Оқу сауаттылығы 46-нұсқа

«Кімнен кім туады?» деген сұраққа Майкы би былай деп жауап берген екен: — Тұлпардан тұлпар туады,

Сұңқардан сұңқар туады,

Асылдан асыл туады,

Жалқаудан масыл туады,

Масылдан мал бақпас туады,

Тілазардан кылжақбас туады,

Таздан жарғақбас туады,

Сараңнан бермес туады,

Соқырдан көрмес туады,

Мылжыңнан езбе туады,

Қыдырмадан кезбе туады.

Майқы би әрқашан халыктың шешендік сөздері мен мақал-мәтелдеріне сүйене сөйлеген. Ол халық бірлігін бәрінен де жоғары қойған . «Бірліксіз тірлік жоқ» деген аталы сөз де Майқы би дің аузынан шыққан.Майқы бидің пікірінше,мемлекет халықтың салт-дәстурлері мен әдет-ғұрпы бойынша басқарылуы тиіс. Ұмыт болған дәстүрлердің де өзіндік мән-мағынасы бар. Майқы би ұзақ ғұмыр сүріп, 120 жасында қайтыс болған.

1. «Кімнен кім туады» шешендік сөзімен мәндес мақал

• A) Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер

• B) Әкеңнен мал қалғанша тал қалсын

• C) Жылы,жылы сөйлесең жылан інінен шығады

• D) сөз тапқанға қолқа жоқ

2.Майқы би кімнің шешендігіне сүйене сөйлеген

• A)Ханның

• B)Шешендердің

• C)Халықтың

• D)Асылдардың

МӘТІН 2

Ислам дәуірі әдебиетінің ең көрнекті туындысы— Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» даста ны. Ақын «Құтты білік» дастанын хижра есебі бойынша 462 жылы (1070 жылы) жазып бітірген. Жүсіп Баласағүн сол жылы өз дастанын Табғаш Бограхан қағанға— «хандардың ханына» тарту етеді. Бұған риза болған Бограхан акынға «ұлы Хас Хажыб» («ұлы уәзір», «бас кеңесші») деген жоғары атақ береді. 148 ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ 46 НҰСҚА Ұлы Хас Хажыб әмірші-патшаның көрер көзі, естір құлағы. Ол мемлекет заңдары мен сол елдің әдет-ғұрпының дұрыс орындалуын қадағалап отырады. Сондай-ақ ұлы уәзір қазына ісін басқарушы адамға, сарайда қызмет ететін хат көшірушілер мен қолөнершілерге патша атынан әмір береді. Елшілерді қабылдап, шығарып салып отырады, ресми түрдегі салтанатты жиын дардың заңға сәйкес өтуін кадағалайды әрі кедейлер мен жетім-жесірлердің арызын тыңдап, оны Табғаш Бограханға жеткізіп отыруы тиіс. Бұған карап, Жүсіп Баласағұнның патша сарайында қандай қызмет атқарғанын ғана емес, сонымен бірге ақын «Құтты білікте» өзіне өте жақсы таныс мәселелерді мейлінше терең біліп барып жазғанын да аңғарамыз

3. Құтты білік дастанының авторы:

• A) Ұлы Хас Хажыб

• B) Жүсіп Баласағұн

• C) Шохан Уәлиханов

• D) Ахмет Яссау

МӘТІН 2

Ислам дәуірі әдебиетінің ең көрнекті туындысы— Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» даста ны. Ақын «Құтты білік» дастанын хижра есебі бойынша 462 жылы (1070 жылы) жазып бітірген. Жүсіп Баласағүн сол жылы өз дастанын Табғаш Бограхан қағанға— «хандардың ханына» тарту етеді. Бұған риза болған Бограхан акынға «ұлы Хас Хажыб» («ұлы уәзір», «бас кеңесші») деген жоғары атақ береді. Ұлы Хас Хажыб әмірші-патшаның көрер көзі, естір құлағы. Ол мемлекет заңдары мен сол елдің әдет-ғұрпының дұрыс орындалуын қадағалап отырады. Сондай-ақ ұлы уәзір қазына ісін басқарушы адамға, сарайда қызмет ететін хат көшірушілер мен қолөнершілерге патша атынан әмір береді. Елшілерді қабылдап, шығарып салып отырады, ресми түрдегі салтанатты жиын дардың заңға сәйкес өтуін кадағалайды әрі кедейлер мен жетім-жесірлердің арызын тыңдап, оны Табғаш Бограханға жеткізіп отыруы тиіс. Бұған карап, Жүсіп Баласағұнның патша сарайында қандай қызмет атқарғанын ғана емес, сонымен бірге ақын «Құтты білікте» өзіне өте жақсы таныс мәселелерді мейлінше терең біліп барып жазғанын да аңғарамыз

4. «Құтты білік» дастаны жазылып аяқталған жыл

• A) 10070

• B) 1070

• C) 467

• D) 949

МӘТІН 2

Ислам дәуірі әдебиетінің ең көрнекті туындысы— Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» даста ны. Ақын «Құтты білік» дастанын хижра есебі бойынша 462 жылы (1070 жылы) жазып бітірген. Жүсіп Баласағүн сол жылы өз дастанын Табғаш Бограхан қағанға— «хандардың ханына» тарту етеді. Бұған риза болған Бограхан акынға «ұлы Хас Хажыб» («ұлы уәзір», «бас кеңесші») деген жоғары атақ береді. Ұлы Хас Хажыб әмірші-патшаның көрер көзі, естір құлағы. Ол мемлекет заңдары мен сол елдің әдет-ғұрпының дұрыс орындалуын қадағалап отырады. Сондай-ақ ұлы уәзір қазына ісін басқарушы адамға, сарайда қызмет ететін хат көшірушілер мен қолөнершілерге патша атынан әмір береді. Елшілерді қабылдап, шығарып салып отырады, ресми түрдегі салтанатты жиын дардың заңға сәйкес өтуін кадағалайды әрі кедейлер мен жетім-жесірлердің арызын тыңдап, оны Табғаш Бограханға жеткізіп отыруы тиіс. Бұған карап, Жүсіп Баласағұнның патша сарайында қандай қызмет атқарғанын ғана емес, сонымен бірге ақын «Құтты білікте» өзіне өте жақсы таныс мәселелерді мейлінше терең біліп барып жазғанын да аңғарамыз

5. «Хас Хажыб» сөзінің мағынасы

• A) «улы уәзір»

• B) «хандардың ханы»

• C) «ұлы табғаш»

• D) бас кеңесші

МӘТІН 3 Үйлену, құда түсу, құда күту жосын-жоралғыда құдаға, кей жерде күйеу балаға төс тарту кәдесі орындалып жатады. Дәстүрлі ортада шығыс және солтүстік өңірдегі қазақтар арасында құдаларға құйрық-ба уыр тартпас бұрын төстік берілетін де салт бар. Сондай-ақ қазақ жерінің оңтүстік өңірлерінде құдаларға арналып сойылған қойдың төстігін алдын ала сыпырып алып, темір істікпен отқа қақтап пісіреді де, табаққа турап әкеліп тартады. Бұл құдалар алдымен майлы жерден ауыз тисін деп береке-молшылыққа ырымдаудан шықса керек. Сонымен, төс түйістіріп, құда болыстық деген түсінік тұрғысынан қарағанда төс тартылуы жақын туыс болғандығын білдіретін символдық мәнге ие салт екенін көруге болады. Бұрынғы қазақтар қалыңмалдың мөлшері белгіленіп, біраз бөлігі берілген соң күйеу бала ның қалыңдық ауылына ұрын келуіне, ұрын жүруіне рұқсат берілген. Қыз жеңгелері күйеу жігітке негізгі кәделі мүшесі – төс бастаған басқадай ет қосымшалары салынған табақ тартады. Күйеу табаққа төс салар кәдесін салып, оны қыз жеңгелері алады. Дәстүрлі ортада келін түскеннен соң күйеуінің туыстары келінге үйлерін көрсету үшін кезекпен шақырады. Осы кезде де есік көруге келген келіннің табағына асықты жілік, ұлтабар сияқты кәделі мүшелермен бірге, міндетті түрде төс және басқа қосымша ет мүшелері салынады. Бұл аталған жиында тартылған табаққа үлкен бата бергенде төмендегі жолдар айтылады: Мына берген жілігің, Аман болсын ілігің. Мына берген төсің, Бақ-дәулетің өссін. Мына берген омыртқа, Жамандыққа жолықпа. Төстің ұшындағы сүріншек деп аталатын бір буын сүйекті опырып алып үйде отырған, дастарқан басындағылардың ішіндегі жасы үлкен әйелге беру салты бар.

6. Төстің ұшындағы бір буын сүйек қалай аталады?

• A) Омыртқа

• B) Сүріншек

• C) Ортан жілік

• D) Тоқпан жілік

Үйлену, құда түсу, құда күту жосын-жоралғыда құдаға, кей жерде күйеу балаға төс тарту кәдесі орындалып жатады. Дәстүрлі ортада шығыс және солтүстік өңірдегі қазақтар арасында құдаларға құйрық-ба уыр тартпас бұрын төстік берілетін де салт бар. Сондай-ақ қазақ жерінің оңтүстік өңірлерінде құдаларға арналып сойылған қойдың төстігін алдын ала сыпырып алып, темір істікпен отқа қақтап пісіреді де, табаққа турап әкеліп тартады. Бұл құдалар алдымен майлы жерден ауыз тисін деп береке-молшылыққа ырымдаудан шықса керек. Сонымен, төс түйістіріп, құда болыстық деген түсінік тұрғысынан қарағанда төс тартылуы жақын туыс болғандығын білдіретін символдық мәнге ие салт екенін көруге болады. Бұрынғы қазақтар қалыңмалдың мөлшері белгіленіп, біраз бөлігі берілген соң күйеу бала ның қалыңдық ауылына ұрын келуіне, ұрын жүруіне рұқсат берілген. Қыз жеңгелері күйеу жігітке негізгі кәделі мүшесі – төс бастаған басқадай ет қосымшалары салынған табақ тартады. Күйеу табаққа төс салар кәдесін салып, оны қыз жеңгелері алады. Дәстүрлі ортада келін түскеннен соң күйеуінің туыстары келінге үйлерін көрсету үшін кезекпен шақырады. Осы кезде де есік көруге келген келіннің табағына асықты жілік, ұлтабар сияқты кәделі мүшелермен бірге, міндетті түрде төс және басқа қосымша ет мүшелері салынады. Бұл аталған жиында тартылған табаққа үлкен бата бергенде төмендегі жолдар айтылады: Мына берген жілігің, Аман болсын ілігің. Мына берген төсің, Бақ-дәулетің өссін. Мына берген омыртқа, Жамандыққа жолықпа. Төстің ұшындағы сүріншек деп аталатын бір буын сүйекті опырып алып үйде отырған, дастарқан басындағылардың ішіндегі жасы үлкен әйелге беру салты бар.

7. Күйеу жігітке төс табақты кімдер тарта алады?

• A) Қыз жеңгелері

• B) Қайын апалары

• C) Бажалары

• D) Балдыздары

Үйлену, құда түсу, құда күту жосын-жоралғыда құдаға, кей жерде күйеу балаға төс тарту кәдесі орындалып жатады. Дәстүрлі ортада шығыс және солтүстік өңірдегі қазақтар арасында құдаларға құйрық-ба уыр тартпас бұрын төстік берілетін де салт бар. Сондай-ақ қазақ жерінің оңтүстік өңірлерінде құдаларға арналып сойылған қойдың төстігін алдын ала сыпырып алып, темір істікпен отқа қақтап пісіреді де, табаққа турап әкеліп тартады. Бұл құдалар алдымен майлы жерден ауыз тисін деп береке-молшылыққа ырымдаудан шықса керек. Сонымен, төс түйістіріп, құда болыстық деген түсінік тұрғысынан қарағанда төс тартылуы жақын туыс болғандығын білдіретін символдық мәнге ие салт екенін көруге болады. Бұрынғы қазақтар қалыңмалдың мөлшері белгіленіп, біраз бөлігі берілген соң күйеу бала ның қалыңдық ауылына ұрын келуіне, ұрын жүруіне рұқсат берілген. Қыз жеңгелері күйеу жігітке негізгі кәделі мүшесі – төс бастаған басқадай ет қосымшалары салынған табақ тартады. Күйеу табаққа төс салар кәдесін салып, оны қыз жеңгелері алады. Дәстүрлі ортада келін түскеннен соң күйеуінің туыстары келінге үйлерін көрсету үшін кезекпен шақырады. Осы кезде де есік көруге келген келіннің табағына асықты жілік, ұлтабар сияқты кәделі мүшелермен бірге, міндетті түрде төс және басқа қосымша ет мүшелері салынады. Бұл аталған жиында тартылған табаққа үлкен бата бергенде төмендегі жолдар айтылады: Мына берген жілігің, Аман болсын ілігің. Мына берген төсің, Бақ-дәулетің өссін. Мына берген омыртқа, Жамандыққа жолықпа. Төстің ұшындағы сүріншек деп аталатын бір буын сүйекті опырып алып үйде отырған, дастарқан басындағылардың ішіндегі жасы үлкен әйелге беру салты бар.

8. «Жақын туыс» болғандығын білдіретін символдық мәнге ие салт

• A) Тәтті шайға шақыру

• B) Ұрын бару

• C) Төс тартылу

• D) Құйрық-бауыр жегізу

Үйлену, құда түсу, құда күту жосын-жоралғыда құдаға, кей жерде күйеу балаға төс тарту кәдесі орындалып жатады. Дәстүрлі ортада шығыс және солтүстік өңірдегі қазақтар арасында құдаларға құйрық-ба уыр тартпас бұрын төстік берілетін де салт бар. Сондай-ақ қазақ жерінің оңтүстік өңірлерінде құдаларға арналып сойылған қойдың төстігін алдын ала сыпырып алып, темір істікпен отқа қақтап пісіреді де, табаққа турап әкеліп тартады. Бұл құдалар алдымен майлы жерден ауыз тисін деп береке-молшылыққа ырымдаудан шықса керек. Сонымен, төс түйістіріп, құда болыстық деген түсінік тұрғысынан қарағанда төс тартылуы жақын туыс болғандығын білдіретін символдық мәнге ие салт екенін көруге болады. Бұрынғы қазақтар қалыңмалдың мөлшері белгіленіп, біраз бөлігі берілген соң күйеу бала ның қалыңдық ауылына ұрын келуіне, ұрын жүруіне рұқсат берілген. Қыз жеңгелері күйеу жігітке негізгі кәделі мүшесі – төс бастаған басқадай ет қосымшалары салынған табақ тартады. Күйеу табаққа төс салар кәдесін салып, оны қыз жеңгелері алады. Дәстүрлі ортада келін түскеннен соң күйеуінің туыстары келінге үйлерін көрсету үшін кезекпен шақырады. Осы кезде де есік көруге келген келіннің табағына асықты жілік, ұлтабар сияқты кәделі мүшелермен бірге, міндетті түрде төс және басқа қосымша ет мүшелері салынады. Бұл аталған жиында тартылған табаққа үлкен бата бергенде төмендегі жолдар айтылады: Мына берген жілігің, Аман болсын ілігің. Мына берген төсің, Бақ-дәулетің өссін. Мына берген омыртқа, Жамандыққа жолықпа. Төстің ұшындағы сүріншек деп аталатын бір буын сүйекті опырып алып үйде отырған, дастарқан басындағылардың ішіндегі жасы үлкен әйелге беру салты бар.

9. Асықты жілік, ұлтабар сияқты кәделі мүшелермен бірге, міндетті түрде төс және басқа қосымша ет мүшелері салынған табақ әдетте кімге ұсынады?

• A) ауыл ақсақалдарына

• B) Бас құдаға

• C) Құдашаға

• D)Есік көруге келген келінге

10. Құдаларға құйрық-бауыр тартпас бұрын төстік берілетін салт еліміздің қай өңірлерінде сақталған?

• A) Оңтүстік және батыс

• B) Шығыс және солтүстік

• C) Орталық және оңтүстік

• D) Солтүстік және батыс