2. Күмістің пайдасы

Тұздың пайдасы

Қазақта "дәм-тұзың таусылмасын" деген сөз не үшін айтылды? Тұзды тұтынудың мөлшері бар ма?Пайдасы мен зияны қандай? Тұз туралы аңыз, халық медицинасы не дейді?

Неше мың жыл бұрын өмір сүрген ғұн, түркі бабаларымыз тұзды тастамай ала жүрген.Шыңғысханның сардарлар мен сарбаздарының қалтасында тұз жүретіні аңыз болып айтылады. Ендеше, тұздың не кереметі, қандай пайдасы бар?

Ас тұзы – натрий хлориді, NaCІ. Түссіз кристалды зат. Суда, сұйық аммиакта, спирттерде, этиленгликолда, құмырсқа қышқылында ериді, ал тұз қышқылында ерімейді. Табиғатта галит минералы (тас тұзы) түрінде мұхиттар мен теңіз, сондай-ақ көл және жер асты суларының құрамында кездеседі.

Шығыс халықтарында тұзды пайдалану, тұзды тамақ және шай ішу дәстүрі әлі күнге дейін сақталып келеді. Мәселен, Қытайдағы және Монғолиядағы қандастарымыз шайды тұзбен ішу әлі сақтап келе жатыр.

"Дәм-тұзың таусылмасын" деп айтылатын бата-тілектің мағынасын дұрыс түсіну керек. Дәмнің таусылуы – адамның өмірден өткенін білдіреді. Ал тұздың таусылуы – адамның қуатының таусылғанын білдіреді екен.Малшылардың айтуынша, тұздың малға пайдасы көп. Біріншіден, мал тұз жемесе семірмейді. Ішкен-жегені жұқпай, тез арықтайды.Екіншіден, ауруға тез шалдығады. Бір ай тұз жемеген малдың мұрнынан маңқасы ағып, күркілдей бастайды.Үшіншіден, тұз жемеген малдың еті су татып, дәмді болмайды.Еті тығыз да болмайды.Керісінше, ашылаған малдың айызы қанып, тұз жесе тәбеті артып, тез семіреді. Ауруларға да көп шалдықпайды. Еті тығыз, дәмді болады.

3. Тұздың малға пайдасы

4. Ас тұзының сипаттамасы

5. Тұз жемеген малда болатын өзгеріс

6. Мәтіндегі "Дәм-тұзың таусылмасын" деп айтылатын бата-тілектің мағынасына лайықты даналық сөз

7. І.Есенберлиннің айтуынша «Тобық алысу»ойынына тән ерекшелік

8. Төртінші азатжолдағы қызға тән қасиет

9. Бесінші азатжолдың мазмұнын ашатын даналық ой

10. «Тобығың таймасын!» деген әдемі батамен мағыналас ой

11. Тобық ойынындағы басты талап

12.  «Тобық жұту» ырымы туралы айтылған азатжол

Қасиетті ұғымдар

1. Аттан құласа да, салттан құламаған қазақ халқы қашанда ата-бабаларының әдеп-ғұрпын,салт-дәстүрін ұстанып келеді. Осыларға қатысты туған қасиетті ұғымдар да баршылық. Ендеше, мән-мағынасына үңіле отырып, ой елегінен өткізіп көрейік.

2. Атамекен, туған жер мен қара шаңырақ.Атамекен, туған жер – әркімнің ата-бабасы, өзі туып-өскен жер. Туған жер, өскен елді құрметтеу, оған барып тұру – азаматтық міндет. Алтын бесік деп әспеттеп айтатын жеріне келген баладан бастап ересек адамдарды туған жеріне аунатып алатын қазақтың ырымы бар. Бұл бала отаншыл болсын, үлкендердің ауру-сырқауы, шер-шемені кетсін деген ұғымнан туған.Қара шаңырақ– ата-бабадан қалған үй. Атадан балаға қалып келе жатқан киіз үй (қыстау) қасиетті орын есебінде сақталған. Мұндай үйді күтіп, таза сақтайды.

3. Киелі орындар – әулиелердің, батырлар мен би, шешендердің, атақты адамдардың мекенжайлары, қабірі, мешіті. Мұндай орындарға халық әдейі барып, зиярат етеді, түнейді, тілек тілейді.

4. Ананың ақ сүті – адам баласы үшін қадір-қасиеті ерекше ұғым. Ананың ақ сүтін ақтау – өте үлкен парыз. Аналардың «Ақ сүтім ақталды» деп марқаюы – балаларына деген ризашылық белгісі.

5. Дастарқан – тағам, дәм байлығы мен берекесінің бейнесі, символы. Жомарттар мен мырзалардың, қолы берекелі әйелдердің аттары осы кең дастарқанымен шыққан. Дастарқанды аттамайды, дастарқан үстінде әдепсіз сөз айтылмайды. Қара қазан – тоқтық пен мырзалықтың айғағы, сонымен бірге ол мол ас пен адалдық қазынасының бірлігі ретінде қастерленеді.

6. Ошақ – қазан-ошақ деп қосарлана айтылатын киелі де иелі заттың бірі. «Ошақтың үш бұтынан бер» деген қазағымызда ізгі ақ тілек бар. От орны – киіз үйдің ортасында ошақ құралып, қазан асылып, от жағылатын орын. От орнын аттамайды. Төр – әр үйдің қонақ отыратын жоғары әрі қасиетті орны. Үйге келген адамға «Төрге шығыңыз» деген ілтипат пен ақ ниет осыдан шыққан.

7. Батырлардың қару-жарағы – нағыз киелі заттар. Қаһармандар Қабанбай, Бөгенбай, Кенесары, Ағыбай сынды ерлердің қылыш, найзасы, сауыты мен дулығасы, ер-тұрманы, садақ, шоқпарлары – ғасырдан-ғасырға қастерленіп сақталатын мәңгілік мұра.Аңшы, шеберлер құралдары – мергеннің мылтығы, аңшының қақпаны, үйшінің үскісі, ұстаның балғасы, етікшінің бізі де қасиетті мүлік есебінде сақталады. Ол ешкімге берілмейді, сатылмайды, оны жоғалтпай ұстайды.

8. Ұлылардың қаламы – сирек кездесетін бағалы мұра ретінде мұражайда, әр үйде сақталады.Өнер иелерінің мүлкі – әншілер мен сазгерлердің, ақындар мен жазушылардың, қобызшылар мен домбырашылардың саз аспаптары, киімдері мен тұтынған заттары. Халық оларды ерекше мүлік ретінде қастерлеп ұстап, сақтап келген.

          9.Жылқышының қара қосы– береке үйі деп, халық оны жоғары бағалайды. Қыста қара қоста әрқашан жылқының семіз еті мен майлы сорпасы, құрт көже үзілмейді. Мұнда келгендер тойып аттанады. Сондықтан жылқышының қара қосында қонақтар да көп болады. Ертеден қалған ескерткіштер – ежелгі қала орны, ата-баба жұрты, ескі қорымдар. Ондай жерге жай адамдар көп бара бермейді. Мұндай орындар барлық мемлекеттерде қамқорлыққа алынған.

10. Бұлақ – тазалық пен нәр көзі есебінде қасиетті деп қаралған. «Бұлақ көрсең, көзін аш» деген қағида оның жоғары бағасын білдіреді. Бақан – шаңырақ көтеретін киіз үй мүлкі. «Бақанды аттама» деген тыйым оның өзіндік қасиетті дүние екенін білдіреді.

11. Мал басы(төл басы) – әр үйде малдың басы, құты деп саналатын киелі мал. Олар: үйірін ит-құсқа бермейтін айғыр, соңынан төл ерткен мама бие, қой бастайтын серке. Қазақ мұндай мал басын сатпайды, айырбастамайды. Осындай киелі ұғымдарды қастерлеп, келесі ұрпаққа жеткізу біздің еншімізде.Ендеше, келер ұрпағымыз рухты болсын деп тілейік.

13. Туған мекенге келгенде жасалатын ырым

14. Тоқшылық пен жомарттықтыңайғағы

15. Саятшы, шебер құралдары

16. Жылқышы қосының берекелі үй атануының себебі

17. Мәтін бойынша мұражайда сақталатын киелі мүліктер

18. Халық тілек тілейтін қасиетті орын

19. Бесінші азатжолда кездесетін тыйым сөз

20.  Мәтіндегі жауабы жоқ сұрақ