Билеуші мен оның саяси қызметін сәйкестендіріңіз:

Мұқан

Билеуші мен оның саяси қызметін сәйкестендіріңіз:

Иштеми

Түріктер қай жылы Арал теңізіне дейінгі жерлерді жаулап алды:

Мәтінде берілген тайпаны тап: «Сүй патшалығы дәуіріндегі олар жөнінде «Сүй кітабында»былай деп жазылған: «Олардың ата-бабасы сиуңнулардың тұқымы, үрім бұтағы өте көп. Балқаш көлінің шығысындағы тау аңғарларын мекендеп, өсіп-өніп келеді». Балқаш көлінің оңтүстігіндегі тайпа – барлығы жеті тайпа, бәрінің өз атауы және өз әскери күші бар. «Олардың атаулары бөлек болғанымен, бәрінің ортақ атауы - ..... Олар Шығыс және Батыс Түрік қағанаттарына қарайды». Немістің шығыстанушы ғалымы Ф. Хирт осы жеті көшпелі тайпаны өзінше жіктеп, Тола тобы, Тәңіртау тобы, Алтай тобы, Соғды тобы, Арал-Каспий тобы, Пыңтосы-Каспий тобы, Қырғыз тобы деп атайды. Оның мұңдай топқа жіктеуі дұрыс емес. Бұл тайпалардың ұлан-байтақ өңірге орналасқандарына күмәндануға болмайды. Әйтеуір сол кездегі қытайлықтардың түсінігі осындай. Кейбір шетел оқымыстылары «...» дегенді Орхон ескерткішінің жазуында кездесетін «төлес» немесе ежелгі түрік тіліндегі «арба дөңгелегі» дегенді білдіретін қытайдың «теклыку» сөзінің иероглифінің оқылу дыбысы дейді. Алайда еліміздегі белгілі ғалым Үй Тиәннің анықтауынан кейін, түрік дегенді «телукудың» (түрк) оқылу дыбысы деген тоқтамға келді:

Мемлекет пен оның өмір сүрген жылдарын сәйкестендіріңіз

1.Түрік қағанаты 2. Түркеш қағанаты 3. Қарлұқ қағанаты A) 704-756 жж. B) 682-744 жж. C) 756-940 жж. D) 552-603 жж. E) 744-840жж. F) 603-704 жж.

Мерзімдер мен оқиғаларды сәйкестендіріңіз:

1. 545 жыл 2.603 жыл 3. 581 жыл

A) Қара-Ескенің інісі Мұқан қағанның кезінде жужандар мүлде қайтып бас көтерместей болып жеңілді

B) Түрік қағанаты батыс және шығыс болып, екіге бөлінді

C) Түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің солтүстік жағалауында дейін үстемдік ете бастады

D) Түріктер қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты

E) Түрік қағанатының өз ішінде соғыстар басталды

F) Иштеми қаған Алтайдың теріскейіндегі тайпаларды бағындырды

Мерзімдер мен оқиғаларды сәйкестендіріңіз:

1. 555 жыл

2. 552-554 жылдар

3. 545 жыл

A) Қара-Еске бастауымен түріктер Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңеді

B) Түрік қағанаты батыс және шығыс болып, екіге бөлінді

C) Түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен Қара Теңіздің солтүстік жағалауына дейін үстемдік ете бастады

D) Түріктер қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты

E) Түрік қағанатының өз ішінде соғыстар басталды

F) Түріктер Арал теңізіне дейін жетті

Түрік жазба әдебиетінің көне ескерткіштері:

үрік қағанатының ордасында болған Византия елшісі:

Бумын қағанға брілген атақ:

Бумынның мұрагері:

Түркіттердің жалпы тарих сахнасына ала шыққан мамандығы темір өңдеу ісі болатын. Олардың аңызға айналған арғы атасы Ашин теріскейге қашып келіп, «оларға темір өндіреді». 546 ж. оның қағаны Анахуан түркіттер көсемін: «Менің темір қорытатын тұтқыным» деп, түркіттердің басты кәсібін айрықша атайды. Археологиялық барлау ісі түркіт металлургиясының VІ-ІХ ғ. жәдігерлерін тапқан. Алтайдан сол кезеңдерге жататын тайыз апандар, забойлар сияқты темір өңдіру ісінің іздері кездескен. Темір балқытып алу әдісі – сазды үрлеу. Темір қызқылын көміртегі қышқылымен химиялық жол арқылы қосылғанда, ол кәдімгідей күйтіне келіп, кеуекті құйма металл болып шығады. Кеуек темірдің сапасы қазірдің өзінде домналық темірден артық саналады. Жоғары сапалы темірден алтайлық ұсталар бір жүзді пышақ, балта-шоттар, үзеңгілер мен ауыздықтар, семсерлер мен наркескендер, найза мен жебе ұштарын, сол сияқты қазанның екі түрін – аспалы және тағанды қазандар жасайтын болған. Металдарды өндіріп, өңдеу ісі сол заманда қазіргі Тува жерінде де жүргізілген, онда тек темір ғана емес, алтын мен күміс те, қалайы мен мыс та өндірілген. Қырғыз қағанатының кіндігін құраған Хакасияда темір көптеген жерлерде өндірілгенге ұқсайды. Қарағай ормандары атаулының бәрінен ертедегі темір балқытатын пештер орны кездеседі. Алтай тауындағы сияқты, бұл арада да еңбек құралдары мен қару-жарақтар – семсерлер мен қанжарлар, сол сияқты ат ер-тұрмандарының бөлшектері жасалынған. Түркіттерге тұстас-тұрғылас болған аңғар өңірі құрықандарының мәдениеті де көз тартады. Әуелгі кезде 1912-1914 ж. археологиялық қазбалар нәтижесінде олар «құрымшы ұсталар» деген атақ алады, ал А.П.Окладников олардың құрықандар екенін анық дәлелдеді. Құрықандардың құйма темірі құрамының 99,45%- ы таза металл болған, сол себепті де ол өте берік, өңдеуге, шыңдауға қолайлы болған. Олар бұдан пышақ, найза мен жебе ұштарын жасаған, тесілген қазан түбін жамаған. Соңымен бірге құрықандар мал шаруашығымен айналысқан, тіпті жер суарып, егін еккен. Металлургияны дамыту түркіт хандарының қалың әскерін қайта қаруландырып, сауытты аттылардан таңдаулы да пәрменді бөлімдер – қытай бастау дерегінде айтылатын фулилерді (яғни бөрілерді – өздерінің тегі бөрі болғасын осылай атаған) құрған. Оларда ер қаруы – мүйіз садақтар, көк сауыттар, найзалар, қылыштар мен шоқпарлар түгел береді.»

Түрік қағанатының жер аумағы:

Түрік қағанатының құрамындағы теле тайпаларының саны

Түрік қолбасшысына қытай елшісі келген мерзім:

Билеуші Бумынның саяси қызметі:

Түрік қағанатының шығыстағы саяси ықпалы күшейген кезең:

Түрік қағанатында қағанат ішінде өзара соғыс болды:

Түрік қағанатының екіге бөлінген уақыты:

Түрік қағанатының өмір сүрген жылдары: