WorksheetsA
Total questions: 80
Worksheet time: 40mins
1.
İnsan resurslarının idarə edilməsində istifadə olunan metodlar:
• Nəzəri, praktiki, empirik
• Eksperimental, müşahidə, praktiki
• Eksperimental, deduksiya, nəzəri
iqtisadi,inzibati-hüquqi,sosial-psixoloji
1. İdarəetmə elminin yaranması və inkişafının tədqiqi sənayeləşmə dövründə aşağıda göstərilən hansı alimə aiddir:
• K.Marks
• T.Veblen
• A.Smit
• D.Rikkardo
Göstərilən proseslər hansı vacib hadisənin baş verməsinə gətirdi? 1)19-cu əsrdə zavodlar və fabriklər əsas istehsal növü kimi meydana çıxır.
2)Böyük bir qrup insanların iş ilə təmin edilməsi zəruriliyi
yaranır.
3)Fərdi sahibkarlar artıq bütün işçilərin fəaliyyətini tək başına idarə edə bilmir.
Əməkdaşların karyera imkanları planlaşdırılır
Fəaliyyətin motivləşdirilməsi sistemi hazırlanır
Əmək bazarında sahibkarlar tərəfindən öyrədilən ilk idarəçilər peydə olur
Məşğulluq amilinin təhlili baş tutur
Əmək bazarının qiymətləndirilməsi baş tutur
Göstərilən fəaliyyət xüsusiyyətləri hansı alimə aiddir?
1)“Fabrikin idarə olunması”, “Menecmentin (idarəetmənin) elmi prinsipləri” əsərlərini yazır və əməyin elmi təşkilini ön plana çəkir. 2)Differensial əməkhaqqı sistemini tətbiq edir. 3)İnsan təbiətinin xüsusiyyətlərini nəzərə almayan ənənəvi prinsiplərə əsaslanan idarəetməni tənqid edir.
L.Valras
K.Marks
A.Marşall
D.Rikardo
F.Teylor
Nəyə görə X nəzəriyyəsini istifadə edən şirkətlərdə yüksək əməkhaqqı, məzuniyyət, mükafatlar işçidə motivasiya yaratmır?
İşçinin şəxsi yüksəlişində yardım göstərilmir
Qazanılmış uğurlar işçilərdə əminlik hissi yaradır və nəticədə onlar məsuliyyətsiz olur
İnzibati-hüquqi metodlar istifadə edilmir
Kəskin nəzarət zamanı işçi öz təşkilatı üçün faydalı olduğunu, kollektivin ayrılmaz bir üzvü olduğunu hiss etmir
X nəzəriyyəsinin istifadəsi ümumiyyətlə düzgün deyil
Y nəzəriyyəsinə aid deyil:
İnsanlara müəyyən şəraitdə işi yerinə yetirmək zövq verir
Bir çox insanlar qarşıda duran problemləri yaradıcı yollar ilə həll edir
İnsanlar ağıllı və zəkalıdır
İşçilər özlərini yaradıcılıq baxımından ifadə edə bilmir
Qazanılmış uğurlar işçilərdə əminlik hissi yaradır və nəticədə onlar daha çox məqsədə çatmaq istəyirlər
X nəzəriyyəsinə aid deyil:
İşçilərin məsuliyyəti yoxdur
Uğur hissi insana zövq gətirir
İşçilər müstəqil olaraq düşünüb qərar verə bilmir
İşçilər yalnız onlara nəzarət edəndə iş görürlər
Yaponiyada insan resurslarının idarə olunması metodikasına aid deyil:
Şirkət heyətini idarə etmək məharəti menecerin ən böyük üstünlüyü kimi qiymətləndirilir
İnsana iqtisadi, sosial, psixoloji, mənəvi bir cəhətdən yanaşırlar
Şirkət daxili stabilliyin təmin edilməsinə, resursların qənaət edilməsinə üstünlük verilir
İnsan resurslarının stabilliyinin təmin edilməsinə üstünlük verilir
İşçilərin rolu menecerin roluna baxdıqda aşağı səviyyədə qiymətləndirilir
Insan resurslarının idarə edilməsində başlıca məqsəd:
Qeyri-rəsmi liderləri müəyyənləşdirmək
Komandadakı şəxslərarası qarşıdurmaların sayını artırmaq
Rəqabəti kəskinləşdirmək
İnsanların potensialından və yaradıcı imkanlarından maksimum istifadə etmək
ək İşçilərin motivasiyasını onların vəzifəsini dəyişməklə artırmaq
Məlumatlar dövrünə (1960) aid deyil:
İdarəetmə məktəbi riyaziyyat, məntiq, kompyuterin istifadəsinə əsaslanır
İdarəetmənin forması, üsulları, sistemləri mövcud situasiyadan asılı olur
Təşkilatın məqsədlərindən və mövcud şərtlərdən asılı olaraq yaranmış indiki konkret problem həll olunur
F. Teylorun əməyin təşkili nəzəriyyəsi yaranır
Rəhbərlər təşkilata sistem halında yanaşmağa başlayır
Göstərilən xüsusiyyətlərin idarəetmənin hansı inkişaf dövrünə aid olduğunu seçin: 1)1895-1960-cı illəri əhatə edir. 2)Müxtəlif məktəblər, axınlar formalaşır, idarəetmə prosesləri müasirləşir. 3)Menecment idarəetmə elmi kimi özünü təsdiq edir.
Məlumatlar dövrü
Qədim dövr
Düzgün cavab yoxdur
Sistemləşdirmə dövrü
Sənayeləşmə dövrü
Sənayeləşmə dövründə A.Smithin paylaşdığı fikirlərə aiddir:
Sosial təşkiletmə inkişaf etməlidir
Fərdi sahibkarlar işçi kütləsini tək başına idarə edə bilməz
Əhalinin gəlirləri bu dövrdə əmək bölgüsünə əsaslanır, ona görə sənayeləşmə apparatının həm texniki, həm də inzibati idarəetməyə ehtiyacı var
İşçilərin psixologiyasına təsir etmək və bununla əmək məhsuldarlığını artırmaq olar
Differensial əməkhaqqı sistemi tətbiq edilməlidir
İdarəetmə təcrübəsinin qədim dövrünün xüsusiyyətini göstərin:
Bu dövrdə müxtəlif məktəblər, axınlar formalaşır, idarəetmə prosesləri müasirləşir
Menecment idarəetmə elmi kimi özünü təsdiq edir
Bu dövrdə yüksək səviyyəli idarəetmə mütəxəssisləri, menecerlər yetişir
1-ci inkişaf dövrü olmaqla, ən uzunmüddətli olub
İdarəetmə elminin yaranması və inkişafının tədqiqi bu dövrdə əsasən A.Smitə məxsusdur
İdarəetmə təcrübəsi aşağı göstərilən tarixi dövrləri (mərhələləri) əhatə edir:
qədim dövr, sənayeləşmə, institutionalizm, sistemləşdirmə
qədim dövr, fiziokratlar dövrü, merkantelizm, məlumatlar dövrü
sənayeləşmə, sistemləşdirmə, merkantelizm, fiziokratlar dövrü
qədim dövr, sənayeləşmə, sistemləşdirmə, məlumatlar dövrü
merkantelizm, institutionalizm, fiziokratlar dövrü, qədim dövr
Müəssisədə qaydaların praktiki həyata keçirilməsi əsasən nə ilə müəyyən ediir?
İnsanlar arasında qarşıdurmaların sayının azalması ilə
Yüksək kadr axının müşahidə olunması ilə
Avoritar iş nəzarətinin istifadəsi ilə
İş mədəniyyətinin səviyyəsi, işçilərin rəhbərliyin müəyyən etdiyi qaydalara uyğun işləmək istəyi ilə
Demokrat rejimin hökm sürməsi ilə
İqtisadi metodlara aiddir:
Təşkilat quruluşu və ştat tərkibi
Vəzifə təlimatları
Maddi həvəsləndirmə və maddi mükafat
Effektiv ünsiyyət
Təşkilatın Nizamnaməsi
İdarəetmənin əsas növləri:
Adaptasiya, proqznolaşdırma, canlı təbiətin idarə olunması
Nəzarət, koordinasiya, cansız təbiətin idarə olunması
Texniki idarə etmə, təbii idarə etmə, sosial idarə etmə
Planlaşdırma, şüurlu idarəetmə, proqznolaşdırma
Adaptasiya, proqznolaşdırma, planlaşdırma
İdarəetmə çoxcəhətli bir prosesdir. Hər bir idarəetmə mərhələsi nəticə etibarı ilə aşağıdakiları əhatə edir:
Kiçik və böyük komplekslərin idarə olunması
İnsanların fəaliyyətinin nizamlanması, qaydaya salınması
Canlı əməklə istehsal vasitələrinin müəyyən qaydada əlaqələndirilməsi
Hamısı aiddir
İstehsal və əmək kooperasiyasının həyata keçirilməsi
Müasir dövrdə idarəetmə elminə olan tələbatın artması səbəblərini göstərin:
Təşkilati, iqtisadi, sosial əlaqələrin inteqrasiya olunması, bir-birinə nüfuz etməsi
Kənd təsərrüfatının ümumi miqyasının çoxalması, nəticədə sahibkarlıqda iqtisadi proseslərin mürəkkəbləşməs
Kompleks sosial-iqtisadi problemlərin həlli
Hamısı aiddir
Müasir ETT-nin nailiyyətlərindən yüksək səviyyədə idarə edilməsi zərurəti
Aşağıda göstərilən məsələlər idarəetmə elmindən istifadə olunmasına, onun öyrənilməsinə olan tələbatı əhəmiyyətli dərəcədə artırır:
İnsanların fəaliyyətinin istiqamətləndirilməsi
İqtisadi, sosial, mənəvi inkişafın əlaqələndirilməsi
Kollektivlərin fəaliyyətinin istiqamətləndirilməsi
Hamısı aiddir
Cəmiyyətdə baş verən bir çox sosial - iqtisadi münasibətlərin qaydaya salınması
Məşğulluq dövrünün işə qəbul prosesi mərhələsinə aiddir (staffing):
Karyera üzrə irəliləyiş
Gələcək namizədlər üçün vəzifələr toplusunu müəyyən edilir
Planlaşdırma mərhələsidir
Namizədlərin qəbulu, onların təcrübəsinin qiymətləndirilməsi
İşçilərin zəruri bilik və təcrübə yiyələnməsi
.
Məşğulluq dövrünün işə qəbul prosesindən öncəki mərhələsinə aiddir (pre-hire):
•
İşçilərin karyera üzrə irəliləməsi təmin olunur
İşçilərin stimullaşdırılması prosesi gücləndirilir
Təşkilat namizədlərin seçimini həyata keçirir
İşə ən çox uyğun olan şəxsin işə qəbul olunması baş tutur
Təşkilat qərar verməlidir ki, gələcək dövrdə hansı vakansiyaların yer alması düzgündür
İnsan resurslarının idarə olunması departamentinin funksiyalarına aid deyil:
Müəssisənin ehtiyacına cavab verən kadrların tapılması
İnsan resurslarının əmək haqqı ilə təmin olunması və mükafatlandırılması
Kadrların inkişaf etdirilməsi
Rəqəmsal bankçılıq üzrə layihələrin hazırlanması
Müəssisədə insan resurslarının idarə edilməsinin təsvirini verin:
Bazar şəraitində qeyri-müəyyənliyi təsvir edir
İstehsaldan gedən işçilərin kəmiyyət və keyfiyyətini təsvir edir
İnsanlar üçün iş şəraitinin yaxşılaşdırmasını təsvir edir
İşçilərin səmərəli istifadəsini təmin etmək məqsədilə bir müəssisə tərəfindən həyata keçirilən tədbirləri təsvir edir
ETT-nin nailiyyətlərinin daha səmərəli istifadə olunmasını təsvir edir
İşsizlikdən sığorta ödənişinin qaydalarına aid deyil:
isizlikdən sığorta ödənişinin məbləği işçinin maaşından və sığorta stajından asılıdır
işszlik müavinətini almaq üçün istənilən işsiz müraciət edə bilər
işsizlikdən sığorta ödənişini o şəxslər alacaqlar ki, onların çalışdığı təşkilat və ya şirkət ləğv edilsin, və ya həmin şəxs ixtisar nəticəsində işdən çıxarılsın
işsizlikdən sığorta ödənişi almaq üçün minimum 3 il əmək stajına malik olmaq lazımdır
işsizlər məbləğləri bir neçə ay alacaqlar, sonra onların məbləği azalacaq
Əmək ehtiyatlarının proqnozlaşdırılmasının balans üsulu:
şəhər və rayonlar üzrə əmək ehtiyatlarının yerləşdirilməsi
hamısı aiddir
qadınlar və kişilərin əmək fəaliyyəti balansı
kənd təsərrüfatının ayrı-ayrı sahələri üzrə əmək ehtiyatlarının yerləşdirilməsi balansı
ixtisaslı fəhlə və mütəxəssis kadrların balansı
Kənd təsərrüfatının işçi qüvvəsi ilə təmin olunma formaları:
müvafiq ali ixtisas məktəblərini / orta ümumtəhsil məktəblərini / peşə məktəblərini / kollecləri qurtaranların işə cəlb olunması
əhalinin könüllü köçürülməsi və dövlət tərəfindən mütəşəkkil yerləşdirilməsi,
hamısı aiddir
Məşğulluq mərkəzləri vasitəsilə / əmək birjaları vasitəsilə
işçilərin bilavasitə müəssisələr tərəfindən toplanmas
Beynəlxalq standarta görə, pensiya yaşı necə müəyyən edilməldir?
iş həyatında yüksək naliyyətlər əldə etmiş şəxslərin pensiya yaşı azaldıla bilər
insanlar pensiyaya çıxdıqdan sonra orta hesabla 12 il yaşaya bilsinlər
pensiya yaşı zaman keçdikcə mütləq qaldırılmalıdır
pensiya yaşı yaşlı nəslin öz individual seçimi əsasında təyin oluna bilər
pensiya yaşı kişilər və qadınlar üçün eyni olmalıdır
Azərbaycanda yaşa görə pensiyanın təyin edilməsi prinsiplərinə aid deyil:
63 yaşına çatmış kişilərin və 60 yaşına çatmış qadınların 25 il sığorta stajı olduqda pensiyanın minimum məbləğindən asılı olmayaraq,
hal hazırda kişilər və qadınlar üçün pensiya yaşı 70-ə qaldırılır
kişilər üçün yaş həddi 2021-ci il yanvarın 1-dək, qadınlar üçün isə 2027-ci il yanvarın 1-dək hər il 6 ay artırılacaq
63 yaşına çatmış kişilərin və 60 yaşına çatmış qadınların pensiya kapitalı əmək pensiyasının minimum məbləğindən az deyilsə, pensiya almaq hüququ vardır
hal hazırda kişilər və qadınlar üçün pensiya yaşı 65-ə qaldırılır
Azərbaycanda 1 iyul 2019 – 30 iyun 2020-ci il tarixinə görə pensiya yaşı:
qadınlar 59 yaş, kişilər 65 yaş
qadınlar 61 yaş 6 ay, kişilər 64 yaş 6 ay
qadınlar 55 yaş 6 ay, kişilər 60 yaş 6 ay
hər iki cins üçün 62 yaşdır
qadınlar 63 yaş, kişilər 60 yaş
Hansı səbəbdən bəzi iqtisadçılar hesab edir ki, pensiya yaşının uzadılması maliyyə böhranı ilə mübarizə üçün yaxşı vasitədir?
onların fikrincə, pensiya yaşının artırılması ilə pensiyaçıların məhsuldar əməyindən istifadə etmək, iqtisadiyyatı yeni səviyyəyə qaldırmaq mümkündür
onların fikrincə, pensiya yaşının artırılması ilə pensiyalara ayrılan vəsaiti azaltmaq mümkündür
onların fikrincə, pensiya yaşının artırılması ölkənin rifah halını qabaqcıl beynəlxalq standartlara çıxarır
onların fikrincə, pensiya yaşının artırılması ölkənin əmək ehtiyatları arasında rəqabət oyada bilər
onların fikrincə, pensiya yaşının artırılması işsizlik ilə mübarizə yoludur
Əmək ehtiyatları əhalinin hansı hissəsinə deyilir və onu hesablayarkən hansı göstəriciləri çıxılmalıdır?
faktiki olaraq iqtisadiyyatda məşğul olanlar, məşğul olmayan amma sağlamlıq və yaş baxımından əmək qabiliyyətli olanların sayı çıxılır
faktiki olaraq iqtisadiyyatda məşğul olanlar və yaxud məşğul olmayan amma sağlamlıq və yaş baxımından əmək qabiliyyətli olan insanlar, pensiya alıb işləməyənlər və əlilliyə görə müavinət alanların sayı çıxılır
ölkənin ümumi əhalisi nəzərdə tutulur
sağlamlıq baxımından əmək qabiliyyətli olmayan insanlar, pensiya alıb işləməyənlərin sayı çıxılır
iqtisadi cəhətdən əhalinin qeyri-fəal hissəsi, əlilliyə görə müavinət alanların sayı çıxılır
Əmək bazarının ikitərəfli olması əleyhinə dövlət tərəfindən həyata keçirilə biləcək tədbirlərə aid deyil:
insanları təhsil almaq və peşə sahibi olmağa həvəsləndirmək
ilkin əmək bazarında vakansiyaların sayını azaltmaq
təkrar əmək bazarlarının ilkin bazara çevrilməsinə töhfə verən həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyətini sosial tərəfdaşlığa yönəltmək
təhsil və peşə hazırlığı imkanlarını hamı üçün əl çatan etmək
əmək bazarında ayrıseçkilik əleyhinə qanunvericilik tədbirləri görmək
Hansı səbəbdən müəssisənin işçi heyəti iki hissəyə bölünür? 1)əlverişli iqtisadi şəraitdə işə götürülən daimi işçilər və 2) istehsalın azalması vəziyyətində işdən azad edilən müvəqqəti işçilər
işçilərin rəhbərliyin tapşırıqlarının vaxtında və düzgün yerinə yetirməməsi səbəbindən
müəssisənin iqtisadi vəziyyətə uyğunlaşması üçün müvəqqəti işçilərin azad edilməsi və əsas işçilərin şirkət daxilində iş yerini dəyişməsi səbəbindən
təcrübə yığdıqdan sonra təkrar əmək bazarının işçiləri ilkin əmək bazarının işçilərini əvəz edə bilər
istehsal prosesinin sadələşməsinə görə
əmək bazarının ikitərəfli olması ölkədə təhsilin hər kəs üçün əlçatan olması ilə bağlıdır
Hansı səbəbdən təkrar əmək bazarında işçi qüvvəsinin yüksək axınını azaltmaq üçün (işçilər şirkəti tərk edir) işəgötürən adətən heç bir səy göstərmir?
çünki ilkin əmək bazarının prestijli işləri və heç bir xüsusi qabiliyyət tələb etməyən təkrar əmək bazarınının işləri eyni şirkətdə eyni vaxtda mövcud ola bilər
bir tərəfdən bu işçilərin birləşməsinə və həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyətinə mane olur, digər tərəfdən işəgötürənə müavinət, məzuniyyət, pensiya və s. xərcləri ödəməməyə imkan verir
təkrar əmək bazarında karyera yüksəlişinin mümkün olması səbəbindən
peşə təhsilinə investisiya qoyulmasına görə
nə işçilərin, nə də işəgötürənlərin sabit məşğulluğa maraq göstərməməsinə görə
Təkrar əmək bazarına aiddir:
işçilərlə işəgötürənlər arasında münasibətlər müntəzəm şəkildə təşkil olunmur
hamısı aiddir
təkrar əmək bazarında əməyin qeyri-peşəkar xarakteri vardır
ilkin əmək bazarında işləməklə müqayisədə təkrar əmək bazarının işləri heç bir xüsusi bacarıq və xüsusi ixtisas tələb etmir
işəgötürən praktiki olaraq peşə təhsilinə investisiya qoymur və buna görə də işçi qüvvəsinin gedişatının qarşısını almaq üçün heç bir səbəb yoxdur
İlkin əmək bazarına aiddir:
işçilərinin təliminə investisiya qoyaraq, işəgötürənlər insan kapitalına yatırdıqları investisiyaların geri qaytarılması üçün iş şəraitinin təkmilləşdirir
hamısı aiddir
işçilər əmək haqqının artırılmasına kömək edən əlavə bacarıq əldə etməkdə maraqlı olurlar
işçilər perspektivlərini artırmaq üçün əlavə, peşə təhsili almağa həvəsləndirilir
məhsuldarlığın artması şirkəti yüksək texnologiyalardan istifadə etməyə və istehsalın avtomatlaşdırılmasına məcbur edir
Əmək bazarının seqmentləşdirilməsi nə deməkdir?
prestijli, nüfuzlu işlərin mövcud olmasıdır
iş yerlərinin və işçilərin dayanıqlı qapalı sektorlara bölünməsidir (ilkin və təkrar əmək bazarları)
texnologiyanın durğunluğu nəticəsində işçilərin stimulunun olmaması deməkdir
əməkdaşların əməkhaqqının artırılmasını müəyyən edən qaydaların rəsmiləşdirməsidir
işçi qüvvəsinin daha yaxşı hazırlanması və işçilər üçün karyera səviyyəsinin yüksəldilməsidir
Təkrar (xarici) əmək bazarının xüsusiyyətini seçin:
güclü və təsirli həmkarlar ittifaqları fəaliyyət göstərir
işçilərin qazancının aşağı olması rəhbərliyin marağında deyil, çünki resurslara qənaət edən texnologiyalar və bahalı avadanlıqların istifadəsinə ehtiyac olmur
yüksək ixtisaslı işçi tələb edən qabaqcıl texnologiyalar istifadə olunur
peşə və karyera irəliləməsi üçün dəqiq müəyyən edilmiş imkanlar var
əməkhaqqı yüksək səviyyədədir
İlkin (daxili) əmək bazarının xüsusiyyətini seçin:
kadr axını yüksəkdir və məşğulluq qeyri-sabitdir
istehsal texnologiyası çox sadədir
müəyyən məhdud hallar istisna olmaqla, demək olar ki, karyera yüksəlişi yoxdur
sabit məşğulluq və işçinin etibarlı mövqeyi
aşağı əmək haqqı səviyyəsi vardır
İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalı mərhələlərinə aiddir:
əməyin formalaşması
əməyin istifadəsi
hamısı aiddir
əməyin mübadiləsi
əməyin bölüşdürülməsi
İşçi qüvvəsinin təkrar istehsalının mahiyyəti:
işçi qüvvəsinin təşkilatı tərk etməsi
daxili və xarici əmək bazarlarının mövcudluğu
təşkilat daxilində işçi qüvvəsinin iş yerini dəyişməsi
əmək prosesində insanın əmək potensialının mərhəhəli şəkildə bərpa olunması, eyni zamanda istehsaldan getmiş işçilərin yeni miqdar və keyfiyətdə işçi qüvvəsi ilə əvəz olunması
əmək ehtiyatlarının yerləşdirilməsi və əməyin səmərəli istifadəsi
Əhalinin bir hissəsinin iqtisadi cəhətdən qeyri-fəal əhaliyə keçməsinin səbəblərinə aid deyil:
əyani təhsil alan tələbələrin sayının artması
rəqabətlə bacara bilməyən şəxslərin qeyri-fəal əhali kateqoriyasına daxil olması
əhalinin bir hissəsinin əmək fəaliyyətini gizlətməsi nəticəsində iqtisadi cəhətdən qeyri-fəal əhalinin sayında şəffaflıq və müəyyənliyin yaranması
əhalinin imkanlı hissəsinin həyat səviyyəsinin artması nəticəsində, onların əmək fəaliyyətindən uzaq olan digər fəaliyyətlər ilə məşğul olması
İqtisadi fəal əhali və yaxud işçi qüvvəsi əhalinin hansı hissəsinə deyilir?
hər hansısa bir əmək fəaliyyətini icra etmək üçün öz iş qüvvəsini təklif edə bilmək imkanı olan əhali hissəsinə
pensiya, müavinat alan əhali hissəsinə
ev təsərrüfatında çalışan əhali hissəsinə
iş axtarmağı dayandırıb buna maraq göstərməyənlərə
uşaq və ya xəstəyə baxanlara
Əmək potensialı nədir?
işsizlərin əmək prosesinə cəlb olunması prosesidir
əmək ehtiyatlarının istifadəsi ilə əlaqəli bazar münasibətlərini xarakterizə edir
bir fərdin və ya işçinin təhsil, peşə-ixtisas, yaradıcı bacarıqları, bilik, həyat təcrübəsi və s.
rəqabətlə bacara bilməyən şəxslərin qeyri-fəal davranışıdır
istehsaldan getmiş işçilərin yeni miqdar və keyfiyətdə işçi qüvvəsi ilə təmin edilməsi prosesidir
Əhalinin ikinci növ təkrar istehsalına (demoqrafik partlayış) aid olmayan cəhət:
təhsil səviyyəsinin aşağı olması
yuxarı səviyyədə təbii artımın müşahidə olunması
qadınların istehsal prosesində fəal olmaması
xidmət sahəsində yüksək ixtisaslı kadrların tələb olunması
kənd əhalisinin üstünlük təşkil etməsi
BMT-nin hesabatı üzrə "İnsan inkişafı indeksi" reytinqina əsasən ölkələr arasında ilk pillələrin sahibləri hansılardır?
Eritreya, Niger, Sudan
Argentina, Braziliya, Venesuella
Polşa, Macarıstan, Ukraina
İsveç, Almaniya, Norveç
Qazaxıstan, Türkiyə, Rusiya
İnsan İnkişafı İndeksinin mahiyyəti nədədir?
gender bərabərliyi uğrunda mübarizə aparır
demoqrafik siyasətin sabit və məqsədyönlü olmasını göstərir
insan inkişafını və gəlirlə rifah arasında qarşılıqlı mürəkkəb münasibətləri nəzərdən keçirir
gəlir bərabərsizliyini aradan qaldırır
insan hüquqları və siyasi azadlıqların təmin olunması kimi göstəriciləri daxil edir
İnsan İnkişafı İndeksi göstəriciləri:
əhalinin işlə təmin olunması, gender bərabərliyi, təhsil
gənc əhali sayının çox olması, çox uşaqlı ailələrə yardım, təhsil
gender bərabərliyi, təhsil, ÜDM
əhalinin həyat səviyyəsi (ÜDM), təhsili və uzun ömürlüyü
yaşlı əhali sayının az olması, ÜDM, əhalinin işlə təmin olunması
İqtisadiyyat və demoqrafiya bir-birinə bağlıdır. Bunu göstərən nümunəni seçin:
ailə institutunun mənəvi-əxlaqi dəyərlərinin təbliği cəmiyyətin gələcəyini təmin edir
vətəndaşlarının hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsi cəmiyyətdə inam hissini yüksəldir
ölkədə demoqrafik prosesləri proqnozlaşdırılmaq cəmiyyət inkişafına müəyyən təsir edir
ölkədə yaş strukturunun dəyişməsi ölkənin təbii artımına təsir edir
ölkənin maddi və sosial rifah halı amilləri əhalinin xaricə miqrasiyasına təsir edir
Əməyin elmi təşkilinin iqtisadi vəzifəsi:
cəmiyyətin başlıca məhsuldar qüvvəsinin (insanların) əmək prosesində sağlamlığını təmin edən daha əlverişli istehsalat şəraitinin yaradılmasına xidmət edir
əmək prosesində insan amilinin rolunun yüksəlməsinə xidmət edir
insanın hərtərəfli inkişafını təmin edir
əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi, maddi və əmək ehtiyatlarından daha səmərəli istifadəni əks etdirir
iş qüvvəsinin iş qabiliyyətinin qorunmasını təmin edir
Əməyin elmi təşkilinin istiqamətlərinə aiddir:
əmək bölgüsü və kooperasiyası
əməyin ödənilməsi və motivasiyası
şəxsi naliyyətlər və tövhələrə görə əlavələr
işçilərin əminliyi və qorunması
hamısı aiddir
Əməyin elmi təşkili:
ayrı-ayrı işçilər üçün təşkil olunan, əmək alətləri ilə təchiz olunan əmək fəaliyyəti zonasıdır
şirkət fəaliyyətinin qanunvericiliyin tələblərinə uyğun qiymətləndirməsidir
çox vaxt peşə xəstəliklərinin yaranmasına səbəb olur
onun adi təşkilindən fərqli olaraq subyektiv qərarlarla deyil, iqtisadi, texniki, sosioloji və psixoloji cəhətdən əsaslandırılmış istiqamətdə elm və təcrübənin nəticələrinin əməyin təşkilində tətbiqi prosesidir
bölmə üzrə bütün funksiyaların müvafiq daxili və xarici qaydalara uyğun olaraq icra edilməsidir
Aşağıdaki variantlardan biri A.Smithin əməyin təşkili ilə əlaqəli irəli sürdüyü fikrinə, müasir bazar iqtisadiyyatının münasibəti ola bilməz:
xidmət sahəsi məhsuldar xasiyyətə malikdir
hüquqşünaslar, hakimlər, habelə maddi istehsal sahəsi ilə əlaqəsi olmayan başqa səlahiyyətli nümayəndələr - insanların hüquqi təhlükəsizliyinə zəmanət verir
qeyri-maddi məhsullar - insanın mədəni, estetik, mənəvi ehtiyaclarını ödəyir (insanların sağlamlığı, istirahəti, səliqəli görünüşü və s.)
qeyri-maddi məhsulların qiymətini müəyyən etmək mümkün deyil
istənilən əmək prosesi – insanlar üçün faydalı olan məhsul və xidmətlərin istehsalıdır, bu da onun məhsuldar xasiyyətini göstərir
A.Smith qeyri-məhsuldar işçi qüvvəsinə kimləri aid edirdi?
mütəmadi olaraq istehsal prosesi ilə məşğul olanları
uşaqları
fabrik işçilərini
dövlət məmurlarını, zabitləri, ordunu və gəmiçiləri, hüquqşunasları, musiqiçiləri, artisləri və s.
əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmayanları
Məşhur iqtisadçı A.Smith əməyin təşkilini məhsuldar və qeyri-məhsuldar əmək proseslərinə bölürdü. Bununla bağlı alimin irəli sürdüyü fikirlərinə aid deyil:
A.Smitin fikrincə, istənilən əmək prosesi – həm məhsulun istehsalı, həm xidmətin göstərilməsi – insanlar üçün fayda yaradır və məhsuldar xasiyyətə malikdir
varlı olmaq üçün sahibkar gərək işə daha çox istehsal ilə məşğul olan işçi qəbul etsin
sahibkarın xidmətçilərinin əməyi məhsuldar olmadığına görə, o işə nə qədər çox xidmətçi qəbul edərsə bir o qədər tez kasıblayar
A.Smitin fikrincə, xidməti əmək prosesi sabit deyil, lakin mükafata layiqdir
məhsul istehsal edən fabrik işçisi məhsuldar əmək prosesi ilə məşğuldur, o həm öz maaşına sərf olunan xərcləri qaytarır, həm də fabrik sahibinə gəlir gətirir
Əməyin təşkilinin effektiv olması nə deməkdir?
tətbiq olunan əmək metodlarının və ya tələb olunan işin məzmunun dəqiq və aydın olmasıdır
istehsalın, əmək əməliyyatlarının, təşkilatın, iş yerlərinin və s. bir birlərinə bağlı olmasıdır
minimal xərclər, normal əmək şəraiti, əmək ehtiyatlarının və vaxtının səmərəli istifadəsi nəticəsində uğurun qazanılmasıdır
ETT-nin inkişafı ilə bağlıdır, onun nəticəsində müəssisələr yeni texnologiya tətbiq edir, bu isə öz növbəsində yeni əmək üsullarını yaradır
qəbul edilən qərarların əsasında əmək və maddi ehtiyatları daha səmərəli istifadə etməni imkan verəcək bir optimal, əlverişli variant durur
Əməyin təşkilinin kompleksli olması hansı anlama gəlir?
ETT-nin inkişafı ilə bağlıdır, onun nəticəsində müəssisələr yeni texnologiya tətbiq edir, bu isə öz növbəsində yeni əmək üsullarını yaradır
minimal xərclər, normal əmək şəraiti, əmək ehtiyatlarının və vaxtının səmərəli istifadəsi nəticəsində uğurun qazanılmasıdır
tətbiq olunan əmək metodlarının və ya tələb olunan işin məzmunun dəqiq və aydın olmasıdı
istehsalın, əmək əməliyyatlarının, təşkilatın, iş yerlərinin və s. bir birlərinə bağlı olmasıdır
qəbul edilən qərarların əsasında əmək və maddi ehtiyatları daha səmərəli istifadə etməni imkan verəcək bir optimal, əlverişli variant durur
Əməyin təşkilinin optimallığ nəyi göstərir?
minimal xərclər, normal əmək şəraiti, əmək ehtiyatlarının və vaxtının səmərəli istifadəsi nəticəsində uğurun qazanılmasıdır
ETT-nin inkişafı ilə bağlıdır, onun nəticəsində müəssisələr yeni texnologiya tətbiq edir, bu isə öz növbəsində yeni əmək üsullarını yaradır
qəbul edilən qərarların əsasında əmək və maddi ehtiyatları daha səmərəli istifadə etməni imkan verəcək bir optimal, əlverişli variant durur
tətbiq olunan əmək metodlarının və ya tələb olunan işin məzmunun dəqiq və aydın olmasıdır
istehsalın, əmək əməliyyatlarının, təşkilatın, iş yerlərinin və s. bir birlərinə bağlı olmasıdır
Əməyin təşkilinin konkret olması
ETT-nin inkişafı ilə bağlıdır, onun nəticəsində müəssisələr yeni texnologiya tətbiq edir, bu isə öz növbəsində yeni əmək üsullarını yaradır
minimal xərclər, normal əmək şəraiti, əmək ehtiyatlarının və vaxtının səmərəli istifadəsi nəticəsində uğurun qazanılması
istehsalın, əmək əməliyyatlarının, təşkilatın, iş yerlərinin və s. bir birlərinə bağlı olmasıdır
tətbiq olunan əmək metodlarının və ya tələb olunan işin məzmunun dəqiq və aydın olmasıdır
qəbul edilən qərarların əsasında əmək və maddi ehtiyatları daha səmərəli istifadə etməni imkan verəcək bir optimal, əlverişli variant durur
Əməyin təşkilinin dinamikası:
qəbul edilən qərarların əsasında əmək və maddi ehtiyatları daha səmərəli istifadə etməni imkan verəcək bir optimal, əlverişli variant durur
tətbiq olunan əmək metodlarının və ya tələb olunan işin məzmunun dəqiq və aydın olmasıdır
xərclər, normal əmək şəraiti, əmək ehtiyatlarının və vaxtının səmərəli istifadəsi nəticəsində uğurun qazanılmasıdır
istehsalın, əmək əməliyyatlarının, təşkilatın, iş yerlərinin və s. bir birlərinə bağlı olmasıdır
ETT-nin inkişafı ilə bağlıdır, onun nəticəsində müəssisələr yeni texnologiya tətbiq edir, bu isə öz növbəsində yeni əmək üsullarını yaradır
Müəssisədə əməyin təşkilinin əsas prinsipləri:
fizioloji və estetik faktorlar
insanın mədəni, estetik, mənəvi ehtiyacları
məhsuldar və qeyri-məhsuldar əmək prosesləri
dinamik, konkret, optimal, kompleks və effektiv
sanitar – gigienik normalar
Sinerqetik menecmentin xüsusiyyətlərinə aiddir:
sinergetik idarəetmənin təsiri nəticəsində işçilərin şəxsi marağı və motivasiyası nizamlı, effektiv idarəetmə quruluşunun yaradılmasına töhfə verir
işçi qüvvəsi arasında səmərəli informasiya mübadiləsi baş tutur
hamısı aiddir
insan resurslarının idarə edilməsində sinergetik idarəetmə də böyük əhəmiyyət daşıyır
mühüm qərarlar qəbul edilərkən nəinki menecerlər, həm də işçi heyəti prosesdə iştirak edir
Synergeia” sözünün latınca tərcümədən alınan mənası:
istehsal, əmək əməliyyatları, təşkilat
işin məzmunu
əməkdaşlıq, mübadilə, inteqrasiya
ETT-nin inkişafı
Sinerqetik effekt müəssisədə ideyaların mübadiləsi zamanı artır, çünki nəticədə ideyaların inteqrasiyası əsasında fəaliyyət effektivliyi yaranır. Müsbət sinerqetik effekt nəticələrinə aid deyil:
təşkilatın istehsal etdiyi məhsula tələbin artması
istehsal prosesinin rasionallaşması
təşkilatın stabil fəaliyyətinin möhkəmlənməsi
təşkilatın rəqabət gücünün yüksəlməsi
kollektivdə mənfi psixoloji mühitin olması
Hansı səbəbdən menecerlər köhnə idarəçilik üsullarının artıq effektsiz olduğunu aşkar edərək, bu üsulları daha elmi, özünü təşkil etmə qabiliyyəti olan sistemlər ilə əvəz edirlər?
yüksək ünsiyyətqurma bacarığına ehtiyacın yaranmasına görə
müəssisənin fəaliyyəti ilə əlaqədar hüquqi təminata ehtiyacın yaranması səbəbindən
dəyişkən texnoloji yeniliklər, kompyuter texnikası, kommunikasiyalar gözlənilməz biznes mühitinin yaranmasına səbəb olurlar
işgüzar yazışmaların geniş yayılmasına görə
iş həyatında məsuliyyət və dəqiqlik kimi amillər tələb olunduğuna görə
Beynəlxalq əməkdaşlıq nümunəsi kimi Airbus Corporation - dünyanın ən məşhur təyyarə istehsalçılarından birini gətirmək olar. Bu əməkdaşlıq fəaliyyətinə aid deyil:
çox böyük iş həcmi və çoxlu sayda fabrikın olması sayəsində bu korporasiyanın çox böyük işçi heyəti var, yəni təxminən 50 min nəfərə yaxın
korporasiyanın əsas məqsədi müxtəlif dərəcəli təyyarələrin istehsalıdır, lakin əsas diqqət sərnişin təyyarələrinin istehsalına yönəldilib
şirkətin Avropanın dörd ölkəsində zavodları var, hər biri xüsusi hissələrin istehsalı ilə məşğuldur və təyyarələrin son yığılması Fransa və Almaniyada həyata keçirilir
korporasiyanın fəaliyyətində xoşagəlməz əmək şəraiti yüksək səviyyəli işçi axını, miqrasiyasına səbəb olur
şirkət ötən əsrin 60-cı illərinin sonlarında bir neçə Avropa aviasiya şirkətini birləşdirərək yaradıldı
Beynəlxalq əmək bölgüsünün mahiyyəti:
ölkələrdə inşaat mühəndisliyi, sənaye və tikinti üzrə ali təhsil imkanlarını təzərdə tutur
vergi və mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarla aparılmasıdır
dünyada korporativ idarəetmənin qiymətləndirilməsilə bağlı olan məsələləri əhatə edir
ölkələr üzrə əməkhaqqının hesablanması qaydalarıdır
ayrı ölkələrin müəyyən məhsul növləri üzrə ixtisaslaşmasıdır, ölkələr arasında təbiət və iqlim şəraiti, coğrafi mövqey, xammal ehtiyatları və enerji mənbələrinə əsaslanır
Şaquli istiqamətli əmək bölgüsünə aiddir:
şaquli istiqamətli əmək bölgüsünə əsaslanan münasibətlər inzibati deyil, təşkilatın ümumi məqsədi bütün əməkdaşları bu cür münasibətləri qurmağa məcbur edir
bir-birinə tabe olmayan əməkdaşların birgə fəaliyyət uyğunluğu nəzərdə tutulur
bir-birinə tabe olmayan bir səviyyəyə mənsub bölmələrin rəhbərlərinin və əməkdaşlarının ümumi məqsədə nail olmaq üçün birgə fəaliyyət uyğunluğu nəzərdə tutulur
tabe edən müdirlər və tabe olunan işçilər arasındaki münasibətlər nəzərdə tutulur (qərar qəbul edənlər və onu icraedənlər)
nümunə kimi bir idarəetmə orqanının şöbə müduirləri arasında münasibətləri göstərmək olar
Üfuqi istiqamətli əmək bölgüsünə aiddir:
menecer və ona tabe olan müştəri xidmətləri xidmətçisi arasındaki münasibətlər üfuqi istiqamətli əmək bölgüsünə aid olunur
qərar qəbul edənlər və onu icra edənlər arasındaki münasibətlər nəzərdə tutulur
tabe edən müdirlər və tabe olunan işçilər arasındaki münasibətlər nəzərdə tutulur
bir-birinə tabe olmayan bir səviyyəyə mənsub bölmələrin rəhbərlərinin və əməkdaşlarının ümumi məqsədə nail olmaq üçün birgə fəaliyyət uyğunluğu nəzərdə tutulur
fərqli statuslu vəzifə öhdəliklərini icra edən insanlar arasındaki münasibətlər nəzərdə tutulur
Xüsusi xarakterli əmək bölgüsünə aiddir:
əmək prosesinin müəssisənin işçiləri arasında dəstələrə görə bölgüsüdür
əmək prosesinin müəssisənin işçiləri arasında peşə-ixtisas səviyyəsinə görə bölgüsüdür
əmək prosesinin müəssisənin işçiləri arasında briqadalara, kollektivlərə görə bölgüsüdür
sənaye sahəsinin ayrı müəssisələr və istiqamətlərə görə bölünməsi (elektrotexnika, transport və s.)
istehsal və qeyri-istehsal sahələrinin, sahələr daxilində sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, rabitə, ticarət, təhsil, elm, dövlət idarəçiliyi, mədəniyyət və s. bölünməsidir
Ümumi əmək bölgüsünə aiddir:
əmək prosesinin müəssisənin işçiləri arasında peşə-ixtisas səviyyəsinə görə bölgüsüdür
sənaye sahəsinin ayrı müəssisələr və istiqamətlərə görə bölünməsi (elektrotexnika, transport və s.)
əmək prosesinin müəssisənin işçiləri arasında dəstələrə görə bölgüsüdür
istehsal və qeyri-istehsal sahələrinin, sahələr daxilində sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, rabitə, ticarət, təhsil, elm, dövlət idarəçiliyi, mədəniyyət və s. bölünməsidir
əmək prosesinin müəssisənin işçiləri arasında briqadalara, kollektivlərə görə bölgüsüdür
Əmək bölgüsü növləri:
kooperativ, nəzəri, funksional
fiziki, ixtisas, rəsmi
ümumi, praktiki, ekoloji
ümumi, xüsusi, individual (fərdi yanaşma)
özəl, praktiki, fizik
Əmək bölgüsünün mahiyyətinə və xüsusiyyətlərinə aid deyil:
işlərin görülməsində müxtəlif şöbələr, istehsal sahələri, kollektivlərin əməyinin bölgüsünə ehtiyac yaranır
işləyənlərin fəaliyyətlərinin ixtisaslaşması və onların arasında qarşılıqlı əlaqələrin müəyyən edilməsi mümkün olur
əmək bölgüsü sayəsində işçilərin məhsuldarlığı artır, texnologiya və istehsal alətləri təkmilləşdirilir
əmək bölgüsü əmək prosesində fərdi işçi və qrupların fəaliyyətinin bölünməsidir
rəhbərlərin istiqaməti ilk növbədə məhsul istehsalına, sonra isə insan amilinə yönəlməlidir
Əməyin təşkilini əsas istiqamətləri:
işə qəbul, təlim, ixtisasartırma, təcrübə
əmək bölgüsü və əmək kooperasiyası
əməyin təhlükəsizlik şəraiti, əməyin mühafizəsi
hamısı aiddir
rasional əmək xərcləri və əmək intizamı
Əməyin təşkili prosesi:
mübahisəli məsələlərin araşdırılmasını nəzərdə tutur
işçilərin əmək prosesi zamanı fəaliyyətlərindən məmnuluq səviyyəsidir
potensial müştərilərin müəyyənləşdirilməsidir
əmək fəaliyyətində effektiv nəticə əldə etmək məqsədilə insanların, istehsal vasitələrinin və texnologiyanın əmək prosesi zamanı bir araya gəlməsidir
şifahi və yazılı olaraq, sərbəst şəkildə ünsiyyət qurma bacarıqlarının məcmusudur
Müəssisədə əməyin düzgün təşkili dedikdə nə başa düşülür?
müştəri sorğularının qəbulu və işlənməsi
xammalın, hissələrin, avadanlıqların və s. vaxtında və münasib qiymətlərə alınmas
iş qüvvəsindən səmərəli istifadə və az əmək sərfi ilə çox məhsul istehsal etmək vəzifəsi
müştərilər tərəfindən olan şikayətlərə ciddi nəzarət
marketinq planlaşdırılması və hesabatlar
Müəssisələrdə əmək intizamının reqlamentləşdirilməsini (qaydaya salınması) tənzimləyən sənədlərə daxildir:
tabel uçotunun aparılması (hər bir işçinin tabel üzrə sırası, soyadı, adı, atasının adı, ayın hər günü üçün iş vaxtı haqqında məlumatları əks etdirən vərəqə)
Əmək Məcəlləsi
hamısı daxildir
müəssisə daxili əmək qaydaları / texniki təhlükəsizlik və texnoloji intizam qaydalarına əmək etmə haqqında əsasnamə
aylar və günlər üzrə işə çıxmanı, növbənin müddətini və fasilə vaxtını müəyyən edən iş qrafikləri
İntizam tənbehləri:
xəbərdarlıq (işçiyə yazılı və ya şifahi qaydada xəbərdarlıq edilə bilər. Xəbərdarlıq intizam tənbehi sayılmır)
bir ildən çox olmayaraq az maaşlı işə keçmək (müqavilədə qeyd olunubsa, 1/4-i məbləğindən çox olmamaq şərtilə)
hamısı aiddir
işdən çıxmaq
töhmət vermək / şiddətli töhmət (sonuncu xəbərdarlıq)
İşçi müəssisədaxili intizam qaydalarını pozduqda işəgötürən ona intizam tənbehlərindən birini tətbiq edə bilər. Bu hallara aid deyil:
işçi əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş vəzifələrini yerinə yetirmədikdə
işçi əmək funksiyasını tam və ya qismən yerinə yetirmədikdə
işçinin ölkədaxili ezamiyyətlərə getmək imkanı olmadıqda
işçi iş yoldaşlarının əmək hüquqlarını və qanuni mənafelərini pozduqda
