«Алфавит» тақырыбы 1-сыныпта берілген. Мұғалім сабақта алфавиттегі әріптердің орналасу тәртібін, әр әріптің кіші және бас әріп түрі болатынын салыстыру тәсілін қолдану арқылы үйрету керек. Кейінгі сыныптарда осы тақырыпты қайталауда: а) алфавит тәртібін үйреткенде: сөздіктердегі сөздердің тізілу ретімен таныстыру және тілімізде кісі атының алфавит тәртібімен жазылатындығын ескерту керек; ә) бас әріпті үйреткенде де сөйлемнің бірінші сөзі бас әріптен басталады, қала аттары, зауыт, мекеме, мемлекет, жер-судың меншікті атаулары сөйлемнің қай жерінде тұрса да, бас әріппен жазылады деп түсінік беру қажет.

1. Алфавит

        А) қазақ тілінде алғашқы сабақта оқытылады

В) сауат ашуда қарастырылмайды

С) әліппеге дейінгі кезеңде оқытылады

Д) әліппе кезеңінде қарастырылады

Е) әліппеден кейінгі кезеңде көрсетілген

2. Әліппе кезеңінде

      А) фонематикалық есту-тыңдауы дамытылады 

В) дыбыс, буын, сөз, сөйлем туралы алғашқы ұғымдары мен түсініктері қалыптастырылады

С) сөзге дыбыстық талдау жасап, дауысты және дауыссыз дыбыстары ажыратылады

Д) сөздерді буынға бөлу дағдылары қалыптастырылады

Е) әріптердің баспа және жазба түрлерін, бас әріп және кіші әріпті ажырату үйретіледі

3. Әріптерді үйрету жүзеге асады

А) әңгіме әдісін қолдану арқылы

В) тыңдалым материалын қолдану арқылы

С) суретті сызба моделінің көмегімен

Д) үлестірмелерді тарату арқылы

Е) видео жазба көмегімен

Орфография – сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы және оны қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Орфография дыбыстарды (фонемаларды) әріппен таңбалауды, сөздерді, оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптердің қолданылуын, тасымбігін тр. Орфография емле мағынасында да қолданылып, тыныс белгілерінің қойылу тәртібін де көрсетеді.

Орфографияны оқыту әдістемесі – бастауыш сынып оқушыларының орфографиялық сауаттылығы мен біліктілігін  қарастыратын қазақ тілін оқыту әдістемесінің бір саласы.

Бастауыш мектепте орфографияны оқытудың мақсаты – оқушылардың жазу сауаттылығын қалыптастыру.

1. Орфографияны оқыту әдістемесінің ұстанымы

        А) орфографияны тілдің фонетика, морфология, синтаксис салаларымен тығыз байланыста оқыту

В) орфографиялық ереже, орфографиялық білік пен дағдыны түсіну

С) орфографиялық ұғым мен жазу жүйесін көрсету

Д) орфографиялық білім ұғымдар мен фактіден құралуы

Е) орфографиялық  білім дағды мен іскерлікке айналуы

2. Орфографиялық ереже

 А) Әр түрлі тілдік құбылыстарды бір-бірімен салыстыра оқыту

В) морфемалардың құрамы мен мағынасы туралы білімді тірек ету

С) орфограммалардың жазылуы, яғни сөздің жазылу нормасы туралы нұсқаулар 

Д) орфографияны тілдің фонетика, морфология, синтаксис салаларымен тығыз байланыста оқыту

Е) мұғалімнің оқыту үдерісінде басшылыққа алатын, сүйенетін ұғымдар

3. Сауатты жазу дағдысын қалыптастырмайтын тапсырмалар

А) көшіру жұмыстары

В) грамматикалық-орфографиялық талдау

С) диктанттар

Д) мазмұндама мен шығарма

Е) тыңдалым материалдары

Диктант – оқушының айтылған мәтінді қағаз  етіне грамматикалық және пунктуациялық катесіз жазу қабілетін тексеру құралы ретінде қарастырылды. Диктанттың өткізілу мақсатына байланысты бірнеше түрлері бар: әріп, буын, сөз, сөздік, сөйлем, түсіндірме, терме, ерікті, іріктеу, шығармашылық, көру, өздік, қатеден сақтандыру, бақылау.

   Диктант түрлері мұғалімнің алдына қойған мақсатына орай таңдалып алынады. Оқушының сауатты жазу, шығармашыл ойлау, көркем жазу, өтілген ережені меңгеруі жазылған тапсырмадан көрініп тұрары анық. Бұл болашақта жекелеген оқушылармен жұмысты қалай жүргізу керек екенін анықтауға көмектеседі.

1. Іріктеу диктанты

        А) мұнда мәтін жазылып болғаннан кейін ғана талданады

В)балалар мұғалімнің айтқан сөздерінің барлығын жазып отырмайды

С) бұл мазмұндама деп те аталады

Д) бұл балалардың алған білімдері мен қалыптасқан дағдыларын тексеру мақсатында жүргізіледі

Е) мұнда оқушы өзі білетін ережені қолданып, өз күшін өзі байқай алады

2. Бастауыш сатыда қолданылатын диктант түрі

      А) қатеден сақтандыру

В) өздік

С) сөйлем 

Д) шығармашылық

Е) бейнесөз шешу

3. Диктант

А) орфограммалардың жазылуы, яғни сөздің жазылу нормасы туралы нұсқаулар

В) тілдің фонетика, морфология, синтаксис салаларын меңгерту

С) жазбаша қарым-қатынас жасауының жолы

Д)  оқушылардың сауаттылығын қалыптастыру ұстанымы

Е) орфографиялық, пунктуациялық дағдыны тексеру құралы

  Сөз құрамы – сөздің сыртқы түр-тұрпаты. Тілдегі сөздер бір бүтін тұлға ретінде қаралғанмен, олармағыналы бір не бірнеше бөлшектен құралуы мүмкін. Сөз құрамының ең негізгі бөлшегі – түбір. Сөз тудыратын, сөз жалғастыратын (байланыстыратын) қосымшалар түбірге қосылады. Мысалы, ек-ін, егін-ші, егін-шілік сөздері ек түбіріне жұрнақтар ( -ін, -ші, -лік ) жалғану арқылы жасалған. Ал жолбарыс сөзі екі түбірдің бірігуінен, бала-шаға сөзі түбірлердің қосарланып айтылуынан туған. Сөздер сыртқы тұлғасына (құрамына) қарай түбір сөз, туынды сөз , қос сөз , біріккен сөз, қысқарған сөз болып бөлінеді. Сөз құрам ұғымына түбір сөзге жалғанатын жалғаулар жатады, бірақ бұлар сөз емес, сөздің морфологиялық құрамының бөлшектері. 

1. Сөздің морфемалық құрамын оқыту әдістемесі

        А) сөздердің жасалуын оқыту

В) сөздердің мағынасын түсіндіру

С) сөйлем құрату

Д) морфологиялық құрамын талдау

Е) Сөздердің мағынасын салыстыруі

2. Бастауыш сыныптарда сөз құрамын оқытудың міндеттеріне жатпайды

      А) сөздің түбірі мен қосымшасы туралы түсінік беру

В) қосымшаның жұрнақ және жалғау болып бөлінетінін білдіру

С) жұрнақ пен жалғаудың бір-бірінен өзгешеліктерін меңгерту

Д) түбір мен қосымшаның емлесін меңгерту

Е) сөздердің мағынасы туралы түсінік беру

3. Оқушыларға  түбір мен қосымшаны

А) әңгіме құрау арқылы үйретеміз

В) мәтінді оқыту арқылы меңгертеміз

С) түсіндіру арқылы үйретеміз

Д)  байқау, салыстыру арқылы танытамыз

Е) суреттер арқылы түсіндіреміз

Антонимдер айналадағы заттардың,құбылыстардың сын-сапасын, артық-кем, мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне қарама-қарсы қоюдан шығады. Сондықтан, мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер антонимдер деп аталады.

Антонимдес болатын сөздердің басым көпшілігі сын есімдер. Мысалы: кәрі-жас, дұрыс-бұрыс, түзу-қисық, терең-саяз, адал-арам,оң-теріс,үлкен-кіші т.б.

Қарама-қарсы құбылыстарды салыстыруда, оларды бір-бірімен қатар қойып шендестіруде және осы тәсіл арқылы айтылатын ойды тайға таңба басқандай етіп түсіндіруде антонимдер айрықша қызмет атқарады. Осы бір қасиетіне байланысты болса керек, антонимдер әсіресе мақал-мәтелдерде жиі қолданылады. Мысалы:

1.Көз-қорқақ, қол-батыр.

2.Өтірік-қаңбақ, шын-салмақ.

3.Қорлық өмірден ерлік өлім артық.

1. Антонимдік жұптар

        А) жаңылтпаштарда жиі қолданылады

В) түбірі бір болымсыз тұлғалы жұптар 

С) бір сөз табынан болады

Д) сапалық ұғымдарды білдірмейді

Е) етістіктерден болады

2. Антонимдік қатарға жатпайды

      А) бай – кедей

В) ақ – қара

С) жалқау – еңбекқор 

Д) әкелу – әкету

Е) бақытты – бақытсыз

3. Бастауыш сыныпта антонимдер  

А) 2-сыныпта үйретіледі

В) 3-сыныпта үйретіледі

С) 4-сыныпта үйретіледі

Д) 1-сыныпта үйретіледі

Е) оқытылмайды

Үстеу – іс-әрекеттің, қимылдың сындық, сапалық белгісінің сипатын, жай күйін білдіреді. Үстеу грамматикалық тұлғалар арқылы түрленуге, өзгертуге көп көне бермейді. Үстеу құрамына қарай екіге бөлінеді: 1) дара үстеулер; 2) күрделі үстеулер.

Дара үстеулерге негізгі және туынды үстеу жатады.

  Негізгі үстеулер түбір мен қосымшаға бөлшектенбейді. Мысалы: ерте, тез, жоғары, қазір, жылдам, шапшаң, кеш.

 Туынды үстеулер екі түрлі жолмен жасалады: 1) жұрнақ арқылы; 2) кейбір септік жалғауларының түбірмен сіңісіп, көнеленуі арқылы. Мысалы: балаша, бүркітше, бекерге, өткенде, қыстыгүні, ертелі-кеш

Үстеу мағынасына қарай жеті түрге бөлінеді: 1. Мезгіл үстеуі қашан? қашаннан? 2. Мекен үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің орындалатын орнын, мекенін көрсетіп, қайда? қайдан? қалай қарай? 3. Сын-қимыл (бейне) үстеуі іс-әрекеттің, қимылдың амалын, тәсілін, сын-бейнесін білдіреді. Сұрақтары: қайтіп? қалайша? қалай? кімше? 4. Мөлшер үстеуі қанша? қаншама? қаншалық? қаншалап? деген сұрақтарға жауап береді. 5. Күшейткіш үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің, сынның сапасын, белгісін не солғындатып, не күшейтіп көрсетеді. Сұрағы: қалай? 6. Мақсат үстеуі не мақсатпен? қалай? деген сұраққа жауап беріп, іс-әрекеттің, қимылдың орындалу мақсатын білдіреді. 7. Себеп-салдар үстеуі не себепті? қалай? неге? деген сұрақтарға жауап береді. Себеп-салдар үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің болу себебін білдіреді. 

1. Үстеу тақырыбы

        А) Қоршаған ортаны қорғау бөлімінде қарастырылған

В) Ғарышқа саяхат  бөлімінде үйретіледі

С) Болашаққа саяхат бөлімінде берілген

Д) Табиғат құбылыстары бөлімінде берілген

Е) бастауышта оқытылмайды

2. Бастауыш сынып оқушылары

      А) өздері үстеу болатын сөздерді ойлап табады

В) үстеуді мағынасына қарай ажыратуды үйренеді

С) сөйлем мүшесіне талдайды 

Д) мысалдар оқиды

Е) ізденімпаздығы артады

3.  Бастауыш сыныпта қарастырылатын үстеу түрлері

      А) мезгіл, мекен, сын-қимыл

В) мөлшер, күшейткіш, себеп-салдар

С) мақсат, мезгіл, сын-қимыл 

Д) күшейткіш, сын-қимыл, мекен

Е) сын-қимыл, мезгіл, себеп-салдар

  Омоним.  Айтылуы бірдей болғанмен, мағыналары бөлек-бөлек сөздерді омоним дейді. Мысалы, аяқ деген сөз әрі ыдыстың бір түрі және адамның дене мүшесі мағыналарын білдіреді. Бұл мағыналардын арасында байланыс жоқ. Демек, аяқ деген сөз бірдей айтылғанмен әр мағынасы бөлек-бөлек сөз болып табылады. Сондай-ақ сыр – біреудің құпия ойы және сыр – бояу, жас – адамның нешеге келуі және жас – көзден ағатын су және жас – жастық кез т. б. Омоним сөздерді көп мағыналы сөздермен шатастыруға болмайды.

1. Сөз және оның мағынасы туралы түсінік

        А) 1-сыныпта беріледі

В) 3-сыныпта беріледі 

С) 2-сыныпта беріледі

Д) 4-сыныпта беріледі

Е) дұрыс нұсқа жоқ

2. Әртүрлі мағынаны білдіретін сөздер

      А) қарама-қарсы мағыналы сөздер

В) жуық мәндес сөздер

С) антоним 

Д) синоним

Е) омоним

3. Омонимді түсіндіру әдіс-тәсілдеріне жатпайды 

А) сөз бейнелейтін затты көрсету

В) заттың суретін көрсету әдісі

С) тәжірибе шаруашылықтарымен танысу

Д) берілген сөзді оның синонимдерімен салыстыру әдісі

Е) логикалық анықтама беру әдісі

Синоним. Мағыналары бір-біріне жақын, мәндес сөздерді синоним дейді. Мысалы, әдемі, сулу, келбетті, немесе қысқа, шолақ, келте, немесе кушті, мықты, берік т. б. сөздердің мағыналары бір-біріне жақын, сондықтан да көбіне-көп оларды бірінің орнына екіншісін қолдана беруге болады: әдемі қыз – сұлу қыз, келбетті қыз немесе күшті жігіт, мықты жігіт, берік жігіт т. б. Белгілі бір ұғымды білдіретін мәңдес сөздер тобы синонимдік қатар жасайды. Мысалы: аброй, бедел, қадір немесе мықты берік, күшті, бекем дегендер синонимдік қатар құрайды. Бірақ жалпы ұғымды білдіретін сөздер мен жеке ұғымды білдіретін сөздер немесе бір заттың әр жақты түрін білдіретін сөздер синонимдік қатар жасай алмайды. Мысалы, киім деген сөзге шалбар немесе көйлек синоним бола алмайды, өйткені шалбар да, көйлек те киімнің жеке-жеке түрлері.

1. Бастауыш сыныптарда синонимдер туралы

        А) практикалық жаттығулар жүргізілмейді

В) анықтамасы үйретіледі 

С) ешқандай теориялық түсінік берілмейді

Д) сөз таптарында айтылған

Е) сұрақтар беріледі

2. Мағыналары жақын сөздер

      А) өжет, қайсар, ержүрек

В) кәрі,батыл, қуатты

С) жалқау, еңбекқор, батыр 

Д) дана, дара, ақылгөй

Е) зәулім, әсем, дара

3. Синоним сөзін грек тілінен (synonimon) аударғанда

А) мәлімет

В) мағына

С) рет

Д) қатар атау

Е) сөз

Тұрақты тіркестер тіл арқылы қатынас жасағанда, сөздер дара күйінде емес, бір-бірімен тіркесіп қолданылады. Тіркес екі түрлі болады.

1. Құрамындағы сөздердің орнын өзгертуге немесе басқа сөздермен алмастыруға бола беретін еркін тіркес. Мысалы: үлгілі бала дегеннің орнына үлгілі қыз деуге болады, диктант жазу дегеннің орнына шығарма жазу, хат жазу, мазмұндама жазу десе де болады. Мұндай еркін тіркестер сөз тіркесі деп аталады. Еркін сөз тіркесінің беретін мағынасы сол тіркесті құрайтын сөздердің мағыналарымен байланысты болады.

2. Мағынасы бір тұтас, құрамын өзгертуге, басқа сөзбен алмастыруға болмайтын, бір сөздің орнына ғана жұмсалатын да тіркестер бар. Мысалы: қой аузынан шөп алмас, ит жанды, таяқ тастам жер, мұзға отырғызып кету, жұмған аузын ашпау, көзді ашып жұмганша т. б. Қой аузынан шөп алмас дегеннің орнына - түйе аузынан шөп алмас, ит жанды дегеннің орнына мысық жанды деп өзгертіп айтуға көнбейді.

1. Тұрақты тіркес

        А) бірнеше мағынада қолданылады

В) анықтамасы үйретіледі 

С) әртүрлі сөз табынан болады

Д) бір ғана ұғымды білдіреді

Е) бірнеше сұрақтар қойылады

2. Тіркестер ғылым тілінде

      А) фразеологизм

В) неологизм

С) термин сөздер 

Д) жаңа сөздер

Е) көнерген сөздер

3. Тайга таңба басқандай

А) белгілі

В) аян

С) таза

Д) ашық

Е) анық

Одағай. Толық мағынасы жоқ, сондықтан затты, құбылысты, әрекетті нақты білдірмей, тек адамның әр түрлі көңіл күйін, сезімін білдіретін немесе жан-жануарларға қаратылып айтылатын сөздер одағай деп аталады. Одағай сөздер таңырқау, қуану, шаттану, ұнату, ренжу, түңілу, өкіну, шошыну, жекіру, күрсіну сияқты көңіл күйлерін білдіреді немесе жан-жануарларды, малды шақыру, қуу үшін қолданылады. 

Одағайдың түрлері.

Одағайлар ойға үстейтін мәніне қарай үш түрге бөлінеді:

 1. Көңіл-күйі одағайлары шаттану, таңырқау, аңсау, қуану, ұнату, ренжу, түңілу, өкіну, шошыну, назар аудару сияқты мәнді білдіреді. Олар: пәлі, ойпырай, алақай, пай-пай, бәрекелді, туу, уһ, аһ, әй, еһе, әттеқ, өй, ой, қап, әттеген-ай, беу, қап, ау т. б.

2. Жекіру одағайлары жекіру, тыйым салу, бұйыру сияқты мәнді білдіреді. Олар: тәйт, тек, жә т. б.

3. Шақыру одағайлары мал, ит-құсты шақыру, куумен байланысты мәнді білдіреді. Олар: құрау-құрау, шөре-шөре, көс-көс, айт, қош-қош, моһ-моһ, құр-құр, кә-кә, пырс т. б.

1. Одағай ерекшелігі

        А) жаңылтпаштарда жиі қолданылады

В) барлық сөйлемде одағай сөздер болады 

С) тұрлаусыз мүше

Д) лексикалық (негізгі) мағына болмайды

Е) негізгі ойды білдіреді

2. Одағайларға сұрақ қоюға болмайды

      А) рас

В) жалған

С) кейде қоюға болады 

Д) сұрақ қойылады

Е) дұрыс нұсқа жоқ

3. Бастауыш сыныпта «Одағай сөздер» тақырыбына 

А) 3 сағат қарастырылған

В) оқытылмайды

С) 6 сағат берілген

Д) 1 сағат берілген

Е) 2 сағат берілген

  Шылау сөздер лексикалық мағынасы жоқ, бірақ басқа сөз таптарымен тіркесіп, сол сөз таптардың мағыналарын толықтырады және айқындайды. Сөздерді, сөз тіркестерін және сөйлемдерді байланыстыратын сөз табы. Шылаулар сөйлем мүшесі бола алмайды. Атқару қызметіне байланысты шылаулар 3 топқа бөлінеді:

1.  Септеуліктер 

2.  Жалғаулықтар 

3.  Демеуліктер 

Шылаулар – грамматикалық мағынаны білдіруі жағынан, дыбыстық құрамы жағынан көмекші сөздердің ішінде қосымшаларға ең жақын тілдік бірліктер: 1) Бірсыпыра шылаулар қосымшалар сияқты дыбыстық вариантқа түрленіп қолданылады: да/де, та/те, ма/ме, па/пе, ба/бе; қой/ғой, ды/ді, ты/ті; құрлы/ғұрлы/ғұрлым; бойы/бойымен; әйтсе де/әйткенмен/әйткенде/әйтпегенде; я/яки/яғни; т.б. 2) Шылаулардың біразы тіркесетін лексикалық сөздің тұлғасын таңдайды. Мәселен, септік шылаулар септік категориясына ғана қызмет етеді.

Шылаулардың бұл қасиеттері олардың өте абстракті тілдік бірліктер екенін білдіреді.

1. Қосымша сөзбен бірге жазылады, шылау бөлек жазылады

        А) «Қазақ тілі» - 4-сынып 1-бөлім 

В) «Қазақ тілі» - 4-сынып 2-бөлім

С) «Қазақ тілі» - 3-сынып 2-бөлім 

Д) «Қазақ тілі» - 3-сынып 1-бөлім 

Е) «Қазақ тілі» - 2-сынып 2-бөлім

2. Жалғаулық шылаулар

      А) ақ, -ау, -ай, әсіресе

В) мен,  бенен, кейде, яки

С) қой (ғой), -ды, -ді, -ты, -ті 

Д) соң, гөрі, бері, әрі

Е) бірге, қатар, қабат

3. Шылау жайлы жалған ақпарат

А) Шылаудың толық лексикалық мағынасы болмайды

В) Шылау сөйлем мүшесі бола алмайды

С) Шылау сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстырады

Д) Шылау толық мағыналы сөздің жетегінде қолданылып, оған қосымша мән үстейді

Е) Шылаулар  көптеледі, септеледі, тәуелденеді, жіктеледі