Құсмұрын мен Сырымбетте балалық шағы өткен:

Омбы кадет корпусына 1847 жылы оқуға түскен:

«Шоқан көрiктi, аса сымбатты болды... бет әлпетi оның қайырымдылығы мен бекзаттығын айқын танытып тұратын. Шоқан өз кезеңiнiң жан-жақты, аса терең бiлiмдi адамы болды. Әсiресе оның тарихи бiлiмі зор болды және ғылым мен әдебиет саласында да зор бiлiмдiлiгiмен ерекшеленетiн. Шоқан өз ойын бейнелеп, тартымды жеткiзе бiлетiн асқан шешен болатын», – деп жазған:

Шоқан кадет корпусында бiрге оқып, дос болған белгiлi ғалым, географ және Азияны зерттеушi:

1853 жылы Омбы кадет корпусын бітірген соң, Батыс Сібір генерал-губернаторлығында әскери қызмет атқарған:

Батыс Сiбiр генерал-губернаторы Гасфорттың адъютанты болып тағайындалған:

Өкiмет орындарының озбырлығы жайлы достары Ф.М. Достоевскийге, А.Н. Майковқа, К.К. Гутковскийге, В.С. Курочкинге ызалы хаттар жазған:

1855 жылы Батыс Сiбiр генерал-губернаторы Г.Х. Гасфорттың Омбыдан, Орталық Қазақстан, Тарбағатай мен Жетiсу, Іле Алатауы жерiне жасаған сапарына қатысқан:

1856 жылы Ш. Уәлиханов танысқан көрнектi ғалым, белгiлi географ:

1856 жылы Алакөлден Ыстықкөлге дейінгі жерлерге және Құлжаға сапарға шыққан:

1857 жылы П.П. Семенов-Тян-Шанскийдiң ұсынысымен Орыс географиялық қоғамының толық мүшелiгiне қабылданған:

1857 жылы Алатау қырғыздарына сапар шегiп, оның тарихын, этнографиясын және халықтық поэзиясын зерттеген:

Шоқанның жазып алған Қырғыз халқының энциклопедиялық дастаны:

1858–1859 жылдары Қашғария сапарына барып келген:

Қашғарияға сапары қайғылы аяқталып, өлiм жазасына душар болған немiс ғалымы:

Қашғария сапарының нәтижесінде «Алтышардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кiшi Бұхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» деген еңбегiн жазған:

1859 жылы күзде Әскери министрліктің шақыруымен Петерборда Владимир орденімен марапатталған:

«Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қытай империясының Батыс провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Қырғыздардың көшi-қоны туралы», «Сот реформасы туралы» жазбалардың авторы:

1864 жылы Черняевтің Оңтүстiк Қазақстанға жасаған әскери экспедициясына қатысқан:

Ғұмырының соңғы жылы Тезек сұлтанның ауылында өткен:

1865 жылы сәуірде Алтынемел жотасының Көшентоған деген жердегі Тезек төренің ауылында ұзаққа созылған аурудан қайтыс болған:

Шоқанның қабiрiнiң басындағы ескерткiшті мәрмәр тастан қашап жасаған саяси жер аударылып келген поляк революционерi:

«Шоқан Уәлиханов шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ еттi де жоқ болды. Орыс шығыстанушылары оны ілуде бір кездесетін ғажайып дарын иесі деп таныды және одан түрік халықтарының тағдыры жөнінде ұлы дам маңызды жаңалықтар ашады деп күткен еді»,-деп жазған шығыстанушы ғалым:

«Абылай», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Ыстықкөл күнделiктерi», «Үлкен орда қырғыз-қайсақтары туралы» сияқты құнды еңбектер жазған:

«Қозы Көрпеш-Баян сұлы», «Ер Көкше» поэмаларының үлгілерін жазып алған:

Көкшетау мемлекеттiк университетiнің есімі берілген:

«Өткен күзде Iле сыртқы өлкесiнде қырғыз (қазақ. – авт.) сұлтаны Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов қайтыс болды. Оның есiмi Қытайдың батысындағы Қашғар қаласына көзсiз ерлiкпен жасаған батыл саяхаты арқылы танылды. Бiз Шоқан Уәлихановты құрметпен еске алудың неғұрлым ыңғайлы да әдептi жолы ретiнде қырғыздарға екiншi Уәлихановтың көп күттiрмей, буряттарға екiншi Дорджи Банзаровтың келгенi сияқты неғұрлым тезiрек келуiн тiлеуден өзге еш нәрсенi таба алмай отырмыз. Әрине, бұратана халықтардың арасына Еуропаның өркениетi мен адамгершiлiк қасиеттерiн ең жақсы таратушылар сол бұратана халықтың өз өкiлдерi ғана бола алады. Сондықтан да бiз бұратана халықтардың бiлiмдi өкiлдерiнiң көбiрек пайда болғанына зор ықыласпен сүйсiне қарауға, ал олардың қайғылы қазасын қатал тағдырдың шектен тыс әдiлетсiздiгi деп санауға әрқашан әзiрмiз»,- деген:

1841 жылы қазiргi Қостанай облысының аумағында дүниеге келген:

Меккеде Тәбия қонақүйiн салдырған:

Әуелi ауыл молдасынан сауат ашып, 10 жасында Семейдегi Ахмет Риза медресесiнде үш жыл оқыған:

Харьков университетiнiң студентi бола жүрiп студенттердiң революциялық шерулерiне белсене қатысып, сол үшiн Семейге саяси тұтқын ретiнде жер аударылған:

Польшадағы революциялық қозғалысқа белсене қатысқаны үшiн 1883 жылы Семейге жер аударылған:

1886 жылдардан бастап шығармашылыққа ден қойған:

«Ескендiр», «Масғұд», «Әзiм әңгiмесi» поэмалары мен этикалық- философиялық еңбегi «Қарасөздердi» жазған:

«Ендi қарап тұрсам, сарттың екпеген егiнi жоқ, саудагердiң жүрмеген жерi жоқ, қылмаған шеберлiгi жоқ. Өзiменен өзi әуре болып, бiрiменен бiрi ешбiр шаһари (яғни қала адамдары болып. – авт.) жауласпайды. Орысқа қарамай тұрғанда қазақтың өлiсiнiң ахиреттiгiн (кебiнiн. – авт.), тiрiсiнiң киiмiн сол жеткiзiп тұрды»,- деп жазған:

«Балаларды ... мектепке беру керек, олардың бiразын мамандықтың бiр түрiн, бiразын басқа мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептердi көбейту қажет, оларда тiптi қыздар да оқитын болсын»,- деген:

М.Ю. Лермонтовтің «Шайтан» («Демон»), «Дұға» («Молитва»), «Қанжар», «Жолға шықтым бiр жым-жырт түнде жалғыз», «Жалау» («Жалғыз жалау жалтылдап»), «Теректiң сыйы» («Асау терек долданып, буырқанып») сияқты өлеңдерiн аударған:

А.С. Пушкиннiң «Евгений Онегин» дастанының үзiндiлерiн қазақы ұғымда жатық етiп еркiн аударған:

Тұлғаны тап:

1)Татьяна хатының сөзiне шығарған «Татьянаның қырдағы әнiн» жазған;

2) И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тiлiне аударумен  айналысқан; 3) Қазақтың ұлттық жазба әдебиетiнiң негiзiн қалаған; 4) Есiмi дүниежүзi халықтары әдебиетiнде Шекспир, Пушкин, Гетелермен қатар тұратын; 5)1995 жылы дүниежүзiлiк ЮНЕСКО көлемiнде 150 жылдық мерейтойы аталып өткен:

Лермонтовтің Абай аударған өлеңдерiн жақсы бiлетiнiне, оларды домбырада әнге қосып айтатынына көз жеткiзiп қайтқанын жазған:

Абайға келiп тұрған Баянауыл өлкесiндегi белгiлi шежiрешi әрi ақын:

Абайдың ерте қайтыс болған жақсы көретін інісі:

1895 жылы қайтыс болған Абайдың үлкен ұлы:

1904 жылғы көктемде қайтыс болған Абайдың ұлы:

1909 жылы ақын Кәкiтайдың арқасында Абай өлеңдерiнiң ең алғашқы жинағы басылып шыққан:

Тұлғаны тап:

1) Атасы Балқожа Жаңбыршиннiң қолында тәрбиеленген;

2) Орынборда оқып жүрген кезiнде шығыстанушы ғалым В.В. Григорьевпен  танысқан; 3) 1857 жылы Орынбор шегара комиссиясы жанындағы мектептi алтын медальмен бiтiрген; 4) 1857 жылы мектепті бітірген соң, Орынбор облыстық басқармасында кеңсе қызметкері болған:

Тұлғаны таны:

1) Мектеп бітірген соң үш жылдай атасының қол астында кеңсе қызметкерi болып iстеген;

2) Орыс педагогі К. Ушинскийдiң және чех ойшылы Я. Коменскийдiң еңбектерiмен таныс болып, педагогикалық көзқарасы өзгерген;

3) Торғай қаласындағы мектепке орыс тiлiнiң мұғалiмi болып тағайындалған:

«Қырғыз (қазақ) хрестоматиясы» мен «Қырғыздарға (қазақтарға) орыс тiлiн үйретуге алғашқы басшылық» оқулықтарын жазған:

1860 жылы облыстық басқарма Ыбырайға қазақ балалары үшiн бастауыш мектеп ашуды тапсырған:

«Аш қасқырдың қойға ұмтылғаны сияқты, мен балаларды оқытуға қызу кiрiстiм және менi өте қанағаттандыратыны- бұл балалар әлдеқандай үш айдың iшiнде оқуды, тiптi жазуды үйренiп алды»,-деген:

1864 жылы салтанатты түрде ашылған:

1864 жылғы хатында: «Қызмет бабы бойынша мен байлармен жиi қақтығысып қаламын. Маған жамандық ойлайтындар лауазымды адамдар арасында да бар. Олар қорғансыз кедейлердi арсыздықпен талап-тонауда...»,- деп жазған:

Мына деректер қай тұлғаға тиесілі: 1)1868 жылы Торғай уездік басқармасына іс жүргізуші ретінде, содан соң уезд бастығының аға көмекшісі, уақытша судья міндеттерін қатар атқарған;

2) 1869 жылы Торғай уездiк басқармасына iс жүргiзушi ретiнде қызметке орналасқан; 3) 1879 жылы Торғай облысы мектептерiнiң инспекторы болып тағайындалған; 4) 1880 жылы «Оренбургский листок» газетiнде патша үкiметiнiң қысымын айыптап мақалалар жариялаған:

1888 жылы Ырғыз қаласында қыз балаларға арналған интернаты бар бiрнеше мектептер ашылуына басшылық жасаған:

1891 жылы интернаты бар қыздар училищесі жұмыс істей бастаған:

1893 жылы интернаты бар қыздар училищесі жұмыс істей бастаған:

1896 жылы интернаты бар қыздар училищесі жұмыс істей бастаған:

Тұлғаны тап: 1)Төрт орыс-қазақ училищесін, бір қолөнер училищесін, бір қазақ училищесін, бес облыстық училищесін, екі орыс училищесін ашқан; 2) Орыс географиялық қоғамы Орынбордағы бөлiмiнiң толық мүшесi болған; 3) Орыс-қазақ мектептері мұғалімдеріне оқулық-көмекші құрал ретінде орыс педагогтері мен жазушыларының еңбектері мен оқулықтарын ұсынған: