Қажымұқан жас кезінен күшті болған. Бала кезінде жалшылықта жүрген. Оның күшіне ел таң қалады екен.

Қыстың қақаған шағында бала жігіт отынға барыпты. Шанаға жеккен аты қарға омбылап, мұзға тайғанақтап, мертігіп қалыпты. Мертіккен атты шанаға көтеріп салыпты да, аттың қамытын мойнына іліп, шананы ауылға өзі сүйреп келіпті. Содан бастап оның атағы елге жайылыпты.

Атақты палуан Франция, Германия, Қытай, Түркия, Польша елдеріне барып, өнер көрсеткен.

Қажымұқан өмірінің соңғы жылдарын Шымкент облысында өткізді. Осы күнгі Бөген ауданы оның қартайған кездегі құтты мекені болды. Қайда жүрсе де елдің құрметіне бөленген адам әрқашан бақытты.

Мәтінге лайық тақырып:

Кез келген халық – мәңгі әрі өзінің ұлы ұлдарымен және қыздарымен даңқты. Олар кейінгі ұрпақтарының рухани, ғылыми мұрасында, тарих беттерінде өшпес із қалдырады. Қазақ елінің осындай ұлдарының бірі – Бейбарыс Сұлтан (араб еңбектерінде Байбарс). Дешті Қыпшақ даласын моңғолдар басып алғаннан кейін Бейбарысты 800 дихрамға сатып жібереді. Он жасар ұл бала өзінің алғашқы ұстазы, тәлімгері және әміршісі болған Бұндықдәрі саудагердің құлы ретінде Египетке келеді.

Араб әлемінде Бейбарыс Сұлтан туралы ғылыми және әдеби еңбектер мен аңыздар көп, бірақ оның балалық шағы туралы мәліметтер аз. Түрлі елдердің ғалымдар тарихи деректерге сүйене отырып, ата-бабаларын Каспий маңындағы аймақтарға таралып кеткен Беріш тегіне жатқызады. Тарихи құжаттарда оның толық аты – Сұлтан Рукн-Ад- Дин Аз-Захир Байбарс аль-Бұндықдәрі ас-Салиха Ан-Наджми Ат-Түркі (кейбір деректерде әл-Қыпшақ). Мамандардың түсіндірмелері бойынша, бұл шамамен: Бұндұқтар тегінің тәрбиеленушілері, исламның жақын тірегі Бейбарыс Сұлтан түріктен шыққан, Салиха мен Наджми сұлтандардың қолбасшысы деп аударылады.

Бұндұқдәрі құл баланы әскери өнерді үйренуге береді. Бейбарыс Египет билеушісі Сұлтан Салиханың қайсар жауынгері болады, соңында таққа отырып, 17 жасында ел басқарады. Египет мемлекетінде оған дейінгі болған әмірлерден ерекшелігі – араб әлемінде Бейбарыс Сұлтанның Египет мемлекеттілігінің негізін қалаушы ретінде саналуы.

Бейбарыс Сұлтан тақырыбы қазақстандық жазушылар мен зерттеушілерді бұрыннан қызықтырып келеді.

Белгілі қазақ жазушысы Сәуірбек Бақбергенов «Айтаңсық» (Бейбарыстың кіші қарындасының аты) әңгімесін, Морис Симашко «Ешман» повесін, Қойшығара Салғарин, Тұрсын Жұртбаев және басқа да шығыстанушылар зерттеу жұмыстарын жазды, белгілі ақын Аманқос Ершуов «Бейбарыс» поэмасын жазды.

Сәуірбек Бақбергеновтың «Айтаңсық» әңгімесі атауының Бейбарыс Сұлтанға қатысы?

Қажымұқан жас кезінен күшті болған. Бала кезінде жалшылықта жүрген. Оның күшіне ел таң қалады екен.

Қыстың қақаған шағында бала жігіт отынға барыпты. Шанаға жеккен аты қарға омбылап, мұзға тайғанақтап, мертігіп қалыпты. Мертіккен атты шанаға көтеріп салыпты да, аттың қамытын мойнына іліп, шананы ауылға өзі сүйреп келіпті. Содан бастап оның атағы елге жайылыпты.

Атақты палуан Франция, Германия, Қытай, Түркия, Польша елдеріне барып, өнер көрсеткен.

Қажымұқан өмірінің соңғы жылдарын Шымкент облысында өткізді. Осы күнгі Бөген ауданы оның қартайған кездегі құтты мекені болды. Қайда жүрсе де елдің құрметіне бөленген адам әрқашан бақытты.

Ауыл адамдарын таңғалдырған Қажымұқанның іс-әрекеті:

Музыка аспаптарында орындалатын шығармаларды аспаптық музыка деп атайды. Қазақтың домбыра, қобыз, сыбызғы, шертер сияқты ұлттық музыкалық аспаптарында орындалатын әуен-саз күй деп аталады. Бізге жеткен ең көне күйлер – күй атасы Қорқыттың шығармалары. Күй – бағдарлы мазмұны бар, көркемдігі жоғары аспаптық жанр. Онда табиғат құбылыстары («Алатау», «Саржайлау», «Көбік шашқан»), тарихи оқиғалар («Ел айырылған», «Жеңіс»), халық мерекелері («Тойбастар», «Балбырауын»), жан-жануарлар («Аққу», «Қоңыр қаз», «Көкала ат»), аңыз-ертегілер («Мұңлық-Зарлық», «Қос мүйізді Ескендір»), жеке адамдар («Байжұма», «Абыл»), адам сезімдері («Қуаныш», «Сағыныш»), т.б. түрлі оқиғалар мен құбылыстар суреттеледі. Күйлер тақырыбы мен мазмұнына қарай аңыз-күйлер, тартыс күйлер, тарихи күйлер, арнау күйлер, лирикалық күйлер, психологиялық күйлер болып жіктеледі.

Қазақтың аспаптық музыкасы ХVІІІ ғасырдың соңында жоғары деңгейге көтерілді. Бұл кезде Байжұма, Баламайсан, Есжан, Байжігіт, Ұзақ, Боғда, Махамбет сияқты күйшілердің атағы халыққа кеңінен мәлім болды. ХІХ ғасырда ежелгі күйшілік өнердің одан әрі өрістеп дамуына Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Тоқа, Абыл, Есір, Ықылас, Байсерке, Қазанғап, Сейтек, Дина, Сүгір сияқты күйшілік өнердегі ірі тұлғалар елеулі үлес қосты.

Домбыра күйлері орындалу мәндері мен құрылымдылық ерекшеліктеріне қарай төкпе және шертпе деп аталатын екі үлкен түрге бөлінеді. Төкпе күйлер тұрақты екпін мен өлшемде, оң қолдың тұтас сілтенуімен орындалады. Ал шертпе күйлер көбінесе жалғыз дауысты болып, оң қол саусақтарының ұшымен орындалады. Ежелгі түркі тектес халықтарда қобыз күйлері жыраулар өнерінен бастау алады. Бұл өнерді дамытуға Кетбұға, Кербала, Айрауық, Көккесене, Ықылас және Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаев сынды ұлы күйшілер зор үлес қосқан.

Мәтін мазмұнының реттілігін анықтаңыз.

1. Домбыра күйлерінің құрылымдың ерекшеліктері

2. Күйлердің тақырыптары

3. Күйдің өрістеп дамуы

4. Күйдің жоғары деңгейге көтерілу кезі

5. Күй – аспаптық жанр

Қара раушан – мұң мен құпияның нышаны...

Гүлдің алуан түрін кез келген гүл дүкенінен тауып алуға болады. Онда не жоқ десеңізші? Әртүрлі герберлер, нәзік түймедақтар, сүйкімді хризантемалар және әрине, көз тартатын раушандар! Нәзік жандылар қауымының жүректерін жаулауға арналған осы бір гүлдің де бірнеше түрі бар: қызыл, ақ, алқызыл, сары, көгілдір және қара раушан. Бойжеткен секілді әдемі...

Түндей қара... Халфетти (Halfetі) аталатын түрік раушаны – өте сирек өсетін өсімдік, тіпті әлемде жалғыз десе де болады. Қара түске теліп қоя салсақ та, оның түсі нағыз қара емес. Раушанның түсі шын мәнінде қара қызыл болып келеді екен.

Жалпы табиғатта қара түсті раушан бола ма деген сұраққа үзілді-кесілді: «Жоқ!» деп жауап беру керек. Бірнеше жыл бойы селекционерлер қауымы қара түсті раушанды алуға тырысқанымен, нәтижесіз болып келеді. Күлкіңіз келді ме, себебі, сіз бірнеше фильмнен, суреттерден, тіпті гүл дүкендерінен қара түсті раушанды көрген едіңіз. Алайда, анықтап қарайтын болсаңыз, олардың түсінің қара емес екендігін байқайсыз... Қалай болғанымен, Халфетиді қара раушан деп атау қалыптасқан. Халфетти раушаны табиғатта өте сирек кездеседі және 2-ден 5 метрге дейін өседі. Пішіні қарапайым раушандардан ерекшеленбегенімен, түсі жасанды бояуға ұқсап тұрады.

Раушандар көбіне сиқыршылар туралы немесе үрейлі фильмдерге пайдаланылып жатады. Дегенмен, қара раушандардың басқа бір құпия сұлулығы мен тартымдылығы бар екендігін мойындау керек.

Ерекшелігі – Халфетти гүлі тек қана жаз айында және түріктердің Альфетти аталатын ауылында өседі. Жер қыртысының әмбебаптығы мен Ефрат өзенімен өтіп келетін жер асты суларының әсерінен осындай түске ие болып отыр. Көктем айларында ашық қара болса, жаз айларында одан сайын қаныға түседі.

Жергілікті тұрғындар өз жерлерінде өсетін қара раушанды мақтан тұтады және оны мұңның, құпияның, үміттің, құмарлықтың, жағымсыз хабарлардың нышаны ретінде таниды.

Өкінішке орай, қара раушандар жоғалып бара жатқан өсімдіктер қатарына жатады. Ауыл тұрғындары жерлерін жиі ауыстыратындықтан, бүгінде гүлді табу қиынға соғады.

Халфетти аталатын түрік раушаны?

Қара раушан – мұң мен құпияның нышаны...

Гүлдің алуан түрін кез келген гүл дүкенінен тауып алуға болады. Онда не жоқ десеңізші? Әртүрлі герберлер, нәзік түймедақтар, сүйкімді хризантемалар және әрине, көз тартатын раушандар! Нәзік жандылар қауымының жүректерін жаулауға арналған осы бір гүлдің де бірнеше түрі бар: қызыл, ақ, алқызыл, сары, көгілдір және қара раушан. Бойжеткен секілді әдемі...

Түндей қара... Халфетти (Halfetі) аталатын түрік раушаны – өте сирек өсетін өсімдік, тіпті әлемде жалғыз десе де болады. Қара түске теліп қоя салсақ та, оның түсі нағыз қара емес. Раушанның түсі шын мәнінде қара қызыл болып келеді екен.

Жалпы табиғатта қара түсті раушан бола ма деген сұраққа үзілді-кесілді: «Жоқ!» деп жауап беру керек. Бірнеше жыл бойы селекционерлер қауымы қара түсті раушанды алуға тырысқанымен, нәтижесіз болып келеді. Күлкіңіз келді ме, себебі, сіз бірнеше фильмнен, суреттерден, тіпті гүл дүкендерінен қара түсті раушанды көрген едіңіз. Алайда, анықтап қарайтын болсаңыз, олардың түсінің қара емес екендігін байқайсыз... Қалай болғанымен, Халфетиді қара раушан деп атау қалыптасқан. Халфетти раушаны табиғатта өте сирек кездеседі және 2-ден 5 метрге дейін өседі. Пішіні қарапайым раушандардан ерекшеленбегенімен, түсі жасанды бояуға ұқсап тұрады.

Раушандар көбіне сиқыршылар туралы немесе үрейлі фильмдерге пайдаланылып жатады. Дегенмен, қара раушандардың басқа бір құпия сұлулығы мен тартымдылығы бар екендігін мойындау керек.

Ерекшелігі – Халфетти гүлі тек қана жаз айында және түріктердің Альфетти аталатын ауылында өседі. Жер қыртысының әмбебаптығы мен Ефрат өзенімен өтіп келетін жер асты суларының әсерінен осындай түске ие болып отыр. Көктем айларында ашық қара болса, жаз айларында одан сайын қаныға түседі.

Жергілікті тұрғындар өз жерлерінде өсетін қара раушанды мақтан тұтады және оны мұңның, құпияның, үміттің, құмарлықтың, жағымсыз хабарлардың нышаны ретінде таниды.

Өкінішке орай, қара раушандар жоғалып бара жатқан өсімдіктер қатарына жатады. Ауыл тұрғындары жерлерін жиі ауыстыратындықтан, бүгінде гүлді табу қиынға соғады.

Қара раушанның бойындағы қарама-қайшылық?

1. Өзі балапан баспайтын құс – көкек. Ол жұмыртқасын басқа құстардың ұяларына салып кетеді. Көкек жұмыртқаны қай құстың ұясына салса, сол құстың жұмыртқасына ұқсатып салады.

2.Қарлығаш, қара торғайлар ұяларын үй маңынан салып, балапан шығарады. Өзіне төнетін қауіпке адамдардың арашашы болатынын білетіндей. Олардың да адал еңбегіне тигізер себі көп. Бау-бақшадан жәндіктерді теріп жеп, жеміс-жидектің мол болуына септігін тигізеді.

3. Біздің жерімізде неше түрлі құс өніп, өседі. Адам оған қамқор болуы керек. Далада, орман-тоғайда жүріп, ұясынан түсіп қалған, небір ауыр халге тап болған балапан көрсең, оған жәрдем көрсетуді есіңнен шығарма.

4. Құс – даланың, көлдің, орман-тоғай, бау-бақшаның сәні.

Құстардың адамға пайдасы туралы қай бөлімде айтылған?

1. Өзі балапан баспайтын құс – көкек. Ол жұмыртқасын басқа құстардың ұяларына салып кетеді. Көкек жұмыртқаны қай құстың ұясына салса, сол құстың жұмыртқасына ұқсатып салады.

2.Қарлығаш, қара торғайлар ұяларын үй маңынан салып, балапан шығарады. Өзіне төнетін қауіпке адамдардың арашашы болатынын білетіндей. Олардың да адал еңбегіне тигізер себі көп. Бау-бақшадан жәндіктерді теріп жеп, жеміс-жидектің мол болуына септігін тигізеді.

3. Біздің жерімізде неше түрлі құс өніп, өседі. Адам оған қамқор болуы керек. Далада, орман-тоғайда жүріп, ұясынан түсіп қалған, небір ауыр халге тап болған балапан көрсең, оған жәрдем көрсетуді есіңнен шығарма.

4. Құс – даланың, көлдің, орман-тоғай, бау-бақшаның сәні.

Мәтіндегі негізгі ой қандай?

Шайқұмарлардың көбі сүт қосылған шайды таңдайды. Бұл жайт таңғаларлық та емес, сүт қатқан шай дәмі жұмсақ, ас қорытқанға жеңіл, қоректі сусын. Сүттің өзі де пайдалы қасиеттерімен ерекшеленеді.

Сүтте адам ағзасына қажетті ондаған пайдалы зат бар. Бірақ сүтті кеселеп іше алмайтынымыз белгілі. Бұл асқазанға ауыр. Ал шайға қосылған сүт жеңіл қабылданып, пайдалы қасиеттерін толықтай бере алады. Дәрумендер, майлар, ақуыздар жиынтығы денсаулыққа өте пайдалы болады. Тіпті ол шай құрамындағы кофеин, алкоидтардың жаман қасиеттерін баса алады. Шай мен сүттің қосындысы хош иісті, жұмсақ дәмді, пайдалы сусын берді.

Сүт қатқан қара шай жүрек-тамыр ауруларының алдын ала алады. Сүттің ең маңызды құрамдас бөлігі – кальций, ол сүйек, шаш пен тырнақты берік қылады. Сергітетін бұл сусын жалпы пайдалы екені сөзсіз.

Соңғы кезде «сүт шайдың пайдалы қасиеттерін төмендетеді» деген пікірлер туындай бастады. Зерттеулер көрсеткендей, сүт шайдың тек бірнеше қасиетін бәсеңдетеді. Ал оның қосып беретін пайдасы одан бірнеше есе көп. Диетолог мамандар күніне 3-8 шыны сүт қосылған шай ішуге кеңес береді. Әрине, сүттің ең майлы түрлерін таңдамаған дұрыс. Егер сіз арықтауды көздесеңіз, майлылығы аз сүт қосыңыз.

Мәтін мазмұнына алшақ сөйлемді анықтаңыз.

Көңіл-күйіңіз қалай?

Шайқұмарлардың көбі сүт қосылған шайды таңдайды. Бұл жайт таңғаларлық та емес, сүт қатқан шай дәмі жұмсақ, ас қорытқанға жеңіл, қоректі сусын. Сүттің өзі де пайдалы қасиеттерімен ерекшеленеді.

Сүтте адам ағзасына қажетті ондаған пайдалы зат бар. Бірақ сүтті кеселеп іше алмайтынымыз белгілі. Бұл асқазанға ауыр. Ал шайға қосылған сүт жеңіл қабылданып, пайдалы қасиеттерін толықтай бере алады. Дәрумендер, майлар, ақуыздар жиынтығы денсаулыққа өте пайдалы болады. Тіпті ол шай құрамындағы кофеин, алкоидтардың жаман қасиеттерін баса алады. Шай мен сүттің қосындысы хош иісті, жұмсақ дәмді, пайдалы сусын берді.

Сүт қатқан қара шай жүрек-тамыр ауруларының алдын ала алады. Сүттің ең маңызды құрамдас бөлігі – кальций, ол сүйек, шаш пен тырнақты берік қылады. Сергітетін бұл сусын жалпы пайдалы екені сөзсіз.

Соңғы кезде «сүт шайдың пайдалы қасиеттерін төмендетеді» деген пікірлер туындай бастады. Зерттеулер көрсеткендей, сүт шайдың тек бірнеше қасиетін бәсеңдетеді. Ал оның қосып беретін пайдасы одан бірнеше есе көп. Диетолог мамандар күніне 3-8 шыны сүт қосылған шай ішуге кеңес береді. Әрине, сүттің ең майлы түрлерін таңдамаған дұрыс. Егер сіз арықтауды көздесеңіз, майлылығы аз сүт қосыңыз.

Сүт құрамындағы пайдалы заттар туралы мәтіннің қай бөлігінде айтылады?

Шаршадыңыз ба?

Отырар кітапханасы

Ежелгі Отырар қаласы Сырдарияның Арыс өзеніне құяр жерінде, Ұлы жібек жолының бойында орналасқан. Айналасы – ат шаптырым терең ор, биік қорған. Төбе басында хан сарайы, жан-жағында қару-жарақ, теңге соғатын ұстаханалар, шәкірттер дәріс алатын бірнеше медресе (мұсылман университеті) болған. Қалаға тырнаша тізілген, иір мойын түйелер күндіз-түні келіп жатқан. Қаланың батыс жағындағы қақпа арқылы орыс көпестері, шығыс жағынан монғол, қытай кезбелері кіретін. Ал түстіктен Шаш, Бұхара қалаларынан шыққан араб саудагерлерін, терістіктен башқұрт, саха ханзадалары жіберген керуен тізбектері келетін. Бұл керуендермен саудагерлер әртүрлі әшекей бұйымдар, маталар, тең-тең кітаптар әкелетін. Әр жақтан әкелген кітаптар Отырар қаласының үлкен кітапханасына жиналған. Бұл кітапхана заманында түкпір-түкпірден жиналған сирек кездесетін кітаптарымен аты шыққан.

Отырарда жұлдыз санаған сәуегейлер, ойшылдар, ғалымдар, дүниенің сырын болжаған көріпкелдер өмір сүрген. Олар Отырар кітапханасынан сол кездегі бар кітаптарды алып оқыған. Өздері ғажайып дастандар жазған. Әлемге аты шыққан ғалымдардың басым көпшілігі осы Отырар кітапханасында болған. Білімге ұмтылған қаншама зерек шәкірт осынау кітапхана шырағданы астынан ғұлама атанды. Кейінгілерге ойлы сөздерін қалдырды. Отырар медресесін бітірген шәкірттерден қалған қағазға, тасқа сақтиянға (теріден жасалған кітап), қамысқа жазылған қолжазбалар Қазақстанның әр жерлерінен табылып жатыр. Көне заман кітаптары тек қана қолмен, қауырсын қаламмен жазылған. Бабаларымыз өздерінің тарихын, келер ұрпаққа арнаған сөзін қышқа, тасқа ойып қалдырған. Сүйекке, ыдысқа, теріге сіңіріп келтірген сөз, сөйлемдер қаншама?!

Бабаларымыз ерте кезде Тараз қаласының маңына кілең ақ ешкі өсіріпті. Жаздай бағып, күзде сойып, терісін сыпырып, иге салады. Майы кетіп, тұз сіңіп, сірескен жарғақты көлеңкеге кептіреді. Қағаздай жұқа болғанша илеп, иін қандырады. Дайын болған жұқа тері-қағаздар қатталып, оралып, түйеге тиеліп, шартарапқа жөнелтілген. Тараз ешкісінің терісіне түскен әріп өшпеген. Олар жүздеген жылдар бойы сақталған.

Отырар кітапханасы сөрелерінде ақ теріге жазылған, алтын жалатқан қаншама кітап көз жауын алатын. Мұнымен қоса күйген қышқа түсірген, ыдысқа ойған, тасқа, ағашқа қашап қалдырған бабалар қолтаңбасы да мол болған.

Аңыз бойынша, әлемге аты шыққан кітапхананы Шыңғысхан әскерлері өртеген. Алайда біраз кітапты қала қорғаушылар құмыраларға салып, жер астына тығып сақтап қалған деседі. Елімізде қолжазба ескерткіштерін іздеу жұмыстары жүргізілуде. Астанада «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы ашылып, табылған жазба деректер жинақталуда. Көп ұзамай мың жылдық тарихы бар білім ордасы – Отырар кітапханасы екінші өмірін бастамақ.

Отырар кітапханасының құндылығы?

Отырар кітапханасы

Ежелгі Отырар қаласы Сырдарияның Арыс өзеніне құяр жерінде, Ұлы жібек жолының бойында орналасқан. Айналасы – ат шаптырым терең ор, биік қорған. Төбе басында хан сарайы, жан-жағында қару-жарақ, теңге соғатын ұстаханалар, шәкірттер дәріс алатын бірнеше медресе (мұсылман университеті) болған. Қалаға тырнаша тізілген, иір мойын түйелер күндіз-түні келіп жатқан. Қаланың батыс жағындағы қақпа арқылы орыс көпестері, шығыс жағынан монғол, қытай кезбелері кіретін. Ал түстіктен Шаш, Бұхара қалаларынан шыққан араб саудагерлерін, терістіктен башқұрт, саха ханзадалары жіберген керуен тізбектері келетін. Бұл керуендермен саудагерлер әртүрлі әшекей бұйымдар, маталар, тең-тең кітаптар әкелетін. Әр жақтан әкелген кітаптар Отырар қаласының үлкен кітапханасына жиналған. Бұл кітапхана заманында түкпір-түкпірден жиналған сирек кездесетін кітаптарымен аты шыққан.

Отырарда жұлдыз санаған сәуегейлер, ойшылдар, ғалымдар, дүниенің сырын болжаған көріпкелдер өмір сүрген. Олар Отырар кітапханасынан сол кездегі бар кітаптарды алып оқыған. Өздері ғажайып дастандар жазған. Әлемге аты шыққан ғалымдардың басым көпшілігі осы Отырар кітапханасында болған. Білімге ұмтылған қаншама зерек шәкірт осынау кітапхана шырағданы астынан ғұлама атанды. Кейінгілерге ойлы сөздерін қалдырды. Отырар медресесін бітірген шәкірттерден қалған қағазға, тасқа сақтиянға (теріден жасалған кітап), қамысқа жазылған қолжазбалар Қазақстанның әр жерлерінен табылып жатыр. Көне заман кітаптары тек қана қолмен, қауырсын қаламмен жазылған. Бабаларымыз өздерінің тарихын, келер ұрпаққа арнаған сөзін қышқа, тасқа ойып қалдырған. Сүйекке, ыдысқа, теріге сіңіріп келтірген сөз, сөйлемдер қаншама?!

Бабаларымыз ерте кезде Тараз қаласының маңына кілең ақ ешкі өсіріпті. Жаздай бағып, күзде сойып, терісін сыпырып, иге салады. Майы кетіп, тұз сіңіп, сірескен жарғақты көлеңкеге кептіреді. Қағаздай жұқа болғанша илеп, иін қандырады. Дайын болған жұқа тері-қағаздар қатталып, оралып, түйеге тиеліп, шартарапқа жөнелтілген. Тараз ешкісінің терісіне түскен әріп өшпеген. Олар жүздеген жылдар бойы сақталған.

Отырар кітапханасы сөрелерінде ақ теріге жазылған, алтын жалатқан қаншама кітап көз жауын алатын. Мұнымен қоса күйген қышқа түсірген, ыдысқа ойған, тасқа, ағашқа қашап қалдырған бабалар қолтаңбасы да мол болған.

Аңыз бойынша, әлемге аты шыққан кітапхананы Шыңғысхан әскерлері өртеген. Алайда біраз кітапты қала қорғаушылар құмыраларға салып, жер астына тығып сақтап қалған деседі. Елімізде қолжазба ескерткіштерін іздеу жұмыстары жүргізілуде. Астанада «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығы ашылып, табылған жазба деректер жинақталуда. Көп ұзамай мың жылдық тарихы бар білім ордасы – Отырар кітапханасы екінші өмірін бастамақ.

Отырардың батыс жақ қақпасынан қатынайтын керуен?

Тәуелсіздік жылдарында қазақстандықтардың өмір сүру ұзақтығы 4,4 жылға ұлғайды. 2015 жылдың нәтижесі бойынша орта жастың ұзақтығы 72 жасты құрады.

1991 жылы бұл көрсеткіш 67,6 болатын. Бұл туралы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің баспасөз қызметі хабарлады.

Мұндай көрсеткішке ҚР денсаулық сақтау саласын дамытудың 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» және Денсаулық сақтау саласын реформалаудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаларын сәтті жүзеге асыру нәтижесінде қол жеткізілді. Халықтың туу көрсеткіші 8,2 пайызға өсті, ол 2015 жылдың нәтижесі бойынша 1000 тұрғынға шаққанда 22,72-ні құрады (1991 жылы – 21).

Сәйкесінше ана мен сәби өлімі төмендеді (1991 және 2015 жылдардың көрсеткішін алғанда 67,2-ден 12,5-ге дейін, сәби өлімі –27,4-тен 9,39-ға дейін).

Тәуелсіздік жылдарында жалпы өлім-жітім көрсеткіші 6%-ға төмендеді. Бұл көрсеткіш негізгі себептерден туындайтын өлім-жітімді азайту арқылы жүзеге асты: қан айналымы жүйесінен, қатерлі ісік ауруларынан, қайғылы оқиғалар салдарынан, жарақаттану мен уланудан болатын.

Естеріңізге сала кетейік, «Денсаулық» бағдарламасында 2020 жылға дейін орта жастың ұзақтығын 73 жасқа дейін ұлғайту көзделген.

ҚазАқпарат

Мәтін бойынша қандай критерий халықтың өмір сүру көрсеткішіне жатпайды?

«Хандық дәрежесіне көтерілген тұңғыш қазақ әйелі»

1821 жылы Уәли хан дүниеден өткенде Айғаным 38 жаста болатын. Үміт күткен ұлы Шыңғыс әкеден бар болғаны 10 жасында қалыпты. Осы тұста Ресей патшалығы Айғанымды «Орта жүздің ханы» деп таниды.

Уәлидің өзге әйелдерінен қаншама ұлдары бола тұра, таққа Айғанымның отыруы патша үкіметіне өте қолайлы еді. Осыған орай Айғанымды «хандық дәрежесіне көтерілген тұңғыш қазақ әйелі» деп атаушылар да бар. Бірақ бұл «хандық» ұзаққа созылмай, 1822 жылы М.М.Сперанскийдің «Сібір қазақтарын басқару» атты ережесі шығады да, Орта жүздің хандығы жойылып, қазақтары: Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, Баян, Қарқаралы, Аякөз аталған алты дуанға бөлініп кетеді. Ал Айғаным Көкшетау дуанына біраз жыл аға сұлтан болып тұрады. Бұл туралы ғалым Әлкей Марғұлан: «Айғаным – ақылды, көреген, өз заманына сай білімді болған әйел. Ол шығыстың бірнеше тілдерін білген, орыс мәдениетіне ден қойып, Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментімен және Петербордағы Сібір комитетімен хат жазысып, байланысып отырған», – дейді. Айғаным жергілікті халықтың арасында өте зор беделге ие болды.

Айғанымның жергілікті халықтың арасында зор беделге ие болуының себебі?

«Хандық дәрежесіне көтерілген тұңғыш қазақ әйелі»

1821 жылы Уәли хан дүниеден өткенде Айғаным 38 жаста болатын. Үміт күткен ұлы Шыңғыс әкеден бар болғаны 10 жасында қалыпты. Осы тұста Ресей патшалығы Айғанымды «Орта жүздің ханы» деп таниды.

Уәлидің өзге әйелдерінен қаншама ұлдары бола тұра, таққа Айғанымның отыруы патша үкіметіне өте қолайлы еді. Осыған орай Айғанымды «хандық дәрежесіне көтерілген тұңғыш қазақ әйелі» деп атаушылар да бар. Бірақ бұл «хандық» ұзаққа созылмай, 1822 жылы М.М.Сперанскийдің «Сібір қазақтарын басқару» атты ережесі шығады да, Орта жүздің хандығы жойылып, қазақтары: Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, Баян, Қарқаралы, Аякөз аталған алты дуанға бөлініп кетеді. Ал Айғаным Көкшетау дуанына біраз жыл аға сұлтан болып тұрады. Бұл туралы ғалым Әлкей Марғұлан: «Айғаным – ақылды, көреген, өз заманына сай білімді болған әйел. Ол шығыстың бірнеше тілдерін білген, орыс мәдениетіне ден қойып, Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментімен және Петербордағы Сібір комитетімен хат жазысып, байланысып отырған», – дейді. Айғаным жергілікті халықтың арасында өте зор беделге ие болды.

Айғанымның хандық дәуірінің ұзаққа созылмауының себебі?

Замандардың заманында бір күйші ғұмыр кешіпті. Бала жастан өнер қуып, күй қайырыпты. Өгіз жайып жүріп, қурайдан сыбызғы қиып, уілдете тартқанда, өгіздер күйсегенін тоқтатып, құлақтары салбырай мүлгіп, тыңдап тұрады екен. Ормандағы құс қалғып, батпақтағы бақа тыншып қалса керек. Күйші бала кейде қыз-бозбалаға ілесіп, түнгі ойын-сауыққа шығады. Түн тынық, жер-әлем бусана манаурайды. Қалжың-күлкі, ойын-сауық. Керемет!

Сонда бала сыбызғысын ерніне апарып, баяу созылтып күй бастайды. Қыз біткен, жігіт біткен тегіс ұйып қалады. Қай-қайсысы болмасын, жүректеріне тәтті шырын құйылғандай, беймәлім бір күш қағып алып, биікке, шырқау биікке, жұлдыздары жымыңдасқан ашық аспанға әкетіп бара жатқандай сезінуші еді.

Мәтінге сәйкес нұсқа:

1. Күй құдіреті

2. Шебер күйші

3. Тәтті күй

Бір химияшының зерттеуі бойынша адамның құны өте төмен, тіптен судан да арзан екен. Өйткені денемізде 7 сабын жасауға ғана жететін май, орта үлкендіктегі шеге жасауға келетін темір, тек бір кеседей ғана қант, 2000 сіріңкені ғана жағуға жететін фосфор бар екен. Зат жағынан осыншалықты құнсыз болғанына қарамастан, ешбір мүшесін дүниеге айырбастай алмайтын адам, өзіне берілген шынайы құндылықты танып білуі тиіс. Әйтпесе, ол тез шіріп бұзылатын бірнеше килограмм ет пен бірнеше литр қан және бір үйме сүйек қана болып қала бермек.

Мәтін қандай үлгіде жазылған?

Дау – қазақы ортада ру немесе тайпа арасындағы егестерді және осының өршіген түрі – сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «Жеті жарғы» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелген. Ертеде қазақы ортада даугерлер ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған. Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты – бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс. Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым – бітті, кестім – үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл – билік айтқан адамның «ақ» пен «қараны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған. Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген мақалға негізделген принципке жүгінген.

Дау мұраты?

Дау – қазақы ортада ру немесе тайпа арасындағы егестерді және осының өршіген түрі – сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «Жеті жарғы» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелген. Ертеде қазақы ортада даугерлер ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған. Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты – бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс. Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым – бітті, кестім – үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл – билік айтқан адамның «ақ» пен «қараны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған. Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген мақалға негізделген принципке жүгінген.

Айыпкер қалай жазаланған?

Дау – қазақы ортада ру немесе тайпа арасындағы егестерді және осының өршіген түрі – сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «Жеті жарғы» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелген. Ертеде қазақы ортада даугерлер ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған. Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты – бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс. Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым – бітті, кестім – үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл – билік айтқан адамның «ақ» пен «қараны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған. Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген мақалға негізделген принципке жүгінген.

Би алдында жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала баруының себебі?

Дау – қазақы ортада ру немесе тайпа арасындағы егестерді және осының өршіген түрі – сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «Жеті жарғы» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелген. Ертеде қазақы ортада даугерлер ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған. Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты – бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс. Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым – бітті, кестім – үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл – билік айтқан адамның «ақ» пен «қараны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған. Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген мақалға негізделген принципке жүгінген.

Мәтінге қатысты дұрыс тұжырымдар

1. Төрелік айтушы адамға қажет біліктіліктері: шешендік пен тапқырлық

2. Қазақтың тұрмысында дау-жанжал жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған

3. «Жеті жарғы» жинағында дауды шешу батырларға жүктелген

Дау – қазақы ортада ру немесе тайпа арасындағы егестерді және осының өршіген түрі – сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «Жеті жарғы» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелген. Ертеде қазақы ортада даугерлер ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған. Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты – бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс. Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым – бітті, кестім – үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл – билік айтқан адамның «ақ» пен «қараны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған. Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген мақалға негізделген принципке жүгінген.

Дауды шешу кімдерге жүктелген?

Тоғызқұмалақ – ата-бабамыздан қалған, төрт мың жылдық тарихы бар асыл мұраларымыздың бірі. Қазақ халқының ағартушылары Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев тоғызқұмалақ ойынын

ерекше мадақтаған, әсіресе Абай бұл ойынды сүйсініп ойнаған.

Қазіргі таңда республика бойынша қазақтың төл ойыны – тоғызқұмалақпен шұғылданушылардың саны 100 мың адамға жақындады. Тоғызқұмалақпен тек шетелдегі қазақтар ғана емес, сонымен

бірге Англия, Франция, Германия, Испания, Чехия, Ресей, Украина, Қытай мемлекеттерінде де жергілікті халықтардың арасында ойнаушылардың саны артуда.

Тоғызқұмалақ ойынының мәні – адамға үйлесімді тәрбие беру, кез келген

жанның ақыл-ойын шыңдау, ми қызметін дамыту және қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыру. Ойын екі ойыншының арасында өтеді. Ойынды бастайтын ойыншыны – «бастаушы», ал оның қарсыласын «қостаушы» деп атайды. Бастаушы ойыншы жеребе арқылы немесе рейтингтік көрсеткіштер бойынша анықталады. Тоғызқұмалақ ойынында қарсыластар алма-кезек жүрістер жасайды. Ойын «Тоғызқұмалақ тақтасы» деп аталатын арнаулы тақтада ойналады. Ойында шар тәріздес құмалақтар пайдаланылады. Бұл тақта тең екі бөлікке бөлінген он сегіз тік және екі көлденең отаулардан тұрады. Тең екі бөліктің әрқайсысында 9-дан отау және бір-бірден қазан болады. Бұл қазанға әр ойыншы ұтып алған құмалақтарын салады. Әр ойыншының қазаны өз бөлігінде емес, қарсыласының жағында орналасады. Отаулардың рет сандары 1-ден 9-ға дейін

белгіленіп, солдан оңға қарай орналасқан. Ойын басында әр отауға 9-дан құмалақтар салынады, яғни ойын басталар кезде әр ойыншының жағында 81-ден құмалақтары болып, ойынға жалпы 162 құмалақ қатысады.

Тоғызқұмалақ ойынының ерекшелігі?

Тоғызқұмалақ – ата-бабамыздан қалған, төрт мың жылдық тарихы бар асыл мұраларымыздың бірі. Қазақ халқының ағартушылары Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев тоғызқұмалақ ойынын

ерекше мадақтаған, әсіресе Абай бұл ойынды сүйсініп ойнаған.

Қазіргі таңда республика бойынша қазақтың төл ойыны – тоғызқұмалақпен шұғылданушылардың саны 100 мың адамға жақындады. Тоғызқұмалақпен тек шетелдегі қазақтар ғана емес, сонымен

бірге Англия, Франция, Германия, Испания, Чехия, Ресей, Украина, Қытай мемлекеттерінде де жергілікті халықтардың арасында ойнаушылардың саны артуда.

Тоғызқұмалақ ойынының мәні – адамға үйлесімді тәрбие беру, кез келген

жанның ақыл-ойын шыңдау, ми қызметін дамыту және қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыру. Ойын екі ойыншының арасында өтеді. Ойынды бастайтын ойыншыны – «бастаушы», ал оның қарсыласын «қостаушы» деп атайды. Бастаушы ойыншы жеребе арқылы немесе рейтингтік көрсеткіштер бойынша анықталады. Тоғызқұмалақ ойынында қарсыластар алма-кезек жүрістер жасайды. Ойын «Тоғызқұмалақ тақтасы» деп аталатын арнаулы тақтада ойналады. Ойында шар тәріздес құмалақтар пайдаланылады. Бұл тақта тең екі бөлікке бөлінген он сегіз тік және екі көлденең отаулардан тұрады. Тең екі бөліктің әрқайсысында 9-дан отау және бір-бірден қазан болады. Бұл қазанға әр ойыншы ұтып алған құмалақтарын салады. Әр ойыншының қазаны өз бөлігінде емес, қарсыласының жағында орналасады. Отаулардың рет сандары 1-ден 9-ға дейін

белгіленіп, солдан оңға қарай орналасқан. Ойын басында әр отауға 9-дан құмалақтар салынады, яғни ойын басталар кезде әр ойыншының жағында 81-ден құмалақтары болып, ойынға жалпы 162 құмалақ қатысады.

Мәтіннің үшінші бөлімінде айтылған ой?

Тоғызқұмалақ – ата-бабамыздан қалған, төрт мың жылдық тарихы бар асыл мұраларымыздың бірі. Қазақ халқының ағартушылары Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев тоғызқұмалақ ойынын

ерекше мадақтаған, әсіресе Абай бұл ойынды сүйсініп ойнаған.

Қазіргі таңда республика бойынша қазақтың төл ойыны – тоғызқұмалақпен шұғылданушылардың саны 100 мың адамға жақындады. Тоғызқұмалақпен тек шетелдегі қазақтар ғана емес, сонымен

бірге Англия, Франция, Германия, Испания, Чехия, Ресей, Украина, Қытай мемлекеттерінде де жергілікті халықтардың арасында ойнаушылардың саны артуда.

Тоғызқұмалақ ойынының мәні – адамға үйлесімді тәрбие беру, кез келген

жанның ақыл-ойын шыңдау, ми қызметін дамыту және қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыру. Ойын екі ойыншының арасында өтеді. Ойынды бастайтын ойыншыны – «бастаушы», ал оның қарсыласын «қостаушы» деп атайды. Бастаушы ойыншы жеребе арқылы немесе рейтингтік көрсеткіштер бойынша анықталады. Тоғызқұмалақ ойынында қарсыластар алма-кезек жүрістер жасайды. Ойын «Тоғызқұмалақ тақтасы» деп аталатын арнаулы тақтада ойналады. Ойында шар тәріздес құмалақтар пайдаланылады. Бұл тақта тең екі бөлікке бөлінген он сегіз тік және екі көлденең отаулардан тұрады. Тең екі бөліктің әрқайсысында 9-дан отау және бір-бірден қазан болады. Бұл қазанға әр ойыншы ұтып алған құмалақтарын салады. Әр ойыншының қазаны өз бөлігінде емес, қарсыласының жағында орналасады. Отаулардың рет сандары 1-ден 9-ға дейін

белгіленіп, солдан оңға қарай орналасқан. Ойын басында әр отауға 9-дан құмалақтар салынады, яғни ойын басталар кезде әр ойыншының жағында 81-ден құмалақтары болып, ойынға жалпы 162 құмалақ қатысады.

Мәтіндегі «тоғыз» санына қатысты дұрыс ақпарат?