WorksheetsҚазак тілі
Total questions: 15
Worksheet time: 4hrs 45mins
1-мәтін
Дәрілік өсімдіктер кептірілген шөп, тұнба, қайнатынды, шай, ұнтақ,
т. б. түрінде қолданылады. Дәрілерді дайындау үшін шикізат ретінде пайдаланылатын дәрілік өсімдіктер бөлек іріктеледі. Дәріні, көбінесе, емдік қасиеттері бар жабайы өсімдіктерден алады. Оларды дәрілік өсімдіктер дейді. Осы заманғы кейбір ең таңдаулы дәрілер жабайы шөптерден жасалған.
Соған қарамастан адамдар пайдаланып жүрген дәрілік шөптердің бәрі бірдей медициналық тұрғыдан өз бағасын алған жоқ. Себебі барлық дәрінің құрамын зерттеу мүмкіндігі болмай жатыр.
Кейбір дәрілік шөптер, егер оларды ұсынылғанынан артық мөлшерде қабылдаған жағдайда, өте улы келеді. Бұл орайда, осы заманғы дәрілер әлдеқайда қауіпсіз, себебі олардың мөлшерін оңай анықтауға болады.
Қазақстанның оңтүстік шекарасын солтүстіктен бөліп, 1800 шақырымға созылып жатқан аймағын орманды даланың, жазықтардың, шөл және шөлейт жерлердің алап жатқаны, республикамыздың батысында Каспий теңізінің шығысында Алтай жоталарының, оңтүстігінде Тянь-Шанның биік шыңдарының орналасқаны мәлім. Қасиетті қазақтың осынау дархан даласы мен орман, тоғайында алты мыңнан астам өсімдік түрі бар.
Адамзат тіршілігінде өсімдіктер дүниесінің маңызы өте айрықша. Бағзы заманнан-ақ ата-бабааларымыз өсімдіктерді зерттеп, танып-біліп, оларға ат қойып, жеміс-жидектерін дәндерін азыққа, жапырақ, сабақ, гүл, тамырларын дәрі-дәрмекке, тері илеуге, түрлі нәрселерді бояуға пайдаланылған.
Өсімдіктер – оттегін бөлуші, табиғат көркі, дәрілік шикізат, мал азығы, тағамдық өнім.
1. Көптеген дәрілік өсімдіктердің медицина тұрғысынан өз бағасын әлі алмауының себебі
А) Толық зерттелмегендіктен
В) Өңдеу жолы болмағандықтан
С) Қолданыста болмағандықтан
Д) Құрамы улы болғандықтан
Е) Қауіпті болғандықтан
2. Адамзат өмірінде өсімдіктер әлемінің маңызды орын алуының мәнісі
А) Тұрмыста, медицинада кеңінен қолданылғандықтан
В) Шайға, майға араластырғандықтан
С) Табиғат көркі, үй өсімдігі болғандықтан
Д) Бояуға, суға қосқандықтан
Е) Тамырын, уын пайдаланғандықтан
3. Мәтін мазмұнынан алшақ ой
А) Қазақстанда алты мыңнан астам өсімдік өседі
В) Дәріні жабайы шөптерден жасайды
С) Дәрі дайындалатын шөп бөлек іріктеледі
Д) Барлық дәрілік шөптер медицинада зерттелген
Е) Кейбір дәрілік шөптердің уы болуы мүмкін
4. Мәтіннің соңғы бөлігінде айтылған ой
А) Қазақтың қасиетті даласы
В) Адамзат өміріндегі өсімдіктердің пайдасы
С) Өсімдіктердің құрамы мен пайдасы
Д) Жабайы, емдік өсімдіктер
Е) Дала өсімдіктеріңің құрамы
2-мәтін
Домалақ ана
Домалақ ана (Шайхы Мизамбекқызы Нұрила) 1378 жылы Түркістан қаласында дүниеге келген. Шын аты – Нұрила. 1456 жылы, яғни 78 жасында қайтыс болған. Өзгені де өз баласындай көріп, төңірегіне аналық мейірін шашқан, барынша кішіпейіл, алдағы күннің жайын ойлап айтар сөзі ақиқатқа айналған болжампаз, көреген қасиетін құрметтеген ұрпақтары сол заманның өзінде-ақ оның атын атамай, жаратылысынан бойы шағын болғандығына қарай «Домалақ ана», «Домалақ ене» деп атап кетіпті. Домалақ ананың қадір-қасиеті ерте-ақ танылған. Домалақ ана қос Бөгеннің сағасындағы бір жазыққа жерленген. Айналасын көгілдір таулар қоршаған сол жазықта қазір бозарып сәулетті күмбез көрінеді. Ол – Домалақ ана мазары. Әулие ананың қасиетін қастерлеген ұрпақтың ана бейітіне ағылған ізі, салған жолы ескіріп көрген емес.
Тағы бір ел ішіндегі деректерге қарағанда, Домалақ анаға «Диһнат мама» деген атауды түп тегі түрікпен Қара Хайдар деген кісі оның даналығына тәнті болып қойған екен. «Диһнат мама» - парсы сөзі. Қазақ тілінде «Әулие ана» деген мағына береді. «Диһнат мама» сөзі уақыт өте келе тілдің даму заңдылығына қарай дыбыстық өзгерістерге ұшырап, «Домалақ анаға» айлалған деседі.
Домалақ ана ел арасындағы даулы мәселелерге араласып, бітімгерлікпен шешімін табуға өз үлесін қосқан. Домалақ анадан тараған ұрпақтарының бәрі де білімімен, ақылдылығымен ерекшеленіп, ел билеген.
5. Домалақ ананың дүниеге келген мекені
А) Тараз қаласы
В) Сарайшық қаласы
С) Түркістан қаласы
Д) Түрікпен аймағы
Е) Қос Бөгеннің сағасы
6. Мәтіннің негізгі тақырыбы болатын нұсқа
А) Ел билеу
В) Тілдің қасиеті
С) Ананың қадір-қаситеті
Д) Бітімгершілік мәселесі
Е) Даулы мәселе
7. «Диһнат мама» деп аталуына себеп болған қасиеті
А) Кішіпейілділігі
В) Бірбеткейлігі
С) Қарапайымдылығы
Д) Мейірімділігі
Е) Даналығы
8. Мәтін мазмұнына сай келетін қатар
А) Домалақ ананың қасиеті кеш танылған
В) Ана бейітіне ағылған із ескіріп көрмеген
С) Жетім балаларды бауырына салып асырап алған
Д) Дене бітімі ірі, ерекше болған
Е) Домалақ ана ұрпақтары туралы дерек жоқ
3-мәтін
1. Қазақстанда ұлтаралық келісім сақталып отыр. Еліміздегі ұлттар мен ұлыстар ұмытыла бастаған тілін, мәдениетін, дәстүрлерін қайта жаңғыртып жатыр. Оған ешқандай шектеу жоқ. Бұл қазақ халқының дарқандығын көрсетеді. Әлемнің Қазақстаннан үлгі алуына болады. Достығы, бірлігі мықты ел қашан да дараланып тұрады.
2. Қазақ халқының ең үлкен байлығы – көсіліп жатқан кең-байтақ даласы. Осындай байлықтың қызығын көру үшін бізге тыныштық, ынтымақ ауадай қажет. Қазақтың кемеңгер биі Қазыбек айтқан « Біз досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзын ақтай білген елміз» деген сөзі бар. Қазақстанда тұратын 130-дан астам этнос осы өсиетті ту етіп ұстап, орындаса дегім келеді.
3. Өзге елде жүріп оның тілін білмесеңіз, ол елдің азаматы бола алмайсыз. Біз осыны түсініп, қазақ тілін үйренуіміз керек.
4. Қазақстан – осында тұратын барлық халықтың Отаны. Кейбіреулер тарихи Отанымыз бар дегенді айтады. Мен оған қарсымын. Менің Отаным – біреу, ол – Қазақстан! Қай елдің азаматы болсаң, сол ел – сенің Отаның. Осыны әрдайым есте ұстауымыз керек.
9. Тіл туралы ой қозғалатын азатжол
А) Бірінші мен үшінші
В) Екінші
С) Үшінші
Д) Бірінші
Е) Төртінші
10. Мәтінге сай келмейтін тұжырым
А) Мен әрқашан тарихи Отанымды аңсаймын
В) Бізге тыныштық, ынтымақ ауадай қажет.
С) Әлемнің Қазақстаннан үлгі алуына болады.
Д) Менің Отаным біреу, ол – Қазақстан!
Е) Біз қазақ тілін үйренуіміз керек.
4-мәтін
1.Қандай халықтың болсын өзіне тән, өзгеден ерекшелендіріп тұратын салт-дәстүрлері, дағдылары бар. Соның бірі – бауырына салу дәстүрі. Бауырына салу дәстүрі – қазаққа ғана тән. Тұңғыш немерені міндетті түрде атасы мен әжесі бауырына салған. Бала сол үйдің кенжесі болып өседі. Бұл, бір жағынан, жас отбасына деген қамқорлық болса керек. Екіншіден, баланы тәрбиелеуде өздері әлі жас ұл мен келіннің тәжірибесінің аздығын білгендіктен де немерені бауырына салған, яғни бауырына салу – немерені уызына жаритындай етіп тәрбилеуге атсалысу. Өйткені ата мен әже – көпті көрген, өмірдің талай белестерінен өткен, тәжірибесі мол адамдар. Ата-әже тәрбилеген баланың, біріншіден, тілі ерте шығады. Себебі үлкен кісілер әрбір сөзді анық айтады, баламен үлкен адамша сөйлеседі. Бала жүре бастағаннан-ақ өздерімен үнемі ертіп жүретін болған. Бала кішкентайынан үлкендердің әңгімесін тыңдап өседі.
2. Үнемі үлкендердің қасында жүргендіктен , бала атасы мен әжесінің тең тұстарын «пәленше ата», «түгенше әжем» деп, солардың барлығын өңдеп-түстеп, кімнің кім екенін біліп, туысқанын танып өседі. Бала әке-шешесін біліп тұрса да, «атамның баласымын», «әжемнің баласымын» деп, жөн сұрағандарға ата-әжесінің аттарын айтып жатады. Қонаққа барған балаға, әдетте, құлақ беріп жатамыз. Бұл да негізсіз емес. «Жақсы сөзге құлағы түрік болсын», «жақсы сөзді көп естісін», «ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет жатыр мұның астарында. Содан да болар, атасына еріп қонаққа барған бала да міндетті түрде құлақ күтіп отыратын болған. Қалай десек те, үлкен кісілердің сөздері орнықты, олар күнделікті күйбең тірліктің айналасындағы әңгіме айта бермейді. Өздері бас қосқан кезде өткен- кеткен шежіреден, тарихтан әңгіме қозғайды. Ел ішіндегі әртүрлі түйіткілді мәселелер, сол қоғамдағы болып жатқан жағдайлар үлкен кісілер арқылы баланың құлағына сіңеді.
3. Ата мен әже көрген бала мейірімді, адал, тілалғыш болып, үлкенді
сыйлап өседі. Әжесінің бауырында өскен бала әңгімешіл, сөзді тауып айтады, нықтап айтады. Қазақтың кез келген баласын тек өз ата-әжесә емес, бүкіл ауылдың абыз аталары мен өнегелі әжелері қамқорлығына алған. Ауыл ақсақалдары мен әжелері «пәленнің баласығой», «түгеншенің немересіғой» деп еркелеткен. Тіпті баланың өз ата-әжесі өмірден өтіп кеткеннен соң да баланың әлдебір тентектігіне «ой, ол пәленшенің еркесі еді ғой, еркелегені шығар», «атасы мен әжесінің көзін көрген біз бармыз ғой, еркелігі басылар» дейді. Ата-әжесінің көзін көргендер сырттай қамқорлығын білдіріп, көрген кезде ақыл-кеңесін айтып, арқасынан қағып, маңдайынан сүйіп жатады. Қарап тұрсаңыз, мұның өзі – тәрбие.
4. Кейбір отбасылар ағайын-туғанның баласын алатын болған. Мұны «бауырына салу» емес, «асырап алу» деп атайды. Аты қойылған бала болса, атын өзгертіп қойып, қолына асықты жілік ұстатып, той жасап, етегіне түсіріп асырап алған жағдайлар қазақ отбасыларында болған. Жақынына баласын бергендер ол баланы қайтарып алмайды. Сондықтан бауырына салу – ата-әжелерге тән болса, асырап алу – мүлде басқа. Бауырына салған бала өз ата-анасын біледі, ал асырап алған бала қайтпайды, ол – сол үйдің атын шығарып, сол шаңырақты ұстап қалатын бала. Бұлардың айырмашылығы – осы, екекуін шатастыруға болмайды.
5. Немере баққан ата-әжелердің өмір жасы мейлінше « ұзарып» отырған. Олай дейтінім, бір жағынан, періштедей пәк сәбиден атасы мен әжесіне жақсы энергия тарайды, екіншіден, үлкендерді үміт атты үлкен күш жетелейді. «Ойпырым- ай, осы шырағымның атқа мінгенін, мектепке барғанын көрсем, азамат болғанын, үйленгенін көрсем...» деп армандап, алға қарай үміт сүйреу арқылы қазақтың ата-әжелері ұзақ жасаған.
11. Қазақ дәстүрі бойынша ата мен әже бауырына салынатын жан
А) Жиендері
В) Шөбере-шөпшегі
С) Барлық немересі
Д) Тұңғыш немересі
Е) Алғашқы шөбересі
12. Бауырына салу дәстүрінің бір мақсаты
А) Баланың тентектігін тыйып, ақыл айту
В) Жас отбасына қамқорлық
С) Асықты жілік ұстатып, өз баласы ету
Д) Туыстарының баласын өз баласы ету
Е) Баланың денсаулығына айрықша мән беру
13. Ата-әже тәрбиесіндегі баланың тілінің ерте шығуының себебі
А) Жөн сұрағанға ата-әжесінің баласы екенін айтатындығынан
В) Баламен ата-әжесәнің үлкен адамша сөйлесетіндігінен
С) Ата-әжесімен бірге қонаққа баратындығынан
Д) Бала ата-әжесінің тұстастарын танып өсетіндіктен
Е) Бала туған-туыстарын түгел танып өсетіндіктен
14. Үлкендердің балаға құлақ берудегі ниеті
А) «Ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниетА) «Ұғымтал әрі зерек болсын» деген ниет
В) «Мейірімді, адал болсын» деген ниет
С) Қамқор, жомарт болсын» деген ниет
Д) «Тілалғыш, елгезек болсын» деген ниет
Е) «Әңгімешіл, шешен болсын» деген ниет
15. Мәтіннің соңғы бөлімінде айтылатын ой
А) Ата-әжесі немересінің келешегін армандап, ұзақ жасайды
В) Атасы мен әжесі тәрбиелеген баланың тілі ерте шығады
С) Ата-әжесі немересінің құлағына ел-жер тарихын сіңіріп өседі
Д) Үлкендер тәжірибесі аз жас отбасына қамқорлық жасайды
