Оқу сауаттылығы 2

Әлем биологтарының шамамен 60 пайызы генетика мәселесімен айналысады. Биологи яның бұл саласы неге қызығушылық тудырады? Бұған көптеген себеп бар. Мысалы, АҚШ-та осы ғылымға, соның ішінде генетика саласындағы зерттеулер федералды қаржыландырудың 55 пайы зын құрайды. Осыдан-ақ генетика ғылымының рөлі артып, қазір оның жетекші салаға айналғанын көріп отырмыз. ХХІ ғасырдың басында тірі ағзалардың геномдарын зерттеуге бағытталған жаңа биотехнология пайда болып, дами бастады. Негізінен адам денсаулығы мен генетика проблемасы өзара тығыз байланысты. Стати стикаға сүйенсек, 1000 жаңа туған нәрестенің 35-40-та тұқым қуалайтын аурудың көптеген түрі кездеседі. Бұл көрсеткіш моногенді аурулар ретінде көрінуі де мүмкін. Ол белгілі бір гендердегі мутациялары бар жаңа туған сәбилердің шамамен 8-10 пайызын қамтиды.

1. Жаңа туған нәрестелерде тұқым қуалайтын аурулардың бары қалай көрінеді?

• A) ДНҚ технологиясының жетістігі

• B) Моногенді аурулар ретінде

• C) Гендік аурулар

• D) Молекулалық медицина

Әлем биологтарының шамамен 60 пайызы генетика мәселесімен айналысады. Биологи яның бұл саласы неге қызығушылық тудырады? Бұған көптеген себеп бар. Мысалы, АҚШ-та осы ғылымға, соның ішінде генетика саласындағы зерттеулер федералды қаржыландырудың 55 пайы зын құрайды. Осыдан-ақ генетика ғылымының рөлі артып, қазір оның жетекші салаға айналғанын көріп отырмыз. ХХІ ғасырдың басында тірі ағзалардың геномдарын зерттеуге бағытталған жаңа биотехнология пайда болып, дами бастады. Негізінен адам денсаулығы мен генетика проблемасы өзара тығыз байланысты. Стати стикаға сүйенсек, 1000 жаңа туған нәрестенің 35-40-та тұқым қуалайтын аурудың көптеген түрі кездеседі. Бұл көрсеткіш моногенді аурулар ретінде көрінуі де мүмкін. Ол белгілі бір гендердегі мутациялары бар жаңа туған сәбилердің шамамен 8-10 пайызын қамтиды. 2. Тірі ағзалардың геномдарын зерттеуге бағытталған жаңа ғылым саласы

• A) Неврология

• B) Генетика

• C) Биотехнология

• D) Наонтология

Рас, бұрынғы біздің ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, сыпайылығы, таза лығы төмен болған. Бірақ бұл замандағылардан артық екі мінезі бар екен. Ол екі мінезі қайсы десең, әуелі— ол заманда ел басы, топ басы деген кісілер болады екен. Көш-қонды болса, дау-жанжалды болса, билік соларда болады екен. Өзге қара жұрт жақсы-жаман өздерінің шаруасымен жүре береді екен. Ол ел басылары калай қылса да халықта оны сынамақ, бірден бірге жүргізбек болмайды екен. «Бас-басыңа би болса, манар тауға сыймассың, басалқаңыз бар болса, жанған отқа күймессің» деп мақал айтып, тілеу қылып, екі тізгін, бір шылбырды бердік саған деп, жамандығын жасырып, жақсылығын асырамын деп тырысады екен. Екінші мінезі— намысқорлық екен. Ат аталып, аруақ шақырылған жерде ағайынға араз дыққа қарамайды екен. «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деседі екен. Енді осы екі мінез қайда бар? Бұлар да арлылық, намыстылық, табандылықтан келеді. Бұлардан айырылдық. Ендігі елдің қамы соларды қайтару болуы тиіс.

3. «Бас-басыңа би болса, манар тауға сыймассың, басалқаңыз бар болса, жанған отқа күймессің» деген мақалдың мәтіндегі мәні қандай?

• A)Достықты қадір тұту

• B) Қазақтың бойындағы намысқорлық қасиеті

• C)Араз ағайынды жарастыру

• D)Бірлік қылып, бір басшыны басшы тұту

Рас, бұрынғы біздің ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, сыпайылығы, таза лығы төмен болған. Бірақ бұл замандағылардан артық екі мінезі бар екен. Ол екі мінезі қайсы десең, әуелі— ол заманда ел басы, топ басы деген кісілер болады екен. Көш-қонды болса, дау-жанжалды болса, билік соларда болады екен. Өзге қара жұрт жақсы-жаман өздерінің шаруасымен жүре береді екен. Ол ел басылары калай қылса да халықта оны сынамақ, бірден бірге жүргізбек болмайды екен. «Бас-басыңа би болса, манар тауға сыймассың, басалқаңыз бар болса, жанған отқа күймессің» деп мақал айтып, тілеу қылып, екі тізгін, бір шылбырды бердік саған деп, жамандығын жасырып, жақсылығын асырамын деп тырысады екен. Екінші мінезі— намысқорлық екен. Ат аталып, аруақ шақырылған жерде ағайынға араз дыққа қарамайды екен. «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деседі екен. Енді осы екі мінез қайда бар? Бұлар да арлылық, намыстылық, табандылықтан келеді. Бұлардан айырылдық. Ендігі елдің қамы соларды қайтару болуы тиіс.

4.Бұрынғы ата-бабаларымыздың бізден артық екі мінезі болыпты. Соның біріншісі –

• A) Адалдық

• B) Ағайын-туған арасындағы татулық

• C) Ел-жұрт сайлаған басшыға бағыну

• D) Жомарттық

Рас, бұрынғы біздің ата-бабаларымыздың бұл замандағылардан білімі, сыпайылығы, таза лығы төмен болған. Бірақ бұл замандағылардан артық екі мінезі бар екен. Ол екі мінезі қайсы десең, әуелі— ол заманда ел басы, топ басы деген кісілер болады екен. Көш-қонды болса, дау-жанжалды болса, билік соларда болады екен. Өзге қара жұрт жақсы-жаман өздерінің шаруасымен жүре береді екен. Ол ел басылары калай қылса да халықта оны сынамақ, бірден бірге жүргізбек болмайды екен. «Бас-басыңа би болса, манар тауға сыймассың, басалқаңыз бар болса, жанған отқа күймессің» деп мақал айтып, тілеу қылып, екі тізгін, бір шылбырды бердік саған деп, жамандығын жасырып, жақсылығын асырамын деп тырысады екен. Екінші мінезі— намысқорлық екен. Ат аталып, аруақ шақырылған жерде ағайынға араз дыққа қарамайды екен. «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деседі екен. Енді осы екі мінез қайда бар? Бұлар да арлылық, намыстылық, табандылықтан келеді. Бұлардан айырылдық. Ендігі елдің қамы соларды қайтару болуы тиіс.

5.Автордың пікірінше қазақ қайтсе ел қатарына кіреді?

• A) Елді сүйіп, халыққа көмек көрсеткенде

• B) Тәртіпке бағынып, ата-баба дәстүрін пір тұтқанда

• C) Ағайын арасындағы татулықты сақтауға барын салғанда

• D) Ата-бабамыздағы екі тәуір мінезді қайтарғанда

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар атмосферадағы ілулі массалар және микро тамшылардан немесе судың кристал дарынан тұрады. Бұл массалар, оларды гидрометеорлар деп те атайды, су объектілері (өзендер, көлдер, мұхиттар) күн сәулесінің әсерінен буланып, атмосфераға көтерілгенде пайда болады. Бұл массалар тығыздалғанда жаңбыр пайда болады. Бұлттар пішініне, биіктігіне немесе дамуына қарай түрліше жіктеледі. Мысалы, пішініне сәй кес:Cirriform, Stratiform, Numbiforms, Cumuliform. 1803 жылы ағылшын метеорологы Люк Ховард төрт негізгі пішінге негізделген алғашқы бұлтты жіктеу жүйесін жасады: Cirriformолар мұз кристалдарынан құралған шілтер тәрізді көтерілген бұлттар. Stratiformдар болса аспанда жайылатын және жиі жаңбыр жаудыратын су айдындары. Ал Numbiformsтар олар орташа және қатты жауын-шашынның түсуімен сипатталады. Cumuliform: олар су тамшылары немесе мұз кристалдары арқылы түзіледі. Олар баяу айналады, сондықтан конденсация кезінде тұрақты жаңбыр пайда болады. Неліктен бұлттар жүзеді? Бұлттардың қалай көрінетінін және оларды анықтайтын белгілерді ойластырғанда, міндетті түрде «қалқыған» сын есімі еске түседі, яғни біз аспанға қараған сайын бұлттарды көреміз. Бірақ бұлттар неге жүзеді? Бұрын түсіндіргендей, бұлттар судың ұсақ тамшыларынан тұрады, сондықтан тартылыс заңдары бойынша олар жерге түсуі керек. Дегенмен, олар келесі себептерге байланысты ауада қалады: Бұлттарды құрайтын су тамшыларына олардың салмағы әсер ететін күш әсер етеді: салмағы оның ауа көлемінен үлкен. Жылы ауаның көтерілуі бұлттардың қалықтап тұруына жауап береді.: Бұлттардың пайда бо луына қажетті элементтер (су буы, бөлшектер және температура) болмаған кезде олар жоғалады. 1921 жылы алғаш рет Халықаралық бұлт атласы жасалды. Атлас Люк Ховардтың жүйесіне негіз делген. Алайда 1956 жылғы басылым ең маңызды болып саналады, өйткені онда классификация осы күнге дейін сақталған

6. Аспанда жайылатын және жиі жаңбыр жауғызатын бұлт –

• A) Numbiforms

• B) Stratiform

• C) Cumuliform

• D) Cirriform

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар атмосферадағы ілулі массалар және микро тамшылардан немесе судың кристал дарынан тұрады. Бұл массалар, оларды гидрометеорлар деп те атайды, су объектілері (өзендер, көлдер, мұхиттар) күн сәулесінің әсерінен буланып, атмосфераға көтерілгенде пайда болады. Бұл массалар тығыздалғанда жаңбыр пайда болады. Бұлттар пішініне, биіктігіне немесе дамуына қарай түрліше жіктеледі. Мысалы, пішініне сәй кес:Cirriform, Stratiform, Numbiforms, Cumuliform. 1803 жылы ағылшын метеорологы Люк Ховард төрт негізгі пішінге негізделген алғашқы бұлтты жіктеу жүйесін жасады: Cirriformолар мұз кристалдарынан құралған шілтер тәрізді көтерілген бұлттар. Stratiformдар болса аспанда жайылатын және жиі жаңбыр жаудыратын су айдындары. Ал Numbiformsтар олар орташа және қатты жауын-шашынның түсуімен сипатталады. Cumuliform: олар су тамшылары немесе мұз кристалдары арқылы түзіледі. Олар баяу айналады, сондықтан конденсация кезінде тұрақты жаңбыр пайда болады. Неліктен бұлттар жүзеді? Бұлттардың қалай көрінетінін және оларды анықтайтын белгілерді ойластырғанда, міндетті түрде «қалқыған» сын есімі еске түседі, яғни біз аспанға қараған сайын бұлттарды көреміз. Бірақ 8 бұлттар неге жүзеді? Бұрын түсіндіргендей, бұлттар судың ұсақ тамшыларынан тұрады, сондықтан тартылыс заңдары бойынша олар жерге түсуі керек. Дегенмен, олар келесі себептерге байланысты ауада қалады: Бұлттарды құрайтын су тамшыларына олардың салмағы әсер ететін күш әсер етеді: салмағы оның ауа көлемінен үлкен. Жылы ауаның көтерілуі бұлттардың қалықтап тұруына жауап береді.: Бұлттардың пайда бо луына қажетті элементтер (су буы, бөлшектер және температура) болмаған кезде олар жоғалады. 1921 жылы алғаш рет Халықаралық бұлт атласы жасалды. Атлас Люк Ховардтың жүйесіне негіз делген. Алайда 1956 жылғы басылым ең маңызды болып саналады, өйткені онда классификация осы күнге дейін сақталған

7. Бұлттардың қалықтап тұруының себебі неде?

• A) Жылы ауаның көтерілуінен

• B) Массалар тығыздығынан

• C) Бұлт пішінің үлкендігінен

• D) Су тамшыларының қозғалмалылығынан

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар атмосферадағы ілулі массалар және микро тамшылардан немесе судың кристал дарынан тұрады. Бұл массалар, оларды гидрометеорлар деп те атайды, су объектілері (өзендер, көлдер, мұхиттар) күн сәулесінің әсерінен буланып, атмосфераға көтерілгенде пайда болады. Бұл массалар тығыздалғанда жаңбыр пайда болады. Бұлттар пішініне, биіктігіне немесе дамуына қарай түрліше жіктеледі. Мысалы, пішініне сәй кес:Cirriform, Stratiform, Numbiforms, Cumuliform. 1803 жылы ағылшын метеорологы Люк Ховард төрт негізгі пішінге негізделген алғашқы бұлтты жіктеу жүйесін жасады: Cirriformолар мұз кристалдарынан құралған шілтер тәрізді көтерілген бұлттар. Stratiformдар болса аспанда жайылатын және жиі жаңбыр жаудыратын су айдындары. Ал Numbiformsтар олар орташа және қатты жауын-шашынның түсуімен сипатталады. Cumuliform: олар су тамшылары немесе мұз кристалдары арқылы түзіледі. Олар баяу айналады, сондықтан конденсация кезінде тұрақты жаңбыр пайда болады. Неліктен бұлттар жүзеді? Бұлттардың қалай көрінетінін және оларды анықтайтын белгілерді ойластырғанда, міндетті түрде «қалқыған» сын есімі еске түседі, яғни біз аспанға қараған сайын бұлттарды көреміз. Бірақ бұлттар неге жүзеді? Бұрын түсіндіргендей, бұлттар судың ұсақ тамшыларынан тұрады, сондықтан тартылыс заңдары бойынша олар жерге түсуі керек. Дегенмен, олар келесі себептерге байланысты ауада қалады: Бұлттарды құрайтын су тамшыларына олардың салмағы әсер ететін күш әсер етеді: салмағы оның ауа көлемінен үлкен. Жылы ауаның көтерілуі бұлттардың қалықтап тұруына жауап береді.: Бұлттардың пайда бо луына қажетті элементтер (су буы, бөлшектер және температура) болмаған кезде олар жоғалады. 1921 жылы алғаш рет Халықаралық бұлт атласы жасалды. Атлас Люк Ховардтың жүйесіне негіз делген. Алайда 1956 жылғы басылым ең маңызды болып саналады, өйткені онда классификация осы күнге дейін сақталған

8. Бұлт атласының қолданыстағы басылымы қашан жарық көрді?

• A) 1934

• B) 1921

• C) 1956

• D) 1957

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар атмосферадағы ілулі массалар және микро тамшылардан немесе судың кристал дарынан тұрады. Бұл массалар, оларды гидрометеорлар деп те атайды, су объектілері (өзендер, көлдер, мұхиттар) күн сәулесінің әсерінен буланып, атмосфераға көтерілгенде пайда болады. Бұл массалар тығыздалғанда жаңбыр пайда болады. Бұлттар пішініне, биіктігіне немесе дамуына қарай түрліше жіктеледі. Мысалы, пішініне сәй кес:Cirriform, Stratiform, Numbiforms, Cumuliform. 1803 жылы ағылшын метеорологы Люк Ховард төрт негізгі пішінге негізделген алғашқы бұлтты жіктеу жүйесін жасады: Cirriformолар мұз кристалдарынан құралған шілтер тәрізді көтерілген бұлттар. Stratiformдар болса аспанда жайылатын және жиі жаңбыр жаудыратын су айдындары. Ал Numbiformsтар олар орташа және қатты жауын-шашынның түсуімен сипатталады. Cumuliform: олар су тамшылары немесе мұз кристалдары арқылы түзіледі. Олар баяу айналады, сондықтан конденсация кезінде тұрақты жаңбыр пайда болады. Неліктен бұлттар жүзеді? Бұлттардың қалай көрінетінін және оларды анықтайтын белгілерді ойластырғанда, міндетті түрде «қалқыған» сын есімі еске түседі, яғни біз аспанға қараған сайын бұлттарды көреміз. Бірақ бұлттар неге жүзеді? Бұрын түсіндіргендей, бұлттар судың ұсақ тамшыларынан тұрады, сондықтан тартылыс заңдары бойынша олар жерге түсуі керек. Дегенмен, олар келесі себептерге байланысты ауада қалады: Бұлттарды құрайтын су тамшыларына олардың салмағы әсер ететін күш әсер етеді: салмағы оның ауа көлемінен үлкен. Жылы ауаның көтерілуі бұлттардың қалықтап тұруына жауап береді.: Бұлттардың пайда бо луына қажетті элементтер (су буы, бөлшектер және температура) болмаған кезде олар жоғалады. 1921 жылы алғаш рет Халықаралық бұлт атласы жасалды. Атлас Люк Ховардтың жүйесіне негіз делген. Алайда 1956 жылғы басылым ең маңызды болып саналады, өйткені онда классификация осы күнге дейін сақталған.

9. Орташа және қатты жауын-шашын жасайтын бұлттар –

• A) Numbiforms

• B) Stratiform

• C) Cumuliform

• D) Cirriform

Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар атмосферадағы ілулі массалар және микро тамшылардан немесе судың кристал дарынан тұрады. Бұл массалар, оларды гидрометеорлар деп те атайды, су объектілері (өзендер, көлдер, мұхиттар) күн сәулесінің әсерінен буланып, атмосфераға көтерілгенде пайда болады. Бұл массалар тығыздалғанда жаңбыр пайда болады. Бұлттар пішініне, биіктігіне немесе дамуына қарай түрліше жіктеледі. Мысалы, пішініне сәй кес:Cirriform, Stratiform, Numbiforms, Cumuliform. 1803 жылы ағылшын метеорологы Люк Ховард төрт негізгі пішінге негізделген алғашқы бұлтты жіктеу жүйесін жасады: Cirriformолар мұз кристалдарынан құралған шілтер тәрізді көтерілген бұлттар. Stratiformдар болса аспанда жайылатын және жиі жаңбыр жаудыратын су айдындары. Ал Numbiformsтар олар орташа және қатты жауын-шашынның түсуімен сипатталады. Cumuliform: олар су тамшылары немесе мұз кристалдары арқылы түзіледі. Олар баяу айналады, сондықтан конденсация кезінде тұрақты жаңбыр пайда болады. Неліктен бұлттар жүзеді? Бұлттардың қалай көрінетінін және оларды анықтайтын белгілерді ойластырғанда, міндетті түрде «қалқыған» сын есімі еске түседі, яғни біз аспанға қараған сайын бұлттарды көреміз. Бірақ бұлттар неге жүзеді? Бұрын түсіндіргендей, бұлттар судың ұсақ тамшыларынан тұрады, сондықтан тартылыс заңдары бойынша олар жерге түсуі керек. Дегенмен, олар келесі себептерге байланысты ауада қалады: Бұлттарды құрайтын су тамшыларына олардың салмағы әсер ететін күш әсер етеді: салмағы оның ауа көлемінен үлкен. Жылы ауаның көтерілуі бұлттардың қалықтап тұруына жауап береді.: Бұлттардың пайда бо луына қажетті элементтер (су буы, бөлшектер және температура) болмаған кезде олар жоғалады. 1921 жылы алғаш рет Халықаралық бұлт атласы жасалды. Атлас Люк Ховардтың жүйесіне негіз делген. Алайда 1956 жылғы басылым ең маңызды болып саналады, өйткені онда классификация осы күнге дейін сақталған.

10. Бұлт қалай қозғалады?

• A) Жүреді

• B) Жөңкиді

• C) Жылжиды

• D) Қалқиды