Кейін түрік тайпаларының көсемі басшылығымен иеліктерін Хуанхэ жағалауларына дейін кеңейтті.

«Түрік» атауы алғаш рет қытай деректерінде кездеседі.

-Қытайлар түріктерді ғұндардың ұрпағы деп санаған. Алғашында «түрік» этнонимі әскери шонжарлар деген мағынаны білдірсе, кейін «мықты, күшті» деген мағынада үстемдік етуші ашина әулетіне байланысты аталды.

Іле өзенінен солтүстік-шығысқа қарайғы аймақта түріктердің алғашқы мемлекетін құрушы Нағыз Түріктен тараған Ашина әулеті танымал бола бастады. Қытайдың ежелгі жылнамасында: «.... Алтынтаудың күнгейін мекен етіп, нөнелерге темірші болды. Алтынтаудың пішіні дулығаға келіңкірейді. Олар дулығаны өз тілдерінде «түрік» дейді. Бұл сөз халықтың аты болып қалды» -деп жазылған.

Сүй патшалығы дәуіріндегі телелер жөнінде «Сүй кітабында» былай деп жазылған: «Телелердің ата-бабасы суннулардың тұқымы, үрім бұтағы өте көп. Балқаш көлінің шығысындағы тау аңғарларын мекендеп, өсіп-өніп келеді. Балқаш көлінің оңтүстігіндегі тайпа- барлығы жеті тайпа, бәрінің өз атауы және өз әскери күші бар. Олардың атаулары бөлек болғанымен, бәрінің ортақ атауы- Теле. Олар ___________________қарайды».

Қытай елшісі Түрік қолбасшысы Бумынға келіп, бейбіт қатынас орнады. Осы кезден бастап түркілер

-«...біреуді достық қатынас жасау үшін түрік сұлтаны Бумынға жібереді. Түріктерге ----- жылы келген елші қуанышпен қарсы алынады. «Ордадағылар: «бүгін бізге ұлы мемлекеттен елші келді, ұзамай біздің мемлекетіміз де өрге өрлейді»деп бірін-бірі құттықтай бастайды». Осынау елеусіз фактінің өзі жужандар өктемдігі түріктерге ауыр тигені, бостандық жолындағы қашса құтылмайтын соғыстан олардың тайсалмайтыны айқын көрінеді».

-Түріктер Жужандарға (авар) тәуелді болды.

-Жужан қағанаты- (402-552 ж.ж)Солтүстік Моңғолияда құрылған көшпелі мемлекет. Қытайдың солтүстігіндегі мемлекеттермен соғысып, Жетісуда Үйсін ордасына шапқыншылықтар жасады.Теле тайпалары Vғасырдан жужандарға тәуелділікте болды.

-Түрік қолбасшысы Бумын Қытайдағы Батыс Вэй патшалығымен бірігіп, жужандарды жеңеді.

-Түрік қағанаты құрылды.

Алғашқы орта ғасырда құрылған Түрік қағанатының жер аумағы:

· Шығыста- Алтай тауы;

· Батыста – Каспий теңізі;

· Оңтүстік-шығыста-Қытай;

· Оңтүстік-батыста-______________ шектесіп жатты.

Алғашқы орта ғасырда құрылған Түрік қағанатының жер аумағы:

· Шығыста- ________________

· Батыста – ________________

· Оңтүстік-шығыста-Қытай;

· Оңтүстік-батыста-Парсы елімен шектесіп жатты.

Қазақстан аумағында ерте орта ғасырларда ірге тепкен алғашқы феодалдық мемлекет.

Қағанаттың құрамына 30-дан аса теле тайпасы енген.Олардың қатарында қырғыз, ұйғыр, дулу, үйсін т.б. түрік тілдес тайпалар болды.

542 жылдан қолбасшы, 552 жылы қаған.

Түрік қағанатының негізін қалаушы. Ашина тайпасынан шыққан.

-546 жылы теле тайпалары біріктірді

551 жылы Бумын Қытаймен саяси байланысты нығайтып, қытай әмірінің қызына үйленеді. Бұл жағдай түріктердің беделінбасқа елдердің алдында бұрынғыдан да көтере түседі.

Сонымен өзін жәбірлеуші Жужан қағандығының қол астынан біржола босанып, азаттық алу мақсатында қарсы соғысады.

552жылы Жужан қағанатының соңғы қағаны Анағұйды жеңеді. Түркілерден жеңілген Анағұй өзін-өзі өлтіреді.

-Осы жеңістен кейін Бумын «_______»-қаған деген атақ алады.Түрік қағанаты құрылды.

552 жылы Орхон өзенінің жоғары жағындағы Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңеді.Алайда ол ұрыста қаза табады.

Түрік қағанаты Орталық Азия мен Оңтүстік Сібірдегі үстемдігін бекітті. Осы кезден бастап түріктер Ұлы даланың шығыстағы қожасына айналды. Мемлекетте әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесі енгізілді.

Солтүстігінде-Саян тауына дейін, шығысында- Сары өзеніне дейінгі қай, қидан, оғыз-татар т.б. тайпаларды бағындырды.

Бұл кезде екі бөлікке бөлініп отырған Қытай елінің билеушілері Мұқан қағанға қымбат бағалы сый-сияпат жасап, өз жақтарына тартуға әрекет жасайды.Қытай түріктерге салық ретінде жылына ____________________________төледі.

Қытай жылнамаларында «Ол шекара(Ұлы қорған) сыртындағы барлық иеліктердің зәресін ұшырды» деп жазады.

Византиямен экономикалық, сакяси және дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

-Ағасы Істеми эфталиттерді жеңгеннен кейін, мемлекет шекарасы Қара теңізге дейін кеңейді.

Бумын қағанның інісі. Түрік қағанатының жабғуы, қағанаттың Батыс бөлігінің билеушісі._________ қаған тұсында түркілер әскери жағынан қуатты империяға айналды.Оның қол астында 10 түмен қол, Батыс Түрік тайпаларының он қолбасшысы болған.

Қытай деректерінің бірінде 100 мың адамдық әскері бар «он тайпа қағаны» аталды.

Түріктер өз биліктерін тек шығыста ғана емес, батыс бағытта да жүргізе бастаған. Ху елін, Алтайдың теріскейіндегі тайпаларды бағындырды.

Олар 1 мыңжылдықтың ортасында Ұлы Даланың шығысында көшіп-қонып жүрді.

Қазіргі Моңғолияның жерінде Керей, Найман, Жалайыр хандықтарының шекарасына іргелес жатқан моңғол тайпалары бірде тату, бірде араз өмір сүрген.

Керей хандығы мен моңғол тайпаларының арасында жақсы қарым-қатынас орнағандығы айтылады. Бұл қатынас, әсіресе керей ханы Торының келешек Моңғол ханы Шыңғысты тәрбиелеуге көп еңбек сіңіргенінен айқын көрінеді.

Шыңғыс ханның өмірі мен жаулап алу соғыстары туралы мәлімет беретін маңызды дерек. Шығарма шамамен 1240 жылы аяқталған. Бұл шығарманың түпнұсқасы сақталмаған. Тек 1382 жылы қытай иероглифтерімен басылған нұсқасы бар. Қазір Пекин мұражайында сақтаулы.

Шыңғыс хан ел биледі.

Парсы тарихшысы « Жами ат-тауарих» (Жылнамалар жинағы) еңбегінде Шыңғыс ханның өмірі мен жаулап алу соғыстары толық баяндалған.

Шыңғысханның жеке әскері.

Шыңғыс ханның ең жақын адамдары, аймақтар мен түмендерді, мыңдықтарды басқарды.

Танғұттық Сися мемлекетін күйретті.Тұрфан кінәздіктерін, Шығыс Түркістан аймағындағы ұйғырлар өз еркімен берілді.

Отырар қорғанысы туралы жазған авторлар:

Шыңғыс ханның немересі,Жошының екінші ұлы. Алтын Орданың негізін қалап,(1242-1255). 14 жыл билік құрды.

Еділ мен Дон өзені аралығындағы қыпшақтарды бағындырды

1253-1255 жылдары Франция королі Людовик ІХ-нің тапсырмасымен Қарақорымға барған.

Сығанақ қаласы (Сырдарияның орта ағысында орналасқан).

1395 жылы Ақсақ ТемірдіңТоқтамысқа қарсы шайқасына қатысады. Ақ Ордадағы билікті иеленеді. оған патшалық дәреженің белгісі – алтын зерлі шапан мен алтын белбеу сыйлайды.