Балмұздақ- тәтті тамақ және дені сау адамдардың көбі үшін өте жұғымды тамақ. Кейде ол диеталық тамақ орнына да жүреді. Бірсыпыра ғалымдар асқазан органдарының қан тамырларын тарылтып, осының нәтижесінде тері түтіктерін кеңейтеді, - деп есептейді. Алайда балмұздақта май да, барынша сіңімді қанттектер де көп. Балмұздақтың ең калориялы сорттарының бірі «пломбир» Францияның Пломбир қаласының атымен аталған. 18 ғасырдың аяғында осында балмұздақтың нақ осы сортын жасау алғаш игерілген екен.

Францияда елдің әрбір тұрғынына шаққанда орта есеппен жылына, шамамен, 3 килограмм, Италияда 15 килограмм балмұздақ желінеді екен. Бұл жағынан алғанда нағыз чемпиондар Америка Құрама Штаттарының тұрғындары, өйткені оларда ілгеріде айтылған көрсеткіш 30 килограмнан асады. Француз профессоры Анри Жуайо қазір семіздіктің зардабын тартып жүрген адамдар қай замандағыдан болсын көп деп санайды. Бұл тұрғыда балмұздақтың да айтарлықтай «рөл атқаратыны» атап айтылады.

Балмұздақтың құнарлы сорты үшін кімге рақмет айтқан дұрыс?

Жаңа жайлауға қоныстанған бір бай екі кедей жігітке құдық қаздырады. Құдық қазылып біткен соң, жігіттер байдан ақысын сұрайды. Бай олардың біреуіне – саулық, екіншісіне қозы береді. Екінші жігіт оған наразы болады. Төлеге келіп шағымданады. Төле байға құдық қазған екі жігіттің еңбегі бірдей екенін айтады. Бірақ құдық иесі өз дегенінен қайтпайды.

- Адамның екі көзінің, екі қолының қайсысы кем?- дейді би байға.

- Ешқайсысының кемдігі жоқ. Екеуі бірдей. Сөзіңізге жығылдым, биеке! Өкпелі жігітке қой берейін,- депті амалы құрыған бай.

Мәтіннің негізгі ойын білдіретін мақал-мәтелді анықтаңыз.

Көне Отырар – екі мың жыл өмір сүрген, Арыс өзенінің оң жақ жиегіндегі екі жүз гектар территорияда орын алған қала. Көне Отырар арқылы көшпенді қазақтар саудамен шұғылданып,отырықшылықпен танысып,басқа халықтармен қатынаса бастады. Отырар тұрғындары күріш, тары, бидай, мақта, жүзім өсірумен шұғылданды. Отырар қаласы тоғысқан сауда жолдарының ортасында тұрған,сондықтан өзіне басқалардың назары көп түскен. Мықты қорғанысы бар Отырарды монғол басқыншыларына бермей, қаланы алты ай қорғаған кезде, қолды басқарған батыр хан – Қайырхан еді. Отырарлықтарды алты ай мерзімнен кейін басып алған жау қаланы түгел өртеп жіберді. Жауға қарсы тұрған,қаланы басқарған Қайырхан өлім жазасына кесілді. Күйзеліске ұшыраған қала 50 жылдан кейін ғана қайта өмірге келді.

Автордың айтқысы келген астарлы ойы.

Көне Отырар – екі мың жыл өмір сүрген, Арыс өзенінің оң жақ жиегіндегі екі жүз гектар территорияда орын алған қала. Көне Отырар арқылы көшпенді қазақтар саудамен шұғылданып,отырықшылықпен танысып,басқа халықтармен қатынаса бастады. Отырар тұрғындары күріш, тары, бидай, мақта, жүзім өсірумен шұғылданды. Отырар қаласы тоғысқан сауда жолдарының ортасында тұрған,сондықтан өзіне басқалардың назары көп түскен. Мықты қорғанысы бар Отырарды монғол басқыншыларына бермей, қаланы алты ай қорғаған кезде, қолды басқарған батыр хан – Қайырхан еді. Отырарлықтарды алты ай мерзімнен кейін басып алған жау қаланы түгел өртеп жіберді. Жауға қарсы тұрған,қаланы басқарған Қайырхан өлім жазасына кесілді. Күйзеліске ұшыраған қала 50 жылдан кейін ғана қайта өмірге келді.

«Қолды басқарған» сөзін қай сөзбен алмастыруға болады?

Менен екі жас үлкендігі бар ағам нағашыларымның айтуына қарағанда үлкен кісілердің әңгімесін айтады екен. Туғанынан мүгедек болып қалған ағам, тапжылмай отырып сурет салатын. Мен оның салған суреттеріне сүйсінуші едім Бірде ол маған дәптердің бетіне салынған гүлдің суретін сыйлады. Шетіне «Бауырыма ағасы Даныштан» деп жазып қойыпты. Оны мен кейін хат таныған кезде ғана оқыдым. Мектеп түгілі, балабақшаның табалдырығын аттамаған ағам сол кезде өздігімен әліппені танып, оқуды үйреніп алған. Әлгі суреттегі гүл тірі сияқты еді. Әлі есімде, жататын кереуетімнің басына іліп қоятынмын. Таңертең тұрған кезде ағама: «Дәкай, қарашы сен салған гүл жел соққандай билеп тұр»- деп таңқалатынмын. Ол соған мәз болушы еді ...

Мәтіндегі тірек сөздер қатарын белгілеңіз.

Менен екі жас үлкендігі бар ағам нағашыларымның айтуына қарағанда үлкен кісілердің әңгімесін айтады екен. Туғанынан мүгедек болып қалған ағам, тапжылмай отырып сурет салатын. Мен оның салған суреттеріне сүйсінуші едім Бірде ол маған дәптердің бетіне салынған гүлдің суретін сыйлады. Шетіне «Бауырыма ағасы Даныштан» деп жазып қойыпты. Оны мен кейін хат таныған кезде ғана оқыдым. Мектеп түгілі, балабақшаның табалдырығын аттамаған ағам сол кезде өздігімен әліппені танып, оқуды үйреніп алған. Әлгі суреттегі гүл тірі сияқты еді. Әлі есімде, жататын кереуетімнің басына іліп қоятынмын. Таңертең тұрған кезде ағама: «Дәкай, қарашы сен салған гүл жел соққандай билеп тұр» - деп таңқалатынмын. Ол соған мәз болушы еді ...

Автордың ағасына деген қырым- қатынасы қандай деп ойлайсыз?

1. Астана қаласының символы – «Астана – Бәйтерек». 2. Ол ашылып келе жатқан қызғалдақ сияқты. 3. Осы бәйтеректің шығу тарихы ежелгі аңызға негізделеген. 4. Көк теңіздің жағалауында өмір ағашы – алып бәйтерек өседі екен. 5. Жыл сайын бәйтеректің бұтағындағы ұясына келіп, киелі Самұрық құс күн бейнелі алтын жұмыртқа салады екен. 6. Бірақ жыл сайын айдаһар сол жұмыртқаны жеп қояды екен. … 7. Аңыз бойынша Ер Төстік жыланды өлтіріп, Самұрық құстың алтын жұмыртқасын аман алып қалады екен.8. Оған риза болған құс оның жер асты патшалығынан шығуына көмектеседі. 9. Киелі ағаш туралы аңыз – бейбітшілік пен келісімде өмір сүруге ұмтылған Қазақстан мақсатының көрінісі.

Мәтін мазмұны ...

1. Астана қаласының символы – «Астана – Бәйтерек». 2. Ол ашылып келе жатқан қызғалдақ сияқты. 3. Осы бәйтеректің шығу тарихы ежелгі аңызға негізделеген. 4. Көк теңіздің жағалауында өмір ағашы – алып бәйтерек өседі екен. 5. Жыл сайын бәйтеректің бұтағындағы ұясына келіп, киелі Самұрық құс күн бейнелі алтын жұмыртқа салады екен. 6. Бірақ жыл сайын айдаһар сол жұмыртқаны жеп қояды екен. … 7. Аңыз бойынша Ер Төстік жыланды өлтіріп, Самұрық құстың алтын жұмыртқасын аман алып қалады екен. 8. Оған риза болған құс оның жер асты патшалығынан шығуына көмектеседі. 9. Киелі ағаш туралы аңыз – бейбітшілік пен келісімде өмір сүруге ұмтылған Қазақстан мақсатының көрінісі.

Қай сөйлемдерде еліміздің мақсаты, ұмтылысы туралы айтылады?

Бір күні базар қақпасына кіре берістен Әбунасырдың төбесін көзі шалғанда- ақ, елпілдей жүгіріп, бір жігіт қасына жетіп барады.

- Ассалаумағалайкүм, ұстаз!

- Уағалайкүмассалам, аманбысың, жігітім? Әрекетің өнімді ме? Маған бірдеңе айтайын деп пе ең?

- Базардан алған заттарыңызды үйіңізге жеткізіп берейін...

- Ә, онда, соңымнан ер ...

Әбунасыр базардан керек- жарағын алды да, көп айналмай үйіне қайтты. Жігіт ұстаздың заттарын арқалап жүрді. Аулаға кірген соң, Әбунасыр ақысын төледі. Сонда жігіт:

- Ұстаз, ренжімесеңіз маған жанашырлықтың не екенін түсіндіріп бермес пе екенсіз?...- деп өтінеді. Ғұлама тұңғиық ойға шома тұрып, жігітке қадала қарады.

- Жарайды, ұғындырайын, есіңде жүрсін,- деді ғұлама жігіттің талабын қостағандай күлімдеп.- Жанашырлық ағыл- тегіл су емес. Ол - адамның адамға бөлінген мейір- шапағаты арқылы пайда болатын ізгілік. Әр адам өзі көздеген мақсатқа жетуге ұмтылады. Сонда қиындыққа тап болса, бір мейірімді кісі көмектесіп, жебеп жібереді. Ақ ниеттен туған сол жақсылық- жанашырлық деп аталады. Жігіт оған бас иіп, алғыс айтты.

Мәтіндегі асты сызылған сөзге сәйкес сөзді табыңыз.

Бір күні базар қақпасына кіре берістен Әбунасырдың төбесін көзі шалғанда-ақ, елпілдей жүгіріп, бір жігіт қасына жетіп барады.

- Ассалаумағалайкүм, ұстаз!

- Уағалайкүмассалам, аманбысың, жігітім? Әрекетің өнімді ме? Маған бірдеңе айтайын деп пе ең?

- Базардан алған заттарыңызды үйіңізге жеткізіп берейін...

- Ә, онда, соңымнан ер ...

Әбунасыр базардан керек-жарағын алды да, көп айналмай үйіне қайтты. Жігіт ұстаздың заттарын арқалап жүрді. Аулаға кірген соң, Әбунасыр ақысын төледі. Сонда жігіт:

- Ұстаз, ренжімесеңіз маған жанашырлықтың не екенін түсіндіріп бермес пе екенсіз?...- деп өтінеді. Ғұлама тұңғиық ойға шома тұрып, жігітке қадала қарады.

- Жарайды, ұғындырайын, есіңде жүрсін,- деді ғұлама жігіттің талабын қостағандай күлімдеп.- Жанашырлық ағыл-тегіл су емес. Ол- адамның адамға бөлінген мейір- шапағаты арқылы пайда болатын ізгілік. Әр адам өзі көздеген мақсатқа жетуге ұмтылады. Сонда қиындыққа тап болса, бір мейірімді кісі көмектесіп, жебеп жібереді. Ақ ниеттен туған сол жақсылық - жанашырлық деп аталады. Жігіт оған бас иіп, алғыс айтты.

Мәтіннің сізге айтар ғибратын табыңыз.

Біртіндеп тамақтың қуырылған түрінен бұқтырылған және қайнатылған түріне көшу керек. Тамақ құрамын өзгерту керек. Ақ және тоқаш нанды, шұжықты, жартылай фабрикаттар мен қалбырдағы өнімдерді аз жеуге тырысу керек.

1. Сүт тағамдары өте пайдалы, бірақ әрі өте калориялы. Құрамында майы аз

тағамдарды таңдаңыз. Көкөністер мен жемістерді көбірек жеңіз. Рационнан майды мүлдем алып тастауға болмайды, балықтың майлы сорттарын, жаңғақтарды және де басқа табиғи тағамдарды қолданыңыз.

2. Тамақты шұғыл шектеуге болмайды. Бұл жағдайда қорғау механизмдері іске қосылып, адам ағзасы керісінше май жинайтын болады.

3. Көбірек тамақтануға тырысыңыз. Күніне аз-аздан 5 реттен тамақ ішіңіз.

4. Таза суды көбірек ішіңіз.

5. Физикалық белсенділігіңізді арттырыңыз. Бұл зат алмасу жылдамдығын

көбейтеді.

6. Тез қорытынды шығаруға асықпаңыз. Сізге және сіздің ағзаңызға салауатты өмір сүруге көшу үшін уақыт керек, бірақ оның сіз үшін келтірер пайдасы орасан зор.

Кіріспе қай сөздермен аяқталады?