ОЖСБ

Биотехнология гендердік инженерия

1.    Биотехнологияның гендік инженерия саласы  тірі ағзаларды, соның ішінде, адамның генетикалық құрылымын өңдеу мүмкіндігіне ие болып, әлемді таңдандырса да қарама-қайшылыққа толы. Гендік инженерияны  жақтаушылар оны көптеген қиындықтарды шешудің кілті болатын революциялық құрал ретінде қарастырадығ ал гендік инженерияға қарсы топ тіршілік құрылымын бұзатын этикалық не басқа да күтпеген салдары болуы мүмкін деп алаңдайды.

2.    Гендік инженерия медицина саласында көптеген мүмкіндіктерді ұсынады. Зерттеушілер бір кездері емделмейтін генетикалық ауруларды емдей алатын немесе жеңілдететін гендік терапияны жасауда айтарлықтай жетістіктерге жетті. Генетикалық тізбектерді дәл өзгерту арқылы қазір муковисцидоз, анемия және қатерлі ісіктің кейбір түрлеріне жауап беретін ақаулы гендерді түзетуге болады. Бұл тұқым қуалайтын аурулардың жойылуына және адамдар сау, ұзақ өмір сүретін болашаққа әкелуі мүмкін.

3.    Гендин инженерия ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өндірісін жақсартуға да қауқарлы. Генетикалық түрлегндірілген дақылдарды өсіру арқылы ғалымдар олардың зиянкестерге, ауруларға және қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларына төзімділігн арттыр алды. Бұл егін өнімділігінің артуына, заңды пестицидтерге тәуелділіктің төмендеуіне және көбейіп келе жатқан әлем халқы үшін азық-түлік қауіпсіздігінің жақсартуына әкелуі мүмкін.

4.    Дегенмен де гендік инженерияда мұқият қарауды қажет ететін маңызды этикалық мәселелер де туындауда. Ең даулы мәселелердің бірі – генетикалық модификациялардың болашақ ұрпаққа берілу ықтималдылығы мен адам генофондын біржола өзхгертетін эмбрионды өңдеуге қатысты. Сондай-ақ, «Дизайнер сәби»  концепциясы да өзекті.Сарапшылар мұндай генетикалық өңдеулер келешекте барлық адамға қолжетімді болмайтындығына және әлеуметтік теңсіздікті күшейтетініне алаңдайды.

5.    Этикалық тұрғыдан алаңдаушылық тудыратын тағы біл сала генетикалық түрлендірілген (ГМО) табиғатқа шығарылуы. Мұндай әрекеттердің күтпеген салдарын толық болжау қиын және олар экожүйелердің бұзылуына және биоалуынтүрліліктің жоғалуына әкелуі мүмкін, бұл тек жасанды организмдерге ғана емес, қоршаған ортадағы басқа түрлерге де әсер етеді. Гендік инженерия адам нені білдіретінің түсінуімізге қарсы келеді, себебі гендік инженерия әсерінен «жаратушы» болу туралы философиялық сұрақтар туындайды

6.    Қорытындылай келе, гендік инженерия адамзат алдында тұрған ең өзекті мәселелердің кейбірін шешуге тамаша мүмкіндіктер береді. Оның генетикалық ауруларды емдеу және ауыл шаруашылығын жақсарту әлеуеті зор. Дегенмен біз бұл технологияға оның әкелетінэтикалық күрделілігін мойындай отырып, мұқият қарауымыз керек.

 

2 сұрақ Мәтінге сәйкеес келетін тақырыпты көрсетіңіз

• Гендік инженерия-медицина саласындағы инновация

• гендік инженерия азық-түлік қауіпсіздігін жақсартады.

•  Гендік инженерия-салдары бар революциялық құрал

• Гендік инженерия тұқым қуалайтын ауруларду жояды

1.      Қай сөйлемде ғылыми стильге тән лексикалық ерекшелік бар?

• ...жақтаушылар революциялық құрал ретінде қарастырады.

• ... медицина саласында көптеген мүмкіндіктер ұсынады

• ... адам генофонын өзгертетін  эмрионды өңдеуге қатысты

• ... адамдар сау, ұзақ өмір сүретін болашаққа әкелуі мүмкін

1.    Биотехнологияның гендік инженерия саласы  тірі ағзаларды, соның ішінде, адамның генетикалық құрылымын өңдеу мүмкіндігіне ие болып, әлемді таңдандырса да қарама-қайшылыққа толы. Гендік инженерияны  жақтаушылар оны көптеген қиындықтарды шешудің кілті болатын революциялық құрал ретінде қарастырадығ ал гендік инженерияға қарсы топ тіршілік құрылымын бұзатын этикалық не басқа да күтпеген салдары болуы мүмкін деп алаңдайды.

2.    Гендік инженерия медицина саласында көптеген мүмкіндіктерді ұсынады. Зерттеушілер бір кездері емделмейтін генетикалық ауруларды емдей алатын немесе жеңілдететін гендік терапияны жасауда айтарлықтай жетістіктерге жетті. Генетикалық тізбектерді дәл өзгерту арқылы қазір муковисцидоз, анемия және қатерлі ісіктің кейбір түрлеріне жауап беретін ақаулы гендерді түзетуге болады. Бұл тұқым қуалайтын аурулардың жойылуына және адамдар сау, ұзақ өмір сүретін болашаққа әкелуі мүмкін.

3.    Гендин инженерия ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өндірісін жақсартуға да қауқарлы. Генетикалық түрлегндірілген дақылдарды өсіру арқылы ғалымдар олардың зиянкестерге, ауруларға және қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларына төзімділігн арттыр алды. Бұл егін өнімділігінің артуына, заңды пестицидтерге тәуелділіктің төмендеуіне және көбейіп келе жатқан әлем халқы үшін азық-түлік қауіпсіздігінің жақсартуына әкелуі мүмкін.

4.    Дегенмен де гендік инженерияда мұқият қарауды қажет ететін маңызды этикалық мәселелер де туындауда. Ең даулы мәселелердің бірі – генетикалық модификациялардың болашақ ұрпаққа берілу ықтималдылығы мен адам генофондын біржола өзхгертетін эмбрионды өңдеуге қатысты. Сондай-ақ, «Дизайнер сәби»  концепциясы да өзекті.Сарапшылар мұндай генетикалық өңдеулер келешекте барлық адамға қолжетімді болмайтындығына және әлеуметтік теңсіздікті күшейтетініне алаңдайды.

5.    Этикалық тұрғыдан алаңдаушылық тудыратын тағы біл сала генетикалық түрлендірілген (ГМО) табиғатқа шығарылуы. Мұндай әрекеттердің күтпеген салдарын толық болжау қиын және олар экожүйелердің бұзылуына және биоалуынтүрліліктің жоғалуына әкелуі мүмкін, бұл тек жасанды организмдерге ғана емес, қоршаған ортадағы басқа түрлерге де әсер етеді. Гендік инженерия адам нені білдіретінің түсінуімізге қарсы келеді, себебі гендік инженерия әсерінен «жаратушы» болу туралы философиялық сұрақтар туындайды

6.    Қорытындылай келе, гендік инженерия адамзат алдында тұрған ең өзекті мәселелердің кейбірін шешуге тамаша мүмкіндіктер береді. Оның генетикалық ауруларды емдеу және ауыл шаруашылығын жақсарту әлеуеті зор. Дегенмен біз бұл технологияға оның әкелетінэтикалық күрделілігін мойындай отырып, мұқият қарауымыз керек.

 

1-сұрақ. Генетикалық ауруларды емдеу үшін қандай емдік терапия қолданылды?

• ақаулы гендерді дәл өзгерту

• гендік модификация жасау

• түрлендірілген ағзалар құру

• эмбриондарға екпелер салу

1.      Мәтінде «күші бар, қуаты мықты» мәнінде қолданылған сөйлемді табыңыз.

• Гендік инженерияның алдында тұрған мәселелер ең өзекті

• Гендік инженерия азық түлік өндірісін жақсартуға қауқарлы

• Гендік инженерияның эмбрионды өңдей алатыны маңызды

• Гендік инженеридағы тізбектер  қолайсыз жағдайларға төзімді

1.      Мақаланың жанрын анықтаңыз.

• бас мақала

• дисскусиялық мақала

• насихаттық мақала

• публицистикалық мақала

1.      Молекулярлық биология мен биохимия институтының ғалымы Бақытжан Әлімжанұлы геномды редакциялау көиегімен І типті қант диабетін емдеуге арналған бірегей жасушаларды ойлап тапты. Бұл жасушаларды трансплантациялау ұйқы безіне инсулин өндіруге ғана емес, сонымен бірге оның денедегі деңгейін өз бетінше реттеуге мүмкіндік береді. Болашақта құрылым науқас пациенттердің безінге тарнсплантацияланады.

2.      «Біздің бұл әдісіміз бірегей болып есептеледі. Жасуша геномын өңдеу үшін қолданылатын CRISPR технологиясын пайдалана отырып, біз инсулин синтезіне жауап беретін ұйқы безінің жаңа жасушалық тізбегін жасадық. Нақты түсіндіріп өтсем, алынған жасушалар ерекше сипатқа ие, яғни жарықтың әсерінен олар инсулин деңгейін жоғарлатуы немесе оны төмендетуі мүмкін. Негізгі мақсатымыз І типті қан диабетін емдеудің заманауи тәсілдерін табу. Атап айтқанда, өзінің табиғи инсулинін шығаратын жасушалық терапияны табу болды» , - деп айтты Әлімжанұлы

3.      Бүгінгі таңда әлемде І типті қант диабетін емдеу әідісі жоқ, пациенттер тек  ин.сулин  терапиясы бойынша емделеді. Қазіргі уақытта дүниежүзі ғалымдары трансплантациялауға болатын жасушүаларды әзірлеумен айналысып жатыр. Қазақстандық биотехнолог өз жұмысында бұрын-соңды ғылымда қолданылмаған

 

1.      Әлжанұлы әдісінің ерекшелігнін анықтаңыз.

• Жасушалар инсулин деңгейін   өздігінен реттей алады

• Жасушалар жаңа инсулинді трансплантациялайды.

• Жасушалар инсулинді тұрақты мөлшерде шығарады.

• Жасушалар  технологиясымен синтезделеді.

1.      Мәтіннің тілдік сипатын табыңыз

• Ауызекі сөздер жиі қолданылады.

• ресми -іскерлік сөздер қолданылады

• қоғамдық -саяси  сөздерден тұрады

• салалық ғылыми лексикадан тұрады

1.      Мәтінде «Жасушаның құрылымына жаңа сапалық қасиет беру» мағынасында қолданылған сөз оралымын табыңыз

• дифиренция

• гендік инженерия

• геномды редакция

• жасушалық терапия

Мәтіннің жанрын анықтаңыз.

• ақпараттық мақала

• зерттеушілік мақала

• практикалық мақала

• талдамалық мақала