wayground logo

Free Printable Worksheets

Font size

S
M
L
XL
Worksheets

Әлеуметтану

Total questions: 75

Worksheet time: 38mins

Name
Class
Date
1.

О.Конттың әлеуметтiк даму теориясы болған заңын таңдаңыз:

a)

Үш деңгей заңы

b)

Қоғам құрылымы заңы

c)

Институт заңы

d)

Елiктеу заңы

e)

Ғылымды жіктеу заңы

2.

Әлеуметтік институттардың басты мақсаты не болып табылатынын таңдаңыз:

a)

Қоғамды дамыту мақсатында түбегейлі өзгерту

b)

Қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру, қоғамды тұрақты ету

c)

Түлектерге диплом беру және жұмысқа орналастыру

d)

Халықаралық маңызды мәселерді шешу

e)

Қоғамды дағдарысқа ұрындыру

3.

. Қоғамдық байлық өндірісін және бөлінісін қамтамсыз етеді, экономикалық өмірді басқа

әлеуметтік салалармен байланыстыратын әлеуметтік институт түрін табыңыз:

a)

E) Діни институт

b)

Әлеуметтік мәдени және тәрбие институты

c)

Саяси институт

d)

Отбасы және неке институты

e)

Экономикалық институт

4.

Әлеуметтік зерттеу бағдарламасын жасау неден басталатынын таңдаңыз:

a)

Құжаттарды талдаудан

b)

Сұрау жүргізуден

c)

Мәселені талдаудан

d)

Анкета жүргізуден

5.

Әлеуметтік стратификацияның басты 4 өлшемін табыңыз:


a)

кіріс, билік, заң, бедел

b)

кіріс, билік, ақпарат, бедел

c)

кіріс, билік, білім, ұлттық ерекшелік

d)

кіріс, билік, білім, бедел

6.

«Әлеуметтену» термині қандай мағына беретінін табыңыз:

a)

Әлеуметтік стратификация жүйесіндегі индивидтің жағдайының өзгеруі

b)

Индивидтің белгілі бір тәртіптерді, әлеуметтік нормаларды және құндылықтарды

меңгеруі

c)

Индивидің әлеуметтік белсенділігі

d)

Белгілі бір рөлдерді орындауы

7.

К. Маркстің пікірінше, әлеуметтік теңсіздіктің негізін табыңыз:

a)

Дін

b)

Белгілі бір саяси партияларға қатыстылығы

c)

Білім

d)

Меншікті иелену

8.

Бір ер адам мен бір әйел адамның арасындағы неке қалай аталатынын табыңыз:

a)

Экзогамия

b)

Моногамия

c)

Полигия

d)

Полиандрия

9.

Төмендегі отбасы қызметінің қайсысы бала туу, қоғамды толықтыру қызметін

орындайтынын табыңыз:

a)

Жыныстық

b)

Шаруашылық-тұрмыстық

c)

Репродуктивтік

d)

Эстетикалық

10.

Әлеуметтануда қоғамды зерттеудің қай әдісі жиі кездесетінін табыңыз:

a)

Сауалнама

b)

Құжаттарды талдау

c)

Сұхбат

d)

Эксперимент

11.

Әлеуметтік бақылаудың ең негізгі элементін табыңыз:

a)

Девианттық іс-әрекет

b)

Санкция

c)

Қоғамдық пікір

d)

Өзін-өзі бақылау

12.

Рухани мәдениеттің обьектілерін таңдаңыз:

a)

Үй, құрылыс

b)

Әшекей бұйымдар

c)

Еңбек құралдары

d)

Дін, тіл

13.

Адамдар арасындағы қарым-қатынасқа ықпал ететін мәдениеттің маңызды элементін

таңдаңыз:

a)

Мән-мағына

b)

Әлеуметтік норма

c)

Тіл

d)

Мінез-құлық

14.

Этнограф Джордж Мердок барлық мәдениеттерге тән болатын азық іздеу, киім,

мекендейтін жері, мүлік, сапарлар мен тасымал, сурет өнері, туыстық байланыс, өлім діни

сенімдер және т.б. арқылы мінез-құлық категорияларын табыңыз:

a)

Этноцентризм

b)

Мәдени универсалиялар

c)

Субмәдениет

d)

Мәдени релятивизм

15.

Қоғам мен тұлғаның дiннiң кейбір аспектілерінен азат ету процесiн табыңыз:

a)

Конвертация

b)

Секуляризация

c)

Революция

d)

Идентификация

16.

Білім беру әлеуметтануын зеттеу үшін қандай тұжырымдамалар бастау алғанын

таңдаңыз:

a)

Әлеуметтік стратификация тұжырымдамасы

b)

Тұлғаның әлеуметтену тұжырымдамасы

c)

Экономика тұжырымдамасы

d)

Аномия тұжырымдамасы

17.

Қоғам дамуын алғашқы қауымдық, құл иеленушілік, феодалдық, капиталистік және

коммунистік қоғамдық-экономикалық формация деп бөлетін теорияны таңдаңыз:

a)

Қоғамның эволюциялық даму теориясы

b)

Индустриалды қоғам теориясы

c)

Өркениеттік теория

d)

Марксистік теория

18.

Қайсысы туа пайда болған мәртебеге жататынын анықтау үшін мәртебелер

типологиясын қолданыңыз:

a)

Жүргізуші

b)

Қазақ

c)

Қалыңдық

d)

Банкир

19.

Көпшілікке қол жетімді, кең аудиторияға бағытталған кәсіби мамандар жасаған

мәдениетті таңдаңыз:

a)

Халық мәдениеті

b)

Бұқаралық мәдениет

c)

Элиталық мәдениет

d)

Дәстүрлі мәдениет

20.

Қайсысы туғаннан бастап алынған мәртебеге жататынын анықтау үшін мәртебелер

типологиясын қолданыңыз:

a)

Күйеу жігіт

b)

Президент

c)

Орыс

d)

Ата

21.

Қайсысы туа пайда болған мәртебеге жататынын анықтау үшін статустар типологиясын

қолданыңыз:

a)

Әже

b)

Алматылық

c)

Депутат

d)

Студент

22.

Қайсысы туғаннан мұраға қалған мәртебеге жататынын анықтау үшін мәртебелер

типологиясын қолданыңыз:

a)

Ондай жоқ

b)

Формализацияланған

c)

Туа біткен

d)

Қол жеткізген

23.

Қайсысы жеке тұлға белгілі бір күш жұмсап алатын мәртебеге жататынын анықтау үшін

мәртебелер типологиясын қолданыңыз:

a)

Қол жеткізген

b)

Ұйғарылған

c)

Берілген

d)

Ресми

24.

Қайсысы белгілі бір әлеуметтік топтардың көмегімен адамның өз күшімен қол

жеткізілетін мәртебеге жататынын анықтау үшін мәртебелер типологиясын қолданыңыз:

a)

Туа біткен

b)

Ондай жоқ

c)

Алынған

d)

Ұйғарылған

25.

Қайсысы жеке адамға оның қабілеттері мен күш-жігеріне қарамастан қоғам немесе топ

белгілейтін мәртебеге жататынын анықтау үшін мәртебелер типологиясын қолданыңыз:

a)

Формализацияланған

b)

Ұйғарылған

c)

Алынған

d)

Қол жеткізген

26.

Әлеуметтік мәртебе мен әлеуметтік рөл арасындағы байланысты анықтаңыз:

a)

Әлеуметтік рөл – бұл қоғамдағы белгілі бір мәртебеге ие адамдар үшін орынды деп

танылған мінез-құлық үлгісі

b)

Әлеуметтік мәртебе күшті немесе материалдық мүмкіндіктермен, көбінесе нақты

c)

Әлеуметтік мәртебе – бұл қоғамдағы әлеуметтік топ немесе қоғамның жеке әлеуметтік

ішкі жүйесі алатын әлеуметтік мәртебе дағдылармен, харизмамен, біліммен сипатталады

d)

Әлеуметтік мәртебе – бұл қоғамдағы әлеуметтік адамның алатын әлеуметтік жағдайы

27.

Білім мен соңғы ақпараттың рөлінің артуы тән қоғамның түрін табыңыз:

a)

Дәстүрлі

b)

Постиндустриалды

c)

Индустриялық

d)

Діни

28.

Болып жатқан оқиғаларды тікелей тіркеу жүргізілетін ақпаратты жинау әдісін табыңыз:

a)

Сауалнама

b)

Контент-талдау

c)

Құжаттарды талдау

d)

Бақылау

29.

Қоғамдық пікір терминін алғаш енгізген философты табыңыз:

a)

Демокрит

b)

Г.Гегель

c)

Д.Солсбери

d)

Р.Парк

30.

Қоғамдағы үлкен топтарды иемденген хоббидің өзгеруін білдіретін тұжырымдаманы

табыңыз:

a)

Еркелік

b)

Артықшылық

c)

Сән

d)

Әдептілік

31.

Келесі анықтама қандай ұғымға жататынын табыңыз: «бір тілде сөйлейтін, олардың

біртұтас шығу тегін мойындайтын, салт-дәстүрлер кешені бар, дәстүрді сақтап,

құрметтейтін және оны басқа топтардан ерекшелейтін адамдар тобы»:

a)

Социум

b)

Қауым

c)

Этнос

d)

Сынып

32.

Адамның қоғамдағы, әлеуметтік қатынастар мен қатынастар жүйесіндегі ұстанымының

интеграцияланған индикаторын табыңыз:

a)

Әлеуметтік рөл

b)

Әлеуметтік мәртебесі

c)

Дәрежесі

d)

Әлеуметтік норма

33.

Билік үшін күреспен, оны жүзеге асырумен және таратумен байланысты әлеуметтік

институтты табыңыз:

a)

Саяси институт

b)

Әлеуметтену институты

c)

Экономикалық институт

d)

Дін институты

34.

Саяси биліктің заңдылығының белгілерінің бірін табыңыз:

a)

Халық бұқарасының кішіпейілділігі

b)

Қарулы оппозицияның болуы

c)

Саяси басшылық жүргізетін саясатты көпшіліктің мақұлдауы

d)

Елдегі тәртіпсіздіктердің, хаостың өсуі

35.

Отбасының нақты функциясын табыңыз:

a)

Бос уақытты ұйымдастыру

b)

Мүлікті мұраға қалдыру

c)

Меншікті жинақтау

d)

Халықтың өсімін молайту

36.

Қоғамды мінез-құлық, өзара әрекеттесу әрекеттеріне қатысатын адамдардың мінез-

құлық тұрғысынан қарастыратын әлеуметтанулық теорияны табыңыз:

a)

Этноәлеуметтану

b)

Функционализм

c)

Символдық интеракционизм

d)

Макроәлеуметтану

37.

Қате позицияны табыңыз:

a)

О. Конт К.Маркстен бұрын әлеуметтанудың атын берді

b)

Социологиядағы позитивизм – зерттеушінің бағалауынан объективтілік пен тәуелсіздік

c)

Т. Парсонс пен Р. Мертонмен бірге әлеуметтану тарихында ғылыми кезең ашылды

d)

Әлеуметтану – қоғам туралы ғылым

38.

Әлеуметтанудағы жеке тұлғаны сипаттайтын анықтаманы табыңыз:

a)

Бұл бірегейліктің, қайталанбастылықтың сипаттамасы

b)

Бұл әлеуметтік даму барысында қалыптасқан әлеуметтік болмыс

c)

Бұл жеке адам әлеуметтік өмірде жүзеге асырылатын тұрақты қасиеттер жүйесі ретінде

d)

Бұл биоәлеуметтік болмыс ретінде дара адам

39.

Символдық интеракционизмнің негізі болып табылатын зерттеу нысандарын табыңыз:

a)

Әлеуметтік институттар

b)

Әлеуметтік топтар

c)

Билік

d)

Тұлғааралық өзара іс-қимыл

40.

Марксистік теорияға сәйкес, тұлға қалыптасуына әсер ететін басты факторды табыңыз:

a)

Отбасы

b)

Қоршаған әлеуметтік орта

c)

Белгілі бір жеке тұлғаның биологиялық табиғаты

d)

Дін

41.

«Қайта әлеуметтену» ұғымына сәйкес келетін анықтаманы табыңыз

a)

Бұл жеке тұлғаның мінез-құлық үлгілерін, әлеуметтік нормалар мен құндылықтарды


игеру процесі

b)

Бұл жеке тұлғаның белгілі бір қауымдастыққа жататындығын түсіну тәсілі

c)

Бұл тұлғаның өмірдің әр кезеңіндегі бұрынғы білімнің орнына жаңа білімді, құндылықтарды, рөлдерді игеру процесі

d)

Әлеуметтік рөлдеріне сәйкес келетін жеке тұлғалардың әлеуметтік көзқарастарын


қалыптастыру әдісі

42.

. Қате мәлімдемені табыңыз:

a)

Әлеуметтенудің арқасында адамдар өздерінің қажеттіліктерін, мүмкіндіктері мен қабілеттерін жүзеге асырады

b)

Әлеуметтену жасөспірім кезден басталады

c)

Әлеуметтенудің арқасында адам әлеуметтік өмірге араласады, өзінің әлеуметтік

мәртебесін алады және өзгертеді

d)

Әлеуметтену әлеуметтік рөлдерді дамытуды қамтиды

43.

«Алмасу теориясын» қолдаушылардың мәлімдемесін табыңыз:

a)

Қоғам таптар арасындағы күрестің арқасында дамиды

b)

Әр қоғамда ресурстар мен материалдық ресурстар біркелкі бөлінбейді

c)

Қоғамды адамдардың мінез-құлық принциптерін қарастыру арқылы ғана түсіндіруге


болады

d)

Адамдардың мінез-құлқы – бұл сөзбе-сөз мағынада да, бейнелі түрде де


құндылықтардың тұрақты алмасуынан басқа ештеңе емес

44.

Төмендегілердің қайсысы ресми құжаттарға жататынын табыңыз:

a)

Хат

b)

Конституция

c)

Күнделіктер

d)

Мемуарлар

45.

«Рөлдік жанжал» ұғымына дәл сәйкес келетін анықтаманы табыңыз:

a)

Адам ең сәйкес келмейтін екі рөлдің қайшылықты талаптарына тап болатын жағдай

b)

Нормаларды сақтауға ықпал ететін әлеуметтік жазалар мен көтермелеулер

c)

Өзара әрекеттесу субъектілерінің қарама-қарсы мақсаттарының, ұстанымдарының,


пікірлерінің қақтығысы

d)

Адамның белгілі бір дұшпандық әлеуметтік топтағы жағдайы

46.

Пилотаждық социологиялық зерттеудің неге бағытталғанын анықтаңыз:

a)

Нақты әлеуметтік объектілерді жетілдіру жолдарын әзірлеуге

b)

Әлеуметтік заңдылықтарды, үрдістерді талдауға

c)

Әдістемені, құралдарды сынауға

d)

Объектінің құрылымдық элементтерін сипаттауға

47.

Ерлі-зайыптылардың әртүрлі әлеуметтік таптардан шыққан отбасы түрін анықтаңыз:

a)

Гетерогенді

b)

Матриархалды

c)

Гомогенді

d)

Эндогамдық

48.

Әлеуметтанушы П. Сорокиннің пікірінше, кез-келген қоғамды түсінуге және бағалауға

болатын төрт әмбебап санатты анықтаңыз:

a)

Сенім, үміт, махаббат, адамгершілік

b)

Өндірістік қатынастар, өндірістік күштер, таптық күрес, революция

c)

Күш, сенім, ақыл, ғылым

d)

Шындық, сұлулық, мейірімділік, пайда

49.

. Марксизмді жақтаушылардың пікірінше, діннің басты белгісі не екенін анықтаңыз:

a)

Культтық жүйе

b)

жанның мәңгілік екеніне сенім

c)

Тылсым күштің барына сену және оларға деген қарым-қатынастың болуы

d)

Табыну заттары

50.

Келесі мәртебелер туа біткен мәртебелерге жататындығын анықтaңыз

a)

Император

b)

Депутат

c)

Чингизидтар

d)

Президент

51.

Аграрлық өмір салты, белсенді емес әлеуметтік құрылымдар болып табылатын

қоғамның түрін анықтаңыз:

a)

Постиндустриалды

b)

Дәстүрлі

c)

Индустриялық

d)

Ақпараттық

52.

Әлеуметтік өзара әрекеттесуге тән ерекшелікті табыңыз

a)

Өткінші

b)

Кездейсоқтық

c)

Тұрақтылық

d)

Серіктестердің бірлескен әрекеттерінің болмауы

53.

Дұрыс әлеуметтік позицияны табыңыз:

a)

Адам сәйкестендіру (дәстүрлер мен нормаларды меңгеру және бағындыру) нәтижесінде


моральдық нормаларды ұстанады

b)

Адам моральдық нормаларды туа біткен инстинктке байланысты ұстанады

c)

Адам физикалық күшке бағыну нәтижесінде моральдық нормаларды ұстанады

d)

Адам жазадан қорыққаннан моральдық нормаларды ұстанады

54.

Ұлтаралық қатынастарды реттеуде жетекші рөл атқаратын факторды табыңыз:

a)

Қолайлы географиялық орналасу

b)

Шовинизм

c)

Әлеуметтік-экономикалық саладағы мемлекеттік саясат

d)

Дін

55.

Еңбекті ғылыми ұйымдастыру принциптерін алғаш кім тұжырымдағанын табыңыз:

a)

Д.Макгрегор

b)

П.Сорокин

c)

К.Маркс

d)

Ф.Тейлор

56.

Дұрыс позицияны табыңыз:

a)

М. Вебер қоғамды өзгертудің революциялық жолын жақтады, ал барлық басқа

әлеметтанушылар реформистік жолды жақтады

b)

П. Сорокин қоғамның биологиялық дамуының үстемдік теориясын алға тартты

c)

К. Маркстің пікірінше, адамдар қоғамның өнімі және ең алдымен өндіріс процесіндегі

объективті жағдай болып табылады

d)

Қоғамдық келісім теориясын О.Конт жасады

57.

Сұхбат әдісінің артықшылығы неде екенін табыңыз:

a)

Уақытты едәуір жұмсау

b)

Респонденттер жауаптарының толық анонимділігін қамтамасыз етеді

c)

Әлеуметтанушының сұхбат алушымен тікелей әрекеттесуі

d)

Бұл әдісті қолданудың құны жоғары

58.

. Билік күйеуі мен әйелі арасында бірдей бөлінетін отбасы түрін табыңыз:

a)

Эгалитарлы

b)

Патриархалды

c)

Мугерахалды

d)

Нуклеарлы

59.

ұрыс тұжырымдаманы табыңыз:

a)

Сараптамалық сауалнама – бұл сараптамалық бағалау анықталатын сауалнама түрі

b)

Сараптамалық сауалнама – бұл сарапшылар жасаған сауалнамаларды қолданатын

сауалнама түрі

c)

Сараптамалық сауалнама – бұл қарапайым адамдармен сұхбат жүргізетін сауалнама түрі

d)

Сараптамалық сауалнама – бұл респонденттері белгілі бір қызмет саласындағы

мамандар болып табылатын сауалнама түрі

60.

Әлеуметтік рөл» ұғымына сәйкес келетін анықтаманы табыңыз

a)

Бұл адамның қоғамдағы белгілі бір ережелер мен міндеттерге қатысты ұстанымы

b)

Бұл белгілі бір мәртебеге ие адамнан күтілетін мінез-құлық

c)

Бұл өз еркіңізді басқаларға жүктеу және мақсатқа жету үшін ресурстарды жұмылдыру

мүмкіндігі

d)

Бұл белгілі бір өмір салтының ортақтығымен байланысты адамдарға ортақ

құндылықтар, өмір туралы идеялар жүйесі

61.

Дұрыс мәлімдемені табыңыз:

a)

Қоғамдық келісім теориясын Э. Дюркгейм құрды

b)

Дж. Мид алмасу теориясын ұсынды

c)

М. Вебер қоғамды өзгертудің революциялық жолын жақтады

d)

Ғылымдарды жіктеуде О.Конт әлеуметтануды математика, физика, биологиядан жоғары

деңгейге қойды

62.

«Әлеуметтік мәртебе» ұғымына толық сәйкес келетін анықтаманы табыңыз:

a)

Әлеуметтік стратификация жүйесіндегі жеке тұлғаның жағдайының өзгеруі

b)

Азшылық топ мүшелеріне әділетсіз қарым-қатынас

c)

Бұл адамның қоғамдағы белгілі бір ережелер мен міндеттерге қатысты ұстанымы

d)

Әртүрлі нәсілдік, мүліктік және т. б. тиесілілігі бар адамдарға қатысты бөлек оқыту,

қоныстандыру, қызмет көрсету

63.

Урбанизацияға тән белгіні табыңыз:

a)

Халық шаруашылығы салаларының алуан түрлілігі

b)

Әлсіз еңбек ұтқырлығы

c)

Еңбектің табиғат ырғағы мен циклдеріне бағынуы

d)

Еңбек пен тұрмыстың тұтастығы

64.

Құрылымдық-функционалдық талдау теориясында негізгі болып табылатын ұғымды

табыңыз:

a)

Әлеуметтік жүйе

b)

Әлеуметтік қауымдастық

c)

Қоғам

d)


Жеке тұлға

65.

Дұрыс әлеуметтік тұжырымдаманы таңдаңыз:

a)

Мәдениет – революцияның нәтижесі

b)

Мәдениет кейін пайда болды, ал өркениет ерте пайда болды

c)

Мәдениет екі негізгі элементті қамтиды - әлеуметтік нормалар мен санкциялар

d)

Мәдениет - әрқашанда діни

66.

Нуклеарлы отбасымен бірге басқа туыстарда кіретін отбасылық құрылымды анықтау

үшін отбасылық типологияны қолданыңыз:

a)

Бағдарлы

b)

Кеңейтілген

c)

Репродуктивті

d)

Бірегей

67.

П. Сорокиннің пікірінше, әлеуметтік мәдениет жүйесінің орталық қағидасы не екенін

анықтаңыз:

a)

Идеялар

b)

Сараптама

c)

Маңыздылығы

d)

Құндылық

68.

Әлеуметтік реттеудің ерекше түрі – саясатты бөлудің негізгі себебін табыңыз:

a)

белсенді азшылықтың қолында адамдардың іс-әрекетін басқаруға назар аудару

b)

жалпы күш-жігерді үйлестіру

c)

қоғамның саралануының өсуі

d)

төтенше жағдайларда басшылардың сәтті әрекеттері туралы есте сақтау

69.

Төменде көрсетілгендерден әлеуметтануда ресми құжаттарға не жататынын таңдаңыз:

a)

Өмірбаян

b)

Хат

c)

Мемуарлар

d)

Статистика деректері

70.

Өзгенің өмір салтына, мінез-құлық, салт, идеялар, наным-сенімдер төзімділік білдіретін

түсінікті табыңыз:

a)

Эмпатия

b)

Бейімделу

c)

Толеранттылық

d)

Конформизм

71.

Қате позицияны табыңыз:

a)

Символдық интеракционизм қақтығыстардағы әртүрлі факторлардың рөлін зерттейді

b)

Этнометодология адамдардың әлеуметтік өмірге қалай мән беретінін зерттейді

c)

Функционализм қоғамдағы ынтымақтастық пен тұрақтылыққа баса назар аударады

d)

Марксизм әлеуметтік қақтығыстардағы экономикалық факторларға баса назар аударады

72.

Әлеуметтік институттың негізгі артықшылықтарын табыңыз:

a)

Даралық, болжамсыздық

b)

Сараптама мүмкіндігі

c)

Кездейсоқтық, стихиялы

d)

Болжамдылық, сенімділік, жүйелілік

73.

Дұрыс сөйлемді табыңыз:

a)

Дәстүрлі әрекет – мүлдем ұтымды

b)

Құндылықтар мінез-құлық мотиві ретінде қызмет етеді

c)

Қоғам тек табиғи құбылыс

d)

Қоғам екінші, мемлекет бірінші

74.

Дұрыс тұжырымдаманы таңдаңыз:

a)

Функционализм әлеуметтік қақтығыстардағы экономикалық факторларды зерттейді

b)

Функционализм адамдардың мінез-құлқының мотивтеріне назар аударады

c)

Функционализм адамдардың әлеуметтік өмірге қалай мән беретінін зерттейді

d)

Функционализм қоғамды көптеген бөліктерден тұратын тұтас организм ретінде

зерттейді

75.

Адамның әлеуметтік әрекеттерін анықтау үшін М. Вебердің әлеуметтік әрекет

теориясын қолданыңыз:

a)

Егер іс-әрекетте жеке тұлғаның субъективті мотивациясы және екіншісіне бағдарлану

болса

b)

Егер жеке тұлға қандай да бір табиғи құбылысқа назар аударса

c)

Егер әрекет ұқсап бағу болса, онда жеке тұлға көпшіліктің атомы ретінде әрекет етеді

d)

Егер жеке тұлға қандай да бір тетіктерге немесе машиналарға назар аударса