттің генетикалық, ерекшелігі ағзаның крахмалды қорытуға қабілетті болуы, ал каскарларға бұл тіптен қажет емес. Жыртқыштарға тән емес қабілеттерді меңгеру үшін иттер бірнеше генін өзгерткен. Мысалы, иттерде қасқырлармен салыстырғанда АМY28 генінің белсенділігі жоғары. Бұл пен крахмалды бұзатын ферментті кодтайды.

Екінші қадам иттер адамды түсінуді үйренді. Дәл осы қабілеттері оларды адамның айнымас серігі етті. Ғалымдардың көпшіл қожайынның қалаулары мен сезімдерін иттен артық сезетін мақұлық жок деп санайды. Бұларға ондай сезімталдық, жайдан жай берілген жоқ. Олар алдымен өз үйірлерінде «тіл табысуды» үйренеді. Мұны когнитивтік биолог Фредерике Ранге бір үйірде ескен қасқырлар мен иттерге жасаған экспериментінде көрсеткен. Жануарлар тамақ салынған қорапты ашулары қажет болған. Алдын ала үйретілген иттер қорапты қалай ашу керектігін «оқушыларға» көрсетеді.

Нәтижесінде, әдетте, дрессурага икемді болып келетін иттерден қарағанда, қасқырлар сабақты тез меңгерсен, Зерттеушілер үй жануарлары адамдармен бірге даму эволюциясынан өтіл, қожайындарына жан-тәнімен берілгендіктен, өз тұқымдастарының тілін түсіне алмады деп болжайды. Тіпті бұл үйірлестер арасында тамақты бөлісуде байқалған. Қасқырлар агрессивті болғанымен, оз увластарын қорексіз қалдырмайды. Ал иттерде барі басқаша. Тамақтың шұрайлысы үйірдегі ең күштісіне тисе, калғандары ашқұрсак, күйінде қала береді. Жабайы табиғатта мұндай өзімшілдік үйірдің әлсіреуіне акеп соғар еді, сондықтан қасқырлар топтасып тіршілік етеді. Ал қолда өскен иттердің өзімшіл болу себебі олардың әл ауқаты тек адамның қолында.

 

Екі мәтінннің біріне ғана тән тілдік ерекшелікті көрсетіңіз

 

 

• құрылымының хабарлы сөйлемдерден тұруы;

• етістіктің өткен шақтық  тұлғасы қолданылуы;

• сапалық кәсіби – ғылыми ұғымдар қолданылуы;

• жалқы, деректі зат есімдердің көп қолданылуы;