ให้ความรู้ด้านไสยศาสตร์

การเล่าเรื่องย้อนหลัง

ตัวละครเอกเป็นสามัญชน

สะท้อนชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทย

เป็นสำนวนกลอนของสุนทรภู่

พรรณนาใช้ภาษาได้ความสละสลวย

แฝงข้อคิดความรักของแม่ที่มีต่อลูก

เป็นข้อเทฌจจริงเชิงประวัติศาสตร์

แม่อย่าเจรจาให้ช้าที จวนแจ้งแสงศรีจะรีบไป

เห็นประตูรั้วบ้านบานเปิดกว้าง ผู้คนนอนสล้างไม่ตื่นสิ้น

ฝีพายรายเล่มเต็มลำ เรือประจำแหนแห่เซ็งแซ่มา

หมื่นวิเศษรับคำแล้วอำลา รีบมาบ้านขุนช้างหาช้าไม่

จงเร่งกลับไปคิดกับบิดา ฟ้องหากราบทูลพระทรงธรรม์

จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงเดช เสร็จคืนนิเวศน์พอจวนค่ำ

ลงพระราชอาญาตามว่าไว พระจึงให้ตั้งกฤษฎีกา

ไม่คิดว่าจะเป็นเห็นว่าแก่ ยังสาระแนหลบลี้หนีไปไหน

แต่นิ่งกิริยาเป็นช้านาน หาว่าขานตอบได้อย่างไรไม่

จะกล่าวถึงพระองค์ผู้ทรงชัย เนาไนพระที่นั่งบัลลังก์รัตน์

ลุกขึ้นถกเขมรร้องแกนไป ทุดอ้ายไพร่ขี้ครอกหลอกผู้ดี

ข้าพเจ้าเป็นบ่าวพระจมื่นไวย เป็นขุนหมื่นรับใช้อยู่ในบ้าน

ชอบทวนด้วยลวดให้ปวดไป ปรับไหมให้เท่ากับชายชู้

ฉุดมันขึ้นช้างอ้างถึงกู ตะคอกขู่อีวันทองให้ตกใจ

ชอบตบให้สลบลงกับที่ เฆี่ยนตีเสียให้ยับไม่นับได้

มะพร้าวห้าวยัดปากให้สาใจ อ้ายหมืนไวยก็โทษถึงฉกรรจ์

ขุนช้างตื่นไม่พบนางวันทองอาจจะโกรธ

พลายงามไม่ได้อยู่พร้อมหน้าพ่อแม่ลูก

ขุนช้างจะเอาผิดกับพลายงาม

สมเด็จพระพันวษาจะลงโทษพลายงาม

ข้อ ๑

ข้อ ๒

ข้อ ๓

ข้อ ๔

ข้อ ๑

ข้อ ๒

ข้อ ๓

ข้อ ๔

ข้อ ๑

ข้อ ๒

ข้อ ๓

ข้อ ๔

ภูตพรายขุนข้างว่างวิ่งพรู คนผู้ในบ้านก็ซานเซอะ

เป่าลงด้วยพระเวทวิทยา มารดาก็ฟื้นตื่นโดนง่าย

ใต้เตียงเสียงหนูก็กุกกก แมงมุมทุ่มอกที่ริมฝา

ลงยันต์ราชะเอาปะอก หยิบยกมงคลขึ้นใส่หัว

ประชดประชน

ตัดพ้อต่อว่า

ตำหนิติเตียน

เศร้าเสียใจ

ถ้าเจ้าเห็นเป็นสุขก็ไม่ลุกลาม ก็ตามเถิดมารดาจะคลาไหล

ยายจันงันงกยกมือไหว้ นั้นพ่อจะไปไหนพ่อทูนหัว

พร้อมด้วยพระกำนัลนักสนม หมอบประนมเฝ้าแหนแน่นขนัด

ครานั้นทองทองประศรีผู้มารดา ครั้นได้แจ้งกิจจาไม่นิ่งได้

บุพนิมิต

จิตนิวรณ์

เทพสังหร

ธาตุโขภะ

ขุนช้าง

ขุนแผน

พระพันวษา

พลายงาม

ถึงตัวไปใจยังนับอยู่ว่าผัว น้องนี้กลัวบาปทับเมื่อดับจิต

แม้นจะบังเกิดเหตุเภทพาล ประการใดก็ตามแต่เวรา

ต้องจำจนทนกรรมที่ติดตาม จะขืนความคิดไปก็ใช่ที

สู้ตายขอถวายซึ่งฎีกา แค้นเหลือปัญญาจะทานทน

ผู้ชายย่อมมีอำนาจเหนือผู้หญิง

ผู้หญิงไทยในอดีตไม่มีอิสระในการเลือกชีวิตของตน

ผู้หญิงไม่มีสิทธิ์ในการเลือกคู่ครอง

ผู้หญิงไทยไม่ได้รับการศึกษาจึงขาดความคิดเป็นของตนเอง

ครั้นจะทูลกลัวพระราชอาญา ขุนช้างแลดูตายักคิ้วลน

นางวันทองรับพระราชโองการ ให้บันดาลบังจิตหาคิดไม่

มหาดเล็กก็รับเอาฟ้องมา ตำรวจคว้าขุนช้างหาวางไม่

ขอพระองค์จงทรงพระปรานี ชีวีอยู่ใต้พระบาทา

ให้อุธัจอัดอั้นตันอุรา เกรงผิดภายหน้าก็สุดคิด

ลุกขึ้นโขย่งโก้งโค้งคลาน ซมซานโฮกฮากอ้าปากไป

พอทรงจบแจ้งพระทัยในข้อหา ก็โกรธาเคืองขุ่นหุนหัน

ความรักหนักหน่วงทรวงสวาท พี่ไม่คลาดคลายรักแต่สักสิ่ง

พระจันทรจรแจ่มกระจ่างดี พระพายพัดมาลีตรลบไป

ครั้นเวลาดึกกำตัดสงัดเงียบ ใบไม้แห้งแกร่งเกรียบระรุบร่อน

พระพายโชยเสาวรสขจายขจร พระจันทรแจ่มแจ้งกระจ่างดวง

พี่ผิดพี่ก็มาลุแก่โทษ จะคุมโกรธคุมแค้นไปถึงไหน

จมื่นศรีไปเอาตัวมันมาพลัน ทั้งวันทองขุนแผนอ้ายหมื่นไวย

นี่มึงหนีมันมาฤๅว่าไร ฤๅว่าใครไปรับเอามึงมา

อกเอาขวานผ่าอย่าปรานี อย่าให้มีโลหิตติดดินกู

พระหมื่นไวยก็พามารดาไป พอรุ่งแจ้งแสงใสก็ถึงเรือน

ความรักย่อมทำให้เกิดความทุกข์

สงครามแห่งความรักเป็นเรื่องที่ยิ่งใหญ่

ผู้หญิงย่อมเป็นเพศที่ก่อปัญหามากที่สุด

ปัญหาทั้งหมดเกิดความรัก

อุปมา อุปลักษณ์

อุปลักษณ์ บุคคลวัต

อุปมา บุคคลวัต

สัญลักษณ์ อุปมา

มึงนี่ถ่อยยิ่งกว่าถ่อยอีท้ายเมือง จะเอาเรื่องไม่ได้สักสิ่งสรรพ์

เหมืนดินประสิวปลิวติดกับเปลวไฟ ดูดู๋เป็นได้อีวันทอง

มหาดเล็กยุ่งงานพัดพลัดตกเรือ ร้องว่าเสือตัวใหญ่ว่ายน้ำมา

เอาเถิดเป็นไรก็เป็นไป ไม่เอากลับมาได้มิใช่กู

คิดพลางจัดแจงแต่งกายา นำอบทาหอมฟุ้งจรุงใจ

ด้วยเดชะพระเวทวิเศษประสิทธิ์ เผอิญคิดรักใคร่พระทัยอ่อน

พระหมื่นศรีถวายพล้นในทันใด รับไว้คลี่ทอดพระเนตรพลัน

เอาใบตองรองไว้ให้หมากิน ตกดินจะอัปรีย์กาลีอยู่

จิตใจของผู้หญิงยากที่จะเข้าใจได้ลึกซึ้ง

ผู้หญิงมีจิตใจโลเลไม่มั่นคงในชีวิต

ผู้หญิงมีจิตใจซื่อสัตย์ไม่มีสิ่งใดเทียบเท่า

จิตใจของผู้หญิงมีความฝักใฝ่ในกามารมณ์มาก

เหน็บแนม

เสียดสี

ดูถูกดูหมิ่น

ตักเตือน

เป็นตอนที่นางวันทองได้ตัดสินใจปัญหาของตนเอง

เป็นตอนที่ปัญหาการแย่งชิงนางวันทองได้ยุติลง

เป็นตอนที่ปัญหาได้รับการแก้ไขโดยกระบวนการยุติธรรม

เป็นตอนที่แสดงให้เห็นสาเหตุของปัญหาอย่างชัดเจนที่สุด

แสดงภาพสะท้อนครอบครัวขุนนางในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์

แสดงให้เห็นความรักของแม่ที่มีต่อลูกของตน

ให้ความรู้ลักษณะสำคัญของกลอนเสภาที่มีความไพเราะ

ให้ความรู้เกี่ยวกับบทบาทหน้าที่ของพลเรือนที่มีต่อบ้านเมือง